Tag: yadda ake

Abin Da Ya Shafi Yanka

Ita dai layya sunna ce wajiba a kan wanda yake da ikon yin ta. Sannan mafi ƙarancin abin da yake wadatarwa a layya awaki da tumaki shi ne; Wanda suka kai wata takwas kamar yadda ya zo a littafin Risala. Amma da akwai saɓani a kan haka.

Sannan abin da yake wadatarwa daga shanu shi ne; su cika shekara Uku (3) cif suka shiga ta Huɗu (4). Ɓangaren raƙumi kuma ya kasance sun cika shekara Biyar (5) sun shiga ta shida. Ana son mutum ya yanka Layyarsa (ɓangaren Awaki, Tumaki da Shanu) ko ya soke abin layyarsa (Ɓangaren Raƙuma) da hannunsa bayan Limamin garinsu ya yanka layyarsa.

Duk wanda ya riga limamin garinsu yanka ko soke layyarsa, to ya sake layyarsa. Sannan ga mutanen da ba su da idi a garinsu sai su jira dai-dai lokacin da limamin Gari mafi kusa da su zai yanka layyarsa. Bayan haka mai layya zai ci daga cikin naman ya kyautar da wani abu daga ciki ga waɗanda ba su yi lalyya ba sannan ya sadakar da wani ɓangare. Allah SWT yace: “Kuci daga ciki sannan ku bada ragowar ga Fakirai”

Suratul Hajj (28).

SIFFAR YANKA

Ana son idan lokacin yanka ya yi, sai mutum ya kamo dabbar layyarsa, ya kawo ta wajen yankawa sannan ya fuskantar da ita Alƙibla, kai ya kasance a gefen hagu, sannan sauran jiki a gefen dama sannan ya ɗauko wuƙa mai kaifi (don sauwaƙewa ga dabbar), Yace:
Bismillahi, Allahu Akbar bayan jini ya zuba sai yace: Allahumma Haza minka wa Laka, Rabbana Takabbal minni (In shi kaɗai ne) minna (in shi da iyalansa ne)

Ma’ana: Da sunan Allah, Allah mai Girma. Bayan jini ya zuba sai yace: Ya Allah wannan dominka ne kuma naka ne, Ya Allah ka karba minni (in shi kadai ne) ka karba mana (in shi da iyalansa ne). Sannan sai ya yanka.

DABBOBIN DA BA SU WADATARWA A YANKA SU A LAYYA

1. Maras lafiya: Dabbar da rashin lafiyarta ya bayyana ba ta wadatarwa ga Layya.
2. Ramammiya: Dabbar da ta rame wanda babu nama a jikinta ba ta wadatarwa ga Layya.
3. Tsohuwa: Dabbar da ta gama tsufa ita ma ba ta wadatarwa ga Layya. Ma’ana wanda ba ta da ɓargo.
4. Mai Ido ɗaya: Dabba mai ido ɗaya ita ma ba ta wadatarwa ga Layya.
5. Gurguwa: Dabbar da take gurguwa ko kuma’ mai ɗingishi sosai (da ya bayyana ƙarara) ba ta wadatarwa ga Layya.
6. Mai gutsurarren ƙaho.
7. Mai yankakken ko tsagaggen kunnen da ya kai ɗaya bisa uku.

Don karanta Falalar Watan Dhul-Hajji danna nan

Edita@rumasau-kallamu

28/05/2025
Falalar Watan Dhul-Hajj (BABBAR SALLAH)

Dukkan godiya da ɗaukaka Ya tabbata ga Allah Ubangijin talikai, tsira da aminci su tabbata a kan Manzonmu Annabi Muhammad SAW, tare da Alayensa da sahabbansa masu girma.

Haƙiƙa ‘yan Uwa Musulmai; babu wani abu da zamu yi wa Ubangiji sai dai godiya bisa ni’imominsa da ya yi mana masu yawa, daga ciki sun haɗa da wannan wata mai Albarka wanda ake aiwatar da wasu muhimmun ibadu kamar Haka:

i. Akwai kwanaki goma na farkon wata wanda Allah SWT ya yi rantsuwa da su domin girmansu inda yake cewa:

“Na rantse da Alfijir, Da kuma kwanaki goma (na farkon watan Dhul-Hajj.)”

Sannan ya tabbata daga Ibn Abbas (R.A) yace “Babu wasu kwanaki da ake aikin alheri a cikinsu (Aikin lada) wanda ya fi soyuwa a gurin Allah SWT fiye da waɗannan kwanaki goma na Farkon Wannan wata (Dhul-HaJJ) Sai sahabbai suka ce: Har yaƙi don ɗaukaka kalmar Allah? Sai yace: Har yaƙi don ɗaukaka Addinin Allah, sai dai mutumin da ya fita da kansa da dukiyar sa, sannan bai dawo da ɗaya daga cikinsu ba (Dukiya ta ƙare; shi kuma ya yi shahada). Bukhari.

ii. Daga cikin falalan wannan watan babbar Sallan (Dhul-Hajj) akwai Ranar Arfa wanda ya zo a hadisin Manzon Allah SAW yace: “Duk wanda ya yi Azumin ranar Arfa; Allah zai gafarta masa zunubansa na shekara biyu (shekarar da yake ciki da kuma shekara mai zuwa). Bukhari

iii. Yawaita ‘yanta bayi daga wuta zuwa aljanna. An karbo daga Nana Aisha (R.A) tace: Manzon Allah SAW yace: ‘Babu wata rana da Ubangiji SWT ya fi ‘yanta bayi daga cikin wuta kamar ranar Arfa” Muslim.

YANKAN LAYYA

Manzon Allah SAW yace: Dabbar da ɗaya daga cikinku zai yanka saboda layya yana da Hasana ga kowanne gashi. Saboda haka ‘yan uwa musulmai mu yawaita aiki na ƙwarai a cikin waɗannan kwanaki Musamman ranar Arfa, sannan mu yawaita Addu’a da neman gafara da shiriya da neman arzikin duniya da Lahira. Sannan mu roƙawa ƙasarmu zaman Lafiya da kuma shugabanni na kwarai.

KWAƊAITARWA A KAN LAYYA

Layya sunna ce mai ƙarfi, sannan ta samo asali ne tun daga zamanin Annabi Ibrahim, inda Allah ya yi masa Umurni (a cikin Mafarki) ya yanka dansa (Annabi Isma’il) wanda ya daɗe yana neman Haihuwa Allah bai ba shi ba, sai daga baya ya samu wannan ɗan (Annabi Isma’il). Ku duba irin soyayyar da ke tsakanin ɗa da uba, amma don cika umurnin Allah, sai ya faɗawa ɗan; sai ɗan yace: Ya baba ka cika Umurnin da Allah Yayi maka. Annabi Ibrahim ya kama ɗansa (Annabi Isma’il) ya kwantar da shi, ya sa wuƙa zai yanka shi. Sai Allah ya canza mashi da Rago.

Danna nan don karanta Gudumawar Iyaye Wajen Gina Al’umma

Edita@rumasau-kallamu

26/05/2025
Haɗuwar Harshe (LANGUAGE CONTACT)
NA

MUHAMMAD ABUBAKAR

GABATARWA
Magana da harsuna biyu wani al’amari ne da ya zama ruwan dare a tsakanin ‘yan Nijeriya. Wannan wani abu ne da ke muna tsarin jin harsuna masa yawa a tsakanin al’ummar Nijeria. Yawan harsuna a Nijeriya abu ne da masana suka daɗe suna nazari a kai, kuma sun tabbatar da cewa Nijerya ƙasa ce mai yawan ƙabilu masu magana da harsuna daban-daban.

Masana ilimin harsuna sun bayyana cewa Nijeriya na ɗaya daga cikin ƙasashen duniya 22 da ke da al’ummu masu magana da harsuna mabambanta. Sakamakon binciken Ethnologue ya tabbatar da cewa Nijeriya na da harsuna 510 waɗanda ƙabilu daban-daban ke amfani da su kuma suke mu’amala a tsakaninsu. Wani abin sha’awa shi ne, duk da yawan waɗannan harsuna da ake magana da su (waɗanda harshe ne na uwa), ana kuma amfani da wasu harsuna baƙi kamar Ingilishi da Larabci da Faransanci da sauransu.

Harshen Ingilishi shi ne harshe na biyu a Nijeriya, sannan kuma akwai gargaliyyanci (pidgin) da al’umma ke amfani da shi sakamakon haɗuwa da kuma hulɗa (contact) tsakanin harshen Ingilishi da harsunan na gida. A wannan aiki za a nazarci yadda harsuna biyu ko fiye ke haɗuwa su yi mu’amala da juna (language contact), tare da bayyana yadda wannan haɗuwa ke samar da wani nau’i na harshe a cikin al’umma, wato yadda a sakamakon hulɗar ake samun wani harshe ya tsiro sakamakon haɗuwa ko hulɗa tsakanin harsuna ‘yan gida da kuma baƙi.

MA’ANAR HARSHE

Yakasai (2012);
“Wata hanya ce ta bayyana kai da kuma hulɗa tsakanin juna wadda dabbobi basu da irin ta.” (Yakasai, 2012).

ILIMIN WALWALAR HARSHE

Holmes (1971) ya bayyana ma’anar da cewa ;
“Fage ne na zari da kan nazarci hanyoyin da ake sarrafa harshe domin tantance kima da matsayin mutane cikin zamantakewa”.
Yakasai (2012) cewa ya yi ;
“Wani ɓangare ne daga fannin nazarin harshe da kuma yadda ake sarrafa shi” (Yakasai, 2012: 24).

ME AKE NUFI DA HAƊUWAR HARSHE (LANGUAGE CONTACT)?

Domin amsa wannan tambaya bari mu kalli abin da masana da manazarta harshe ke cewa cikin bincike-bincikensu. Dada (2007) ya bayyana cewa:
“A duk lokacin da al’ummomi masu magana da harsuna biyu ko fiye suka cuɗanya ko suka yi mu’amala da juna sakamakon da ake samu shi ne haɗuwa tsakanin harsuna da al’adun waɗannan al’ummu wanda kan haifar da wani sabon harshe. Haɗuwa ko hulɗa ko kuma mu’amalar harshe shi ne yadda ake samun harsuna biyu mabambanta da jama’a ko al’umma ke amfani da su.”

Yusuf (1999) na da ra’ayin cewa:
“Ana iya kallon haɗuwar harshe (language contact) a matayin wata hanya ta samar da wani harshe sakamakon mu’amala tsakanin ƙabilu masu al’adu mabambanta, wanda hakan kan kasance sakamakon mulkin mallaka, ko yaƙe-yaƙe, ko kuma ƙaura da makamantansu.”

Crystal (1997) ya bayyana cewa:
“Da zaran wani mutum ko al’umma ta haɗu kuma ta yi cuɗanya da harshen wata al’umma to abin da ke faruwa shi ne wannan al’umma ko mutum zai kasance mai jin harsuna biyu (bilingual).”

A taƙaice, haɗuwar harsuna (language contact) wani al’amari ne da ke faruwa a yayin da wani mutum ko wata al’umma ta cuɗanya da wata kuma a sakamakon haka sai wannan mutum ko al’umma su riƙa magana ko sadarwa a tsakaninsu cikin waɗannan harsuna biyu wato harshen asali da baƙon harshe. Masana ilimin harshe sun tabbatar da cewa irin wannan haɗuwa na harsuna kan samar da wasu abubuwa da yawa duk ta sanadiyar wannan haɗuwar.

ABUBUWAN DA HAƊUWAR HARSUNA KE HAIFARWA

Akwai wasu abubuwa da wannan haɗuwar harshen ke haifarwa a tsakanin al’umma, waɗannan abubuwa kuwa sun haɗa da:
- Hawa biyu (diaglossia)
- Aron kalmomi (language borrowing)
- Magana da harsuna biyu (bilingualism)
- Sirki (code switching)
- Hargitsa balle (code mixing)
- Matsawar harshe (language shift)
- Haihuwar harshe (language birth)
- Harshe na cikin hatsari (language endangerment)
1. Hawa biyu (diaglossia) shi ne haɗuwar harsuna biyu wanda za su dinga gogayya da juna wannan na nema ya danne wannan wannan na nema ya danne wannan amma dole sai ɗaya ya fi ɗaya ƙarfi kuma ko wanne da amfaninsa daga haka ne ɗaya harshen sai ya fara aron kalmomi daga wanda ya fi ƙarfinsa. Misali kamar Hausa da Turanci idan muka ɗauki Kano harsuna biyu ne suka yi fice wato Hausa da Turanci to za ka ga suna so su danne juna amma duk da haka Turanci ya danne Hausa, Turanci ana amfani da shi a ma’aikatu da ofisoshi da makarantu shi kuma harshen Hausa a gida da wasu wurare ake amfani da shi.

2. Aron kalmomi(language borrowing) shi ne haɗuwar al’umma masu magana da wasu harsuna daban su zauna tare da juna ta sanadiyyar wannan zaman da suka yi tare sai kuma su fara aron kalmomi a tsakaninsu. Misali Hausa sun aro tarin kalmomi/ daga harsuna mabanbanta tun daga na cikin gida har zuwa baƙi.

3. Mai jin harsuna biyu (bilingualism) shi ne mutumin da ya yi cuɗanya da wani harshen har ya iya magana da shi kuma yake jin duk wani abu da aka faɗa a wannan harshen, misali kamar haɗuwar Hausawa da Turawa tun Hausawa suna aron kalmomi daga Ingilishi har suka zo suka fara magana da wannan harshen Turawan sai ya zamana suna jin harsuna biyu.

4. Sirki (code switching) wani yanayi ne da mutum mai magana da harsuna ko fiye kan yi amfani da shi lokaci ɗaya. Wato mutum yana magana da wani barshe sai a ji can ya koma ya yi da wani harshen daban. Misali: Ana iya samun Hausawa suna gudanar da kasuwanci a kudancin Nijeriya, babu mamaki kwatsam sai ka ji suna magana da Turanci ne sai ka ji sun koma yin magana da Hausa.

5. Hargitsa balle (code mixing) yana faruwa a lokacin da mutum yake amfi da wani harshe tare da shigar da sigogin wani harshe a cikin wani harshe yayin da yake magana. Misali mutum ya fara gina kalma da Hausa ko Turanici ko Larabci amma sai ya rufe da wani harshen daban.

6. Matsawar Harshe(language shift) wannan wani yanayi ne wanda kan faru a lokacin da al’umma majiya harsuna biyu suka haɗu da juna suka zauna tare a hankali sai ɗaya ya bar amfani da nasa harshen ya ari na wani yana amfani da shi ko dai don martabar wancan harshen ya fi nasa ko kuma wani dalili na duban. Bayan wani lokaci sai ya watsar da nasa harshen ya koma yin amfani da wancan gaba ɗaya.

7. Haihuwar harshe (language birth) haihuwar harshe wani al’amari ne da ke faruwa a yayin da wani mutum ko wata al’umma ta cuɗanya da wata kuma a sakamakon haka sai wannan mutum ko al’umma su rinƙa magana ko sadarwa a tsakaninsu cikin waɗannan harsuna biyu wato harshen asali da kuma baƙon harshe. Misali buroka (pidgin), a nan Nijeriya a wajajen kudancin Nijerya haɗuwarsu da harshen Ingilishi ya haifar da wani harshe daban.

8. Harshen da ke cikin hatsari (language endangement) shi kuma harshe da masu magana da shi idan sun haɗu da wasu mutane sai su rinƙa ƙyamar magana da nasu harshen sai su koma suna magana da wani harshen, kuma ba su koya ma ‘ya’yansu ba masu tasowa ya zama idan an haifi yaro ba za a ko ya mai wannan harshe na farko ba, sai dai kawai su koya mai wani harshen daban.

KAMMALAWA

Duba da waɗannan bayanai da suka gabata tun daga kan ma’anar harshe da ma’anar ilimin walwalar harshe tare kuma bayani game da haɗuwar harshe (Language contact) na fahimci abin da ake nufi da haɗuwar harshe. Aikin bai tsaya a nan ba, sai da ya kawo wasu abubuwa waɗanda haɗuwar harshe ke haifarwa a tsakanin al’umma tare da ɗan taƙaitaccen bayanin kowanne.

MANAZARTA

Crystal, D. (1997): English as a Global Language. Cambrige.
Dada, S (2007); Language Contact and Language Conflict: The Case of Yoruba-English Bilingualism.
Holmes J. And Pride J.B (1971) : Sociolinguistics, Penguim Book Ltd.
Yakasai, S. (2012), Jagoran Ilimin Walwalar Harshe. Garkuwa Media Services LTD Sokoto Nigeria.
Yusuf, Y. (1999): An Introduction to Linguistics.
http//www.google.com

Domin karanta Jin Harsuna Biyu Ko Fiye Da Biyu danna nan

Edita@rumasau-kallamu
23/05/2025
Hatsarin Amfani Da Mayukan Hasken Fata

Yin amfani da funbact A da wasu mutane keyi, musamman mata domin mayar da fatar jikinsu ta yi haske, abu ne mai matuƙar hatsari ga lafiyar fata da jikin mutum gaba-ɗaya. Ya kamata mu fahimci cewa Allah SWT ya tsara halittar fatar mutum ne daidai da yadda ta dace da shi, ta fuskar launinta, laushinta, ko kaushinta.

Hakan yana nufin matuƙar launi ko laushi ko kaushin fata bai haifarwa mutum alamun rashin lafiya ba, to, ya haƙura da ita a haka nan kada ya yi ƙoƙarin yin amfani da sabulai, ko mayuka, ko ƙwayoyin magani, ko allurarai domin canza su.

Kaɗan daga cikin hatsarin da mutum zai iya fuskanta idan ya ɗauki matakin yin amfani da funbact A ko kuma duk wani maganin haskaka fata su ne:

1. Lalacewar fata (skin damage): magungunan haskaka fata suna ƙunshe ne da sinadarai (chemicals) masu ƙarfin gaske, kamar hydroquinone, steroids, da mercury. Daɗewa ana yin amfani da magunguna masu ɗauke da waɗannan sinadaran zai iya lalata ƙarfin fata (skin’s structure) ta zamo siririya maras ƙarfi, ta yadda za ta riƙa saurin yagewa da zarar wani abu ya yakushe ta, komai ƙanƙantarsa. Irinsa ne idan dalili ya taso wanda za a yi wa mutum ɗinki a fatarsa, to, ɗinkin ba zai yiwu ba saboda gautsin fatar.

2. Dabbare-dabbaren launin fata (skin discoloration): daɗewa ana yin amfani da magungunan ƙara hasken fata yana sanya fatar ta yi dabbare-dabbare kamar jikin kura. Mutum ya zamo kamar mujiya, ba ya son shiga cikin jama’a domin jikinsa baya da kyawun gani.

3. Bijirewar fata ga abubuwa masu yawa waɗanda mutum yake mu’amala da su (allergic reactions): wannan ya ƙunshi canzawar launin fata ta yi ja-zur, ko ƙaiƙayi, ko kumburi, ko zafi, ko ƙuraje, ko samiha. Ka ga mutum ya koma safa-da-marwa a asibiti wajen neman magani. Sa’annan duk ya karar da ‘yan kwabbansa da ya kamata ya riƙa cin naman kaji da su wajen sayen magani.

4. Ƙaruwar tasirantuwa da zafin rana (increased sun sensitivity): duk fatar da ake yi mata amfani da magungunan ƙarin haske, to, tabbas za ta rasa juriyar shiga cikin zafin rana. Idan kuwa mutum ya zauna a cikin rana, zai ji kamar ana soya shi a cikin tafasasshen mai. Sa’annan hakan zai jefa shi cikin hatsarin kamuwa da cancer ta fata.

5. Kamuwa da gubar mercury (mercury poisoning contraction): kamar yadda na faɗa a sama, magungunan haskaka fata suna ƙunshe da sinadarin mercury, wanda shi kuwa garin ƙarfe ne mai hatsari. Don haka, daɗewa ana yin amfani da shi zai iya sanya kamuwa da gubar mercury. Ita kuwa gubar mercury tana haddasa cututtukan laka (neurological disorders) da ciwon ƙoda (kidney disease).

6. Rashin karfin gwuiwar mu’amala da mutane (low self esteem): duk mutumin da ya ɗauki kansa a matsayin mummuna saboda kawai yana da duhun launin fata, to, kullum zai riƙa raina kansa, ta hanyar jin cewa shi ba cikakken mutum ba ne. Idan namiji ne, sai ya kasa tunkarar ‘yan-mata da maganar aure. Idan mace ce, ta yi ta gudun samari ko manema aurenta.

7. Rashin daidaiton zubar ruwan sinadarai (hormonal imbalance): wasu daga cikin magungunan haskaka fata suna ƙunshe da sinadarai masu jirkita daidaiton sinadaran jiki, daga nan su haifar da rikicewar al’ada da sauran matsalolin lafiya.

Bisa la’akari da waɗannan abubuwan da na lissafa, ya kamata mu guji yin mu’amala da magungunan haskaka fata gaba-ɗaya.

Shi funbact A an yi shi ne domin magance cututtukan fata idan sun auku. Saboda haka bai dace a yi amfani da shi ba sai da umurnin likita. Muhimman sinadaran da suke cikinsa su ne:

a. Betamethasone wanda rukunin magungunan hana kumburi da ƙaiƙayi ne na corticosteroids. Akan yi amfani da shi wajen magance eczema, psoriasis, da sauransu.

b. Neomycin wanda rukunin magungunan antibiotics ne wanda ake amfani da su domin magance cututtukan bacteria.

Don karanta Allurar Da Ake Yi A Jijiya Da Allurar Da Ake Yi A Tsoka danna nan
Edita@rumasau-kallamu

22/05/2025
Jin Harsuna Biyu Ko Fiye Da Biyu (BILINGUALISM AND MULTILINGUALISM)
Gabatarwa
Kamar yadda aka sani ne cewa lallai harshe yana buƙatar al’umma kuma su ma waɗannan al’umma suna buƙatar harshe. A dalilin haka ne ma idan al’umma suka yi wa harshe yawa kuma har suke amfani da shi, to shi wannan harshe ya sami ɗaukaka ta yadda har wasu ma za su sami damar yin kutse a cikinsa.

HARSHE

Masana da dama sun yi ƙoƙarin bayyana ma’anar harshe da cewa ;
Brown (1976) ; “Tamkar jerin ma’ana ne cikin tsarin sauti”.
Shi kuma Yakasai (2012) ;
“Wata hanya ce ta bayyana kai da kuma hulɗa tsakanin juna wadda dabbobi ba su da irinta.” (Yakasai, 2012).

Ilimin Walwalar Harshe (Sociolinguistics)

Ilimin walwalar harshe wanda da Turanci ake kira da “Sociolinguistics” Holmes (1971) ya bayyana ma’anar da cewa; “Fage ne na nazari da kan nazarci hanyoyin da ake sarrafa harshe domin tantance kima da matsayin mutane cikin zamantakewa”.
Yakasai (2012) cewa ya yi;
“Wani ɓangare ne daga fannin nazarin harshe da kuma yadda ake sarrafa shi” (Yakasai, 2012: 24).

A haƙiƙanin gaskiya, wannan fanni na walwalar harshe yana da faɗin gaske, wanda ya shafi dukkan irin rawar da harshe yake takawa cikin al’umma, waɗanda suka shafi al’ada da al’umma da jinsi da rukunin jama’a da harshen ƙasa da nazarin karin harshe da jin harsuna biyu ko da yawa da kuma muhallin magana. Wannan dalili ne ma ya sa masana irin su; Worlform da Hymes da Fishman (174) suka ga ya fi dacewa a kira shi da suna “SOCIOLOGY OF LANGUAGE” wato “ZAMAN JAMA’A DA HARSHENSU”.

Bilingualism

Wannan kalma ta bilingualism kalma ce ta haɗakar wasu ɗafe-ɗafe har aka same ta, wato ;
Bi- wato biyu (two).
Lingual- kalmar Girkanci ce wacce take nufin harshe (language).
ism- wannan kuma ɗafi ne (affix) ko kuma ƙwayar tasarifi mara ‘yanci (bound morphem).
Bilingualism ;
“Able to speak two languages equally well”. Hornby A.S, (2015)

Wato ƙwarewa a wajen iya magana da harsuna guda biyu.
“Using two languages; written in two languages”. Hornby A.S, (2015)
Amfani da harsuna biyu; wato rubutu cikin harsuna biyu.
Wanda duk zai iya magana ya rubuta kuma ya fahimci harsuna guda biyu, shi ake kira da “bilingualism”.

Misali ;
Idan muka ɗauki malaminmu wato malam Sama’ila Mohammed, wanda ya naƙalci harshen Hausa da harshen Turanci sannan kuma duk zai iya rubutu da kuma da dukkan harasan, wannan ya zama dole a kira da bilingual ko bilingualism (mai ji da kuma amfani da harasa biyu).

DALILIN JIN HARSHE BIYU

Akwai wasu dalilai da suke sabbaba jin harasa biyu, waɗannan dalilai sun haɗa da;
Nisantar Farfajiyar Asali
Wato a duk lokacin da mutum ya gusa daga muhallinsa ko mazauninsa na asali ya koma zama da wasu al’umma masu harshe daban, wannan zai iya haddasa jin harshen waɗannan al’umma. Wato ga harshensa na asali sai kuma harshen al’ummar da yake cuɗanya da su.

Karatu
Sau tari a duk lokacin da aka ce mutum ya tsallaka wani wuri da nufin yin karatu, ba da nufin koyon harshe ya tafi ba, ya tafi don neman ilimi, a dalalilin haka za a samu mutum yana jin harasa biyu.

Koyo
A duk lokacin da mutum ya yi yunƙurin zama na musamman ko kuma zuwa wani wuri da ake koyar da wani harshe da nufin ya koya, wannan zai iya haddasa jin harasa guda biyu, makaranta ko kuma wani wuri makamancin haka.

Kasuwanci
A wani lokacin kasuwanci yana haddasa jin harasa biyu, wato mutum ya cuɗanya da wasu al’umma masu wani harshe daban a sanadiyyar kasuwanci, walau a ƙasarsa ko kuma a wata ƙasa ta daban, wannan zai iya haddasa jin harasa biyu.

Multilingualism

Kamar yadda aka fayyace kalmar bilingualism, haka ita ma wannan kalmar ta multilingualism take, wato haɗaka ce ta kalmomi ;
Multi- da yawa (many).
Lingual- harshe (language).
ism- wannan kuma ɗafi ne (affix) ko kuma ƙwayar tasarifi mara ‘yanci (bound morphem).

Multilingualism
“Speaking or using several different languages”. Hornby A.S, (2015).
Ma’ana yin magana ko amfani da harasa mabambanta.
“Written or speaking in several different languages”. Hornby A.S, (2015).
Wato rubuta ko magana cikin harasa mabambanta.
Kenan multilingualism na nufin duk mutumin da zai iya magana da rubutu cikin harasa fiye da biyu, wannan shi ake kira da multilingual multilingualism(mai amfani da harasa da yawa).

Misali ;
A mafiya yawan lokuta an fi samun malaman addinai wajen naƙaltar harasa da yawa, ko kuma masu aikin fassara. Akwai kuma malaminmu a nan Jami’ar Jihar Kaduna Dr. B.Y Alhassan (Baba na Jamus), yana ji kuma yana rubutu da haruna irin su ; Hausa da Turanci da Jamusanci da kuma Faransanci.

Sai kuma malaminmu Dr. Samaila Mohammed Mijinya wanda shi ma yana jin harsuna biyu ƙwarai da gaske, wato harshen Turanci da kuma harshen Hausa, kuma kowanne ba wanda ba zai iya rubutu ko karatu da shi idan buƙatar hakan ta taso. Akwai kuma malamin addinin Musuluncin nan mai suna Muhammad bin Usman, wadda shi ma yana jin harsuna irin su ; Hausa da Faransanci da Turanci da Kuma Larabci, shi ma yakan yi magana ko rubutu a cikin harasan a duk lokacin da buƙatar hakan ta taso.

Alfanun Jin Harshe Biyu ko Fiye Da Biyu
- Samun dama yayin neman aiki.
- Samun dama da haɗuwa da baƙin mutane.
- Kawo ci gaba a ƙasa
- Mutunta harshen asali
- Fahimtar halin da duniya ke ciki.
Kammalawa

Duba da bayanan da suka gabata dangane da ilimin walwalar harshe da ma’anar harshe, tare da kawo bayani game da ma’anar bilingualism da multilingualism da dalilan da suke sabbaba jin harasa biyu ko fiye da biyu, munfahimci cewa lallai ilimin walwalar harshe ba ƙaramar gudummawa yake bayar wa ba ga al’umma.

Idan kuma muka waiwayi batun nan na su Worlform da Hymes da kuma Fishman, wannan fage ya cancanci a kira shi da suna “zaman jama’a da harshensu”, ta la’akari da sauran ɓangarorin da ilimin walwalar harshe ya ƙunsa da kuma gudummawar da suke bayarwa.

Manazarta
Brown, P. (1976) : Language Society. Cambridge Unversity press.
Holmes J. And Pride J.B (1971) : Sociolinguistics, Penguim Book Ltd.
Hornby A.S, (2015) Oxford Advanced Learner’s Dictionary Of Current English 9th Edition. Oxford University Press. OUP.
Yakasai (2012), Jagoran Ilimin Walwalar Harshe. Garkuwa Media Services LTD Sokoto Nigeria.
http//www.google.com

MUHAMMAD SAHAL ALIYU

07065994177

2025.

Domin karanta Nazarin Sara/Yayi A Harshen Hausa danna nan

Edita@rumasau-kallamu
22/05/2025
Shaye-Shayen Kayan Maye

Kalmar shaye-shaye, a ƙasar Hausa, musamman a Kano, ana alaƙanta ta ne da dafaffiyar albasa wadda ‘yan mata suke yin miyar romo suna sayarwa ga yara ƙanana, suna kiran sa da shaye-shaye da romo.

Har ila yau shaye-shaye yana nufin yin amfani da magunguna ta hanyar da ba ta dace ba, wanda hakan zai iya haiffar da illa. Likitoci masu kula da lafiyar ƙwaƙwalwa sun bayyana cewa za a iya kiran mutum ɗan shaye-shaye matuƙar ya ƙi daina amfani da wani magani duk da sanin irin matsalolin ƙwaƙwalwa ko na jiki da wannan magani ke jawo masa.

Amma a wannan zamani da mutum ya ji an ce shaye- shaye abin da zai fara zuwar masa a zuciya shi ne shaye- shayen abubuwa masu sa maye, wanda a yanzu ya addabi jama’a, musamman matasa da iyayensu da hukumomi da kuma sauran jama’ar gari, tun da abin yana zama wata hanya ta kawo koma-bayan matasa ta kowace fuska alhali kuma matasan su ne ƙashin bayan ci gaban al’umma.

Don haka abin da ake nufi da shaye-shaye shi ne yin amfani da magani don wani dalili saɓanin wanda aka samar da maganin domin sa; ko kuma amfani da maganin da yake haramtacce ko kuma wanda ya saɓa da al’ada da tsarin zamantakewa. A taƙaice, ma iya cewa shaye-shaye na nufin kowanne ɗaya daga cikin waɗannan:

-Yin amfani da magani ba don inganta lafiya ba

-Yin amfani da magani don inganta lafiya, amma a sha fiye da yadda likitoci suka yi umarni

-Shan maganin da hukuma ta haramta

-Shan magani kowane iri ne ba tare da umarnin likita ba.

Domin karanta Menene Shan Ƙwaya? Danna nan

Edita@rumasau-kallamu

22/05/2025
Menene Shan Ƙwaya?

Shan ƙwaya shi ne, shan ƙwayoyi waɗanda a likitance bai zama dole ba ko kuma a sha fiye da kima da kuma shan ƙwayoyi waɗanda doka ta haramta a yi amfani da su, kamar wiwi da hodar Iblis wato coceine da makamantansu.

A yau, yanayin da muka tsinci kanmu a ciki na gurɓacewar ɗabi’u da halaye a tsakanin ‘yan mata da zawarawa kai har ma da wasu matan aure sai dai mu ce abubuwa sun zama yadda suka zama, wato shaye-shayen miyagun ƙwayoyi da kuma kayan maye abin sai a ce Lahaula! A da dai mun fi sanin maza da shaye-shayen miyagun ƙwayoyi da magunguna da kuma sauran abubuwan da suke sa maye, wanda har yara idan suka ga mai irin wannan ɗabi’ar yana tafiya yana tamɓele, suna bin sa da waƙa suna cewa:

Ya yi marisa,
Ya sha kafso.

Amma ban da yanzu, an sami yawaitar masu shan miyagun ƙwayoyi, musamman ma dai matasa maza da mata. Idan mutum ya tsayar da hankalinsa ya kuma tambayi kansa da kansa menene dalilin da yasa mata a halin yanzu suka tsunduma a harkar shaye-shayen magunguna masu sa maye, na tabbatar ba zai iya ba wa kansa amsa gamsasshiya ba.

Amma ƙila amsar da masu yin wanan shaye-shaye za su bayar ta fi zama abin dogaro da kuma amfani da ita fiye da wadda ba mai shan ba zai bayar, don an ce mai ɗaki shi ya san inda yake yi masa yoyo. Saboda haka zan yi wanan magana ne a kan iya fahimtata da kuma wasu bayanai da na samu daga irin binciken da na yi ,musamman mata masu shan ire-iren waɗannan magunguna ko ƙwayoyi.

Babban abin damuwa shi ne ko da Allah ya yi wa mutum gyaɗar dogo ta hanyar kare shi daga amfani da magunguna ta hanyar da ya ga dama, wannan ba ya nufin ya kuɓuta daga illolin da suke haifarwa ba ne, in ma mutum ba ya aikata wannan ta’asar, to za a samu wani makusancinsa yana aikata wannan ɗanyen aiki.

Ko da ma a ce an yi matuƙar sa’a ba a samu wani a dangin mutum yana yi ba, abu ne mai matuƙar wahala a ce ba a samu wani daga cikin ‘yan uwansa da ya taɓa gamuwa da wata matsalar ta hanyar wasu ‘yan ƙwaya ko ‘yar ƙwaya ba. Misali,a rikice-rikicen siyasa da ƙabilanci ko kuma na addini, wanda ‘yan ƙwaya ke yin uwa su yi makarɓiya a ciki. Ba ma wannan ba, hatta iskar da muke shaƙa na iya gurɓata da hayaƙin shaye-shayen ‘yan ƙwaya da sauransu.

Idan muka yi la’akari da misalan da suka gabata, za mu iya cewa ba wani ko wata a cikin al’umma da za su iya ta’ammali da ƙwayoyi ta hanyoyin da ba su da ce ba. Sai dai kawai mu ce wasu sun fi wasu.

Danna nan don karanta Mecece Ƙwaya?

Edita@rumasau-kallamu

22/05/2025
Nazarin Sara/Yayi A Harshen Hausa (Slang)
GABATARWA
Harshe hanya ce da ake isar da saƙo a tsakanin al’umma, amma kuma a wani tsarin na al’umma akan samu wasu rukunin mutane da suke samarwa da kansu wasu hanyoyi da suke sadarwa a tsakaninsu, waɗannan hanyoyi sun kasance su kaɗai ne suke fahimtar abin da suke furtawa da kuma wasu tsirarun mutane da sukan iya fahimtar abin da ake magana. Musamman a irin wannan lokaci, mutane sukan ƙirƙiri wasu kalmomi da za su rinqa magana da su waɗanda za su rinƙa sadarwa a tsakaninsu.

HARSHE

Masana da dama sun yi ƙoƙarin bayyana ma’anar harshe da cewa ;
Brown (1976);
“Tamkar jerin ma’ana ne cikin tsarin sauti”.
Yakasai (2012);
“Wata hanya ce ta bayyana kai da kuma hulɗa tsakanin juna wadda dabbobi ba su da irinta.” (Yakasai, 2012).

SLANG (SARA/YAYI)

Masana sun yi kai-komo wajen ƙoƙarin bayyana abin da ake nufi da sara/yayi (slang), daga cikin su akwai:
Prasad, T. (2009) ya bayyana sara/yayi da cewa:
“Sara na nufin sauya wasu kalmomi ko kuma jimloli a cikin magana don ɓoye ainihin ma’anar kalma ko kalmomi na asali.”

Sara ko yayi na nufin wasu ƙirƙirarrun kalmomi ne ko kuma jimloli da ake son amfani da su a yayin da aka yi yunƙurin sakaya ma’anar wasu zantuka da ake son yi ko kuma aka yi. Wasu daga cikin al’umma musamman matasa ɓangaren maza da mata sukan sakaya wasu zantuka ta hanyar amfani da wasu kalmomi don burgewa ko kuma don samar da nishaɗi.
Yule, G. (1985) shi ma ya bayyana abin da ake nufi da slang (yayi/sara) da cewa:
“Sara na nufin wani ado ne a tsakanin matasa kamar yadda kaya ko sutura da ake yayi a tsakanin al’umma.”

Irin wannan sara ko yayi da yake samuwa, yana faruwa ne a tsakanin matasa masu ƙananan shekaru, amma kuma a wani lokacin manya ma sukan ara su yafa lokaci bayan lokaci. Wannan na faruwa ne musamman a wurin sana’a ko makarantu ko kuma wasu wuraren motsa jiki, a wani lokacin har wuraren wasa ma da yake ɗauke da matasa akan sami irin wannan sara ko yayi.
Misalan sara da ake iya samu:

Kalmomi Ma’anarsu
- Bogi Abu mara kyau
- Bula Ƙarya
- Yawa Jizgi/yarfawa
- Cakwai Abu da yake daidai
- Kankana Mace wacce ta balaga
- ‘Yan shila Mace wacce take gab da balaga
- Faka-faka Abin da aikata shi da gaggawa
- Sai ka sha Gaisuwar girmamawa
- Dar Maganar da aka yi ba tsoro
- Sai da kai Jinjina
- Jagwal Abu ko kaya mara kyau
- Da mutum Sallama yayin shiga wani wuri
- Barewa Budurwa
- Asawanya Mahaifiya
- Yanyana Ƙanuwa
- Baru Aure
- Taku Wayau/Dabara
- Basaja Ɓad da kama
- Bige Shirme/Shiririta
- Jar miya Morewa
- Sharholiya Jin daɗi/Shagali
- Buɗawa Mutuwa
- Ware Tafiya
HANYOYIN SAMAR DA KALMOMIN SARA/YAYI (Slang)

Kamar yadda bayani ya gabata game da sara, an ga cewa sara wasu zantuka ne da matasa kan aiwatar a lokacin da buƙatar hakan ta taso, don haka a nan za mu ga yadda matasan suke samar da sara a tsakaninsu. Daga cikin waɗannan hanyoyin akwai:

Ƙirƙira: Kamar yadda aka sani ne Bahaushe kan yi ƙirƙirar kalma ko kalmomi don ya samarwa da kansa hanyar sadarwa, don haka sai aka bi hanyar ƙirƙira wajen yin sara. Kuma su waɗannan kalmomin ana samar da su ne a cikin harshen gida (Harshen Hausa).
Rashin Kalmomin: Tabbas a lokacin da matasa kan yi ƙoƙarin yin sara akan rasa kalmomin da za a yi amfani da su, amma hakan ba ya hana su yin sara.
Wadatar Kalmomi: Tabbas duk harshen da yake da wadatatun kalmomi a cikin rumbunsa na kalmomi to dole a samu cewa an yo sababbin kalmomi don samar da wata sabuwar hanyar sadarwa a tsakanin wasu al’umma.

AMFANIN SARA/YAYI

Shi wannan sara da matasa ke yi yana da alfanu da yake ɗauke da shi, ga su kamar haka:
- Gwanancewa wajen iya sarrafa harshe.
- Magana cikin sirri.
- Samar da sabbin kalmomi a cikin harshe (Ƙirƙira).
- Ƙara kaifin ƙwaƙwalwa.
- Sanin dabarun kauce ma shiga haɗari.
- Isar da saƙo cikin sauƙi.
ILLAR SARA/YAYI (Slang)

Duk da kasancewa an kawo wasu alfanu da wannan sara take ɗauke da shi, hakan ba shi zai sa a rasa wasu illoli da sara ke ɗauke da shi ba:
- Gurɓacewar harshe.
- Ɓacewar kalmomin asali.
- Rashin sanin ma’anar wasu kalmomi na harshe.
- Gurɓacewar tarbiyya.
KAMMALAWA

Haƙiƙa sara/yayi wata sabuwar hanya ce ta isar da saƙo a tsakanin mutane kuma sannan hanya ce ta sanya samuwar ko ɓulluwar sababbin kalmomi a cikin harshe. Kamar yadda aka ga rashin alfanun sara, amma hakan bai sa an nuna amfani sara ba musamman ma wajen haɓaka harshe a idon al’umma.

MANAZARTA

Holmes J. And Pride J.B (1971): Sociolinguistics, Penguim Book Ltd.
Tarni, P. (2009): “The Deep Structure And Surface Structure Of Gayo Language Indonesia”. Idonesia University.
Yakasai (2012), Jagoran Ilimin Walwalar Harshe. Garkuwa Media Services LTD Sokoto Nigeria.
Yule, G. (1985): “Investigating Aspect of The Language Learner’s Confidence: An Application of The Theory of Signal Detection.” Cambridge University.

Don karanta Matakin Fara Karatu Da Rubutun Hausa danna nan

MUHAMMAD SAHAL ALIYU
07065994177

2025

Edita@rumasau-kallamu
21/05/2025
Matakin Fara Karatu Da Rubutun Hausa

GABATARWA
Tun a shekarun baya ne wuraren shekarar 1932 aka fara yunƙurin neman ingantacciyar hanyar da za a bi wajen yin rubutun Hausa, ba don komai ba sai don saboda irin yadda ake mu’amala da harshen kuma ake wallafe-wallafe da harshen. A yanzu harshen Hausa ya yi nisan da ba za a iya gano inda ya kai ba.

Ana amfani da harshen Hausa a makarantu tun daga matakin firamare har zuwa jami’a, ana amfani da shi a gidajen rediyo da jaridu da muƙalu da talabijin da sha’anin addini da kuma lamuran siyasa.
Ba tare da tsawaita bayani ba, za mu yi ƙoƙarin fara sanin baƙaƙe da wasula.
A B C D E F G H I J K LM N O P Q R S T U V W X Y Z.

Waɗannan su ne baƙaƙen da ke amfani da su kamar yadda aka faɗa a baya cewa asalinsu daga harshen Turanci aka samo su. Sai dai kuma wani abu da aka gano a harshen Hausa shi ne: Akwai wasu baƙaƙe da harshen Hausa ya yi watsi da su ba ya amfani da su sam, ba don komai ba sai son ganin cewa ba su dace da yanayin furucin bakinsa ba. Waɗannan baƙaƙen da Hausa ta yi watsi da su, sun haɗa da:
P
Q
V

Bayan wannan kuma, akwai wasu ƙarin baƙaƙe waɗanda ake amfani da su a harshen Hausa, su waɗannan baƙaƙen babu su a cikin harshen Turanci. Su ne:
Ɓ
Ɗ
Ƙ

Baƙaƙen Hausa

Ya zama dole a fara sanin baƙaƙen Hausa, domin kuwa su ne ginshiƙin komai a harshen Hausa. Sanin kowa ne cewa waɗannan baƙaƙen an yi amfani da salon rubutun harshen Turanci ne aka samar da su, sai dai kuma an sami bambance-bambance a wurin rubuta wasu da kuma furucin su.

Manyan Baƙaƙen Hausa

B, Ɓ, C, D, Ɗ, F, FY, G, GW, GY, H, J, K, Ƙ, KW, KY, ƘW, ƘY, L, M, N, R, S, SH, T, TS, W, Y, ‘Y, Z.

Ƙananun Baƙaƙe

b, ɓ, c, d, ɗ, f, fy, g, gw, gy, h, j, k, ƙ, kw, ky, ƙw, ƙy, l, m, n, r, s, sh, t, ts, w, y, ‘y, z.
Waɗannan su ne baƙaƙen da ake amfani da su kamar yadda aka faɗa a baya cewa asalinsu daga harshen Turanci aka samo su. Sai dai kuma wani abu da aka gano a harshen Hausa shi ne, akwai wasu baƙaƙe da harshen Hausa ya yi watsi da su ba ya amfani da su sam, ba don komai ba sai son ganin cewa ba su dace da yanayin furucin bakinsa ba. Waɗannan baƙaƙen da Hausa ta yi watsi da su, sun haɗa da:
P
Q
V

A yanzu bayan mun fahimci waɗannan baƙaƙen to za mu yi ƙoƙarin kawo baƙaƙen Hausa zalla baki ɗaya domin ganin su a zahiri. Kamar yadda aka gani a sama, waɗannan su ne baƙaƙen da ake amfani da su a wurin rubutun Hausa da kuma wurin magana.

Ƙirƙirarrun Baƙaƙen Hausa

A wannan ɓangaren, za a yi bayanin wasu baƙaƙe ne waɗanda harshen Hausa ya samarwa kanshi domin dacewa da yanafin furucin bakinsa. Waɗannan ƙirƙirarrun baƙaƙen su ne:
FY, GW, GY, KW, KY, QW, QY, TS
fy, gw, gy, kw, ky, qw, qy, ts

Wasulan Hausa

Bayan mun fahimci waɗannan baƙaƙen na Hausa, sai kuma batun wasulan Hausa waɗanda su ne mahaɗin waɗancan baƙaƙen a wurin yin magana ko rubutu, domin kuwa dole sai da taimakon su ne za a sami damar yin kowane furuci da kuma yin magana.

Manyan Wasulan Hausa
A, E, I, O, U
Ƙananun Wasulan Hausa
a, i, o, u, e, ai, au,

Bayan mun fahimci waɗannan baƙaƙen da kuma wasulansu, to a yanzu za mu yi duba da misalai na kowanne baƙi domin ƙara fahimtar abin yadda ya kamata. Misali:

BAƘAƘE KALMOMI
B Baba, Bindiga, Bahaushe.
Ɓ Ɓarawo, Ɓera, Ɓawo
C Caca, Carbi, Cokali
D Dankali, Damisa, Doki
Ɗ Ɗaki, Ɗoki, Ɗawisu.
F Fatanya, Faranti, Famfo.
FY Fyace, Fyaɗe, Fyaɗa.
G Ganga, Gangami, Gado.
GW Gwanda, Gwangwani, Gwaiba
GY Gyangyaɗi, Gyaɗa, Gyara
H Harshe, Hausa, Hutu
J Jimina, Jagora, Jarabawa
K Katifa, Kaifi, Kaji
Ƙ Ƙarfi, Ƙato, Ƙofa
KW Kwakwa, Kwando, Kwalta
KY Kyankyaso, Kyauro, Kyau
ƘW Ƙwai, Ƙwallo, Ƙwarangwal.
ƘY Ƙyalle, Ƙyaure, Ƙyashi
L Lemu, Laushi, Loma
M Masara, Mahauci, Madara
N Nama, Noma, Nema
R Rami, Rijiya, Rigakafi
S Sauro, Sauri, Sata
SH Shanu , Shuka, Sheƙa
T Taliya, Tafiya, Takalmi
TS Tsuntsu , Tsamiya, Tsalle
W Wanka, Wanki, Waƙa
Y Yaƙi, Yaji, Yatsa
‘Y ‘Yanci, ‘Ya’ya,
Z Zaki, Zagi, Zango

Misalan Furucin Baƙaƙe Da Wasula

A nan za a yi magana ne a kan yadda ake furucin baƙaƙe haɗe da wasulansu:
A I O U E
Ba Bi Bo Bu Be
Ca Ci Co Cu Ce
Da Di Do Du De
Ɗa Ɗi Ɗo Ɗu Ɗe
Fa Fi Fo Fu Fe
Ga Gi Go Gu Ge
Ha Hi Ho Hu He
Ja Ji Jo Ju Je
Ka Ki Ko Ku Ke
La Li Lo Lu Le
Ma Mi Mo Mu Me
Na Ni No Nu Ne
Ra Ri Ro Ru Re
Sa Si So Su Se
Ta Ti To Tu Te
Wa Wi Wo Wu We
Ya Yi Yo Yu Ye
Za Zi Zo Zu Ze
Sha Shi Sho Shu She

Idan aka yi la’akari da wannan jadawalin da ya gabata a sama, to za a fahimci cewa lallai an biyo hanyar da za a fara gina kalma ko kalmomi da ake son yin amfani da su a cikin zantukanmu da ma rubutunmu.
Tattaunawa Tare Da Ɗalibai Don Fara Gina Kalmomi.

GAƁA

Mece ce gaɓa?
Gaɓa yanki ce na faɗar kalma mai tsarin baƙi (B) da wasali (W) a jere. Sani (1999). Wato baƙi da wasali su ne tubalan ginin gaɓa. A sanadiyyar samuwar gaɓa ne ake iya samar da kalma. Sannan kuma ita gaɓa tana samuwa ne gwargwadon tsawon kalma. Akwai kalma mai gaɓa ɗaya da mai gaɓa biyu da mai gaɓa uku da mai gaɓa huɗu da biyar har ma zuwa shida.

Kafin mu shiga cikin bayanin adadin yawan gaɓa, ya kamata mu fara sanin menene tsarin gaɓa? Tsarin gaɓa dai ya kasu zuwa gida uku ne, akwai:
BW
BWW
BWB
Misali:
Makaranta = BW-BW-BWB-BW
Mafarauta = BW-BW-BWW-BW
Tambaya = BWB-BW-BW
Ruwa = BW-BW
Zaurawa = BWW-BW-BW
Maƙwabci = BW-BWB-BW
Zalunci = BW-BWB-BW
Mayaudari = BW-BWW-BW-BW
Tausayi = BWW-BW-BW

Idan aka kalli waɗannan misalan, za a ga cewa gaba ɗaya waɗannan tsarin gaɓar da aka ambata a baya duk sun bayyana a cikin misalan kalmomin da suka gabata, wannan ya tabbatar mana da cewa kowace kalma ta Hausa ba ta wuce irin wannan tsarin in dai an ɗora ta a bisa wannan ma’aunin.

Adadin Yawan Gaɓa A Kalma

Bayan kuma mun fahimci waɗannan tsare-tsaren na gaɓa, to yanzu kuma za mu waiwaya kan batun yawan adadin gaɓoɓi da ake da su na kalma. Kalmomin da muke amfani da su a harshen Hausawa na yau da kullum ana samun wasu adadi na gaɓa da suke ɗauke da su. Daga cikin waɗannan adadin, akwai kalma mai gaɓa ɗaya da mai gaɓa biyu da mai uku da mai huɗu da mai biyar har ma akwai kalmar da take ɗauke da gaɓoɓi shida. Ga misalansu kamar haka:

Mai gaɓa ɗaya :
Ɗa
Rai
Kai
Ja
Ci
Ji
Yau
Kyau

Mai gaɓa biyu :
Fada
Uba
Alli
Kuka
Lemu
Ƙwarya

Mai gaɓa uku:
Tausayi
Alama
Kalmomi
Alewa
Tsintsiya
Masana
Makami

Mai gaɓa huɗu :
Makaranta
Majalisa
Rarrabewa
Tattarawa
Tattaunawa
Masarauta

Mai gaɓa biyar :
Masana’anta

Mai gaɓa shida:
Almubazzaranci

ALAMOMIN RUBUTU/ALAMOMIN AJIYE MAGANA

Akwai alamomi daban-daban da ake amfani da su wajen yin magana ko kuma rubutu. Wannan ya danganta da yanayin mai rubutu ko kuma mai magana. Akwai waɗannan alamomi guda goma. Ga su kamar haka:

Aya (.) wato inda magana ta ƙare aka tsaya.
Ruwa biyu/aya ruwa biyu (:) mai nuna alamar cewa wata maganar tana nan zuwa.
Waƙafi (,) don nuna hutawa a lokacin magana.
Waƙafi mai ruwa (;) don nuna magana mai cin gashin kanta. Ya yi kama da aya a wajen aiki.

Alamar tambaya (?) tana zuwa ne a lokacin da aka yi tambaya.
Alamar motsin rai (!) tana zuwa ne a lokacin da aka yi wani furuci mai sosa rai, kamar tsoro ko mamaki ko kuma ɓacin rai.
Karan ɗori (-) ana amfani da shi ne wajan haɗa harɗaɗɗiyar kalma.

Alamar zancen wani ( “ ” ) ana amfani da ita ne wajan tsakuro maganar wani kai tsaye kamar yadda ya furta zancensa.
Baka biyu ( ) ana amfani da ita ne don ƙara fayyace ma’anar wata kalma ko zance, ko kuma ƙarin bayani a kan wata magana. Alamar zarcewa (……) ana amfani da ita ne don nuna cewa maganar da ake yi ba ta ƙare ba, wato maganar ba ta cika ba.

SUNA

Kalma suna idan aka kalle ta za a ga cewa kalma ce Bahaushiya wacce Hausawa suke amfani da ita. A nan za a iya bayyana suna da cewa:
“Duk wani abu mai rai ko maras rai, wanda ake iya gani da ido da wanda ba a iyawa, wanda ake iya taɓawa da hannu da wanda ba a iyawa.” (Sani, M.A.Z 1999)
Kenan za a iya cewa komai ma suna ne a bisa ma’anar da Sani. M.A.Z 1999 ya bayyana mana. Suna zai kasance duk wani abu da ake kiran mutum ko dabba ko kuma wani abu mai rai ko mara rai da wanda ake gani da kuma wanda ba a iya gani.

IRE-IREN SUNA

Akwai ire-iren suna da harshen Hausa ya kasafta su, akwai:
Sunan yanka
Suna Gama-gari
Gagara Ƙirga
Tattarau
Ɗan Aikatau

Sunan Yanka

Sunan yanka shi ne suna fitacce, keɓantacce ga mai shi. Misali:
Aliyu
Abdullahi
Aminatu
Zainab

Suna Gama-gari

Shi wannan akasin na yanka ne, wato kishiya. Suna ne na tarayya wanda kowa na iya shiga ciki ko amfani da shi. Misali:
Mutum
Ƙwaro
Jaririya
Littafi

Suna Gagara Ƙirga

Wannan yana nufin duk sunan wani abu wanda ba za a iya ƙirgawa ba. Misali:
Ruwa
Gishiri
Taki
Yaji
Gari

Suna Tattarau

Kamar yadda aka ji sunan wato tattarau, suna ne wanda ya tattara abu fiye da guda ɗaya. Misali:
Garke
Gungu
Ayari
Runduna
Bataliya

Ɗan Aikatau

Shi wannan sunan ya bambanta da sauran, domin kuwa suna ne wanda ya samu daga jikin “aikatau/aiki”. Misali:
Shara
Wanki
Girke-girke
Rayuwa

Domin karanta Rabe-Raben Aure Hausawa danna nan

WAKILIN SUNA

Bayan kuma mun gani kuma mun fahimci abin da ake kira suna, to yanzu kuma za mu leƙa mu ga batun da ake kira da suna “Wakilin suna”.
Sani, M.A.Z (1999) ya bayyana abin da ake kira da wakilin suna, inda ya ce:
“Wakilin suna nau’i ne na kalma da ake wakiltar suna a lokacin magana.”
Kenan duk wata kalma da za a yi amfani da ita wajen nuni zuwa ga suna, to ita ake nufi da wakilin suna. Misalan wakilin suna:
Ni
Kai
Ku
Su
Shi
Ita
Ke. Waɗannan su ake kira da wakili/wakilan suna a lokacin magana.

ƘIRGA/ƘIDAYA A HAUSA

Ida nana batun ƙirga ana magana ne a kan ƙidaya da ake amfani da su domin nuna adadi ko yawa na wani abu. Akwai ƙidaya da harshen Hausa yake amfani da su, kaɗan daga cikin misalan ƙirga:
Sifili = 0
Ɗaya = 1
Biyu = 2
Uku = 3
Huɗu = 4
Biyar = 5
Shida = 6
Bakwai = 7
Takwas = 8
Tara = 9
Goma = 10
Goma sha ɗaya = 11
Goma sha biyu = 12
Goma sha uku = 13
Goma sha huɗu = 14
Goma sha biyar =15
Goma sha shida = 16
Goma sha = 17
Goma sha takwas =18
Goma sha tara =19
Ashirin = 20
Talatin = 30
Arba’in = 40
Hamsin = 50
Sittin = 60
Saba’in = 70
Tamanin = 80
Casa’in = 90
Ɗari = 100
Dubu ɗaya = 1,000
Miliyan = 1,000,000

GAISUWA

Gaisuwa na ɗaya daga cikin hanyar da take ƙara kawo soyayya da zumunci wacce take nuna halin dattaku da girmamawa. Saboda haka za a iya cewa gaisuwa na nufin:
“Gaishe da shugaba ko aboki” Qamusun Hausa (2006)

A wani ɓangaren kuma nuna girmamawa tare da nuna halin tarbiyya da kuma mutuntawa.
Gaisuwa a harshen Hausa ta rabu zuwa kashi uku, akwai:
Safe ko safiya. Irin wannan gaisuwa ana yin ta ne da safe a lokacin da aka wayi gari bayan an tashi daga baccin dare an wanke fuska (sallah). Ana fara wannan gaisuwar ce daga waye gari zuwa ƙarfe sha biyu na rana. Ana irin wannan gaisuwar ce kamar haka:
Ina kwana?
Mun kwana lafiya?
Barka da safiya.

Ta Rana. Ita wannan gaisuwa ana yin ta ne da rana, wato daga ƙarfe sha biyu na rana zuwa faɗuwar rana. Ga yadda ake yin gaisuwar:
Ina wuni?
Mun wuni lafiya?
Bar da rana.
Barka da yamma.

Ta Dare. Ita wannan gaisuwa tana farawa ne daga lokacin da rana ta faɗi zuwa lokacin kwanciya bacci. Ga yadda ake yin gaisuwar:
Barka da dare.

BAMBANCE JINSI

A cikin harshen Hausa ana rana halittu zuwa gida biyu idan aka zo ɓangaren jinsi, wato jinsin mata (mace) da kuma jinsin maza (namiji).
“Wannan yana nufin bambancewa tsakanin jinsin mutum ko na wani abu.” Jinju, M.H (1980).

Da wannan ma’anar kuma, za mu wuce kai tsaye wajan nuna abubuwan da suke bambance mana jinsin namiji da kuma jinsin mace. Daga cikin alamomin da ake gane kalma jinsin namji ne akwai:
Duk wasu kalmomi waxanda qarshensu ya qare da waxannan wasulan: i, o, u, e, to wannan Kalmar namji ne. misali: Jinsin Namiji
Jemage gari dutse jiki haƙuri ƙarshe
Babe raino rogo kasko lemu bugu
Baƙo rumbu gemu tuwo gurgu kuturu

Jinsin Mace
Kamar yadda aka yi bayanin alamomin jinsin namiji, a nan za a bayyana alamar da take nuna kalma mai nuni a kan jinsin mace. Duk wata kalma da ta ƙare da wasalin a to wannan kalmar mace ce. Misali:
Abarba rowa gwanja jaka loma
Zakanya mara riga ayaba agwagwa

Sai dai kuma akwai wani hanzari ba gudu ba, akwai wasu keɓaɓɓun kalmomi waɗanda suka saɓa, wato sun kauce ma ƙa’idar da aka shimfiɗa wajen bambance jinsi. Akwai wasu kalmomi da suke ƙarewa da wasali masu nuni da alamar namiji amman kuma suna ɗauke da jinsin mace. Misali:
Kande Mairo Abu Asabe Jummai

Saboda haka wasu lokutan akan sami irin waɗannan kalmomi da suka saɓa ma ƙa’ida, amman hakan ba yana nuna ba daidai ba ne kuma ba zai haifar da wata matsala ba.
Sai dai kuma akwai wata ƙa’aida da Jinju, M.H (1980) ya ƙara bayyanawa, inda ya ce:
“Sunayen ranaku da na shekaru da na kusurwoyin duniya da na unguwanni da na garuruwa da na ƙasashe da kusurwoyi da kuma na adadi/ƙirga duk jinsin mace ne.

Sunayen Ranaku
Litinin Talata Laraba Alhamis Juma’a Asabar Lahadi

Sunayen Shekaru na Hausa
Su ma waɗannan sunayen duk jinsin mata ne. misali:
Bara Bana Baɗi
Kusurwoyi
Gabas Yamma Kudu Arewa Ƙasa Sama
Dama Hagu

Nahiyoyi
Afirka Asiya Amirka Turai Ostireliya
Adadi/ƙirga
Ƙirga da muke da su, su ma ɗin jinsin mace ce. Misali:
Ɗaya 1
Biyu 2
Uku 3
Ɗari 100

Shi kuwa Sani, M.A.Z (1999), ya ƙara yin bayani ne a kan yadda za a ƙara tantance kalma mai ɗauke da jinsin mace ko jinsin namiji, inda ya ce za a iya amfani da wani abu da ake kira madanganci wato (n da r). A lokacin da ake son ƙara tabbar da matsayin kalma na mazaunin jinsinta, sai a yi amfani da waɗannan ma’aunan guda biyu. Madangancin n yana wakiltar jinsin namiji inda ita kuma r tana wakiltar jinsin mace. Ana amfani da su ne a ƙarshen kalmar domin tabbatar da hakan.

Togiyra Jinsin Mace
Akwai waɗansu sunayen ƙarshensu a ne amman duk da haka jinsinsu namji ne, kamar:
Baka bawa ruwa zakara boka wata

LOKUTAN HAUSA

A wannan muhallin kuma za a yi ƙoƙarin yin bayani ne dangane da abin da ya shafi lokutan Hausa. A harshen Hausawa kwai lokuta guda bakwai. Sani, M.A.Z (1999).
Waɗannan lokutan su ne:
Shuɗaɗɗen na ɗaya mai alamar (a da n)
Shuɗaɗɗen lokaci na biyu mai alamar ( ´ )
Lokaci na yanzu na ɗaya mai alamar (na)
Lokaci na yanzu na biyu mai alamar (ke)
Lokaci mai zuwa/na gaba na ɗaya mai alamar (za)
Lokaci mai zuwa/na gaba na biyu mai alamar (a)
Lokaci sababben mai alamar (kan)

KAMMALAWA

Kamar yadda bayanai suka gabata dangane da baƙaƙen Hausa da wasulansu, za a fahimci cewa wannan wata ‘yar shimfiɗa ce aka soma yi kafin a fara shiga cikin batun ilimin harshen Hausa. An ga bayanai tare da masalai na kowane baƙi da aka ambata a baya. An kawo batun gaɓa da tsarinta da kuma adadin yawan gaɓoɓin da ake samu a cikin kalma. Sannan kuma an kawo batun gaisuwa da wakilan sunaye da batun jinsi da ƙirga da alamomin rubutu da kuma lokutan Hausa.

MANAZARTA

Bello, A. (2014) Sabon Nahawun Hausa. Ahmadu Bello University Press: Zaria Kaduna.
Bello, A. (2020) Daidaitacciyar Hausa Da Kare-Karen Harshen Hausa. Ahmadu Bello University Press: Zaria Kaduna.
Ƙamusun Hausa (2006), Cibiyar Nazarin Harsunan Nijeriya. Bayero: Kano.
Sa’id, B. (2004) Ƙa’idojin Rubutun Hausa. Cibiyar Nazarin Harsunan Nijeriya Jami’ar Bayero: Kano.
Sani, M.A.Z. (1999) Tsarin Sauti Da Nahawun Hausa. University Press: Ibadan.
Jinju, M.H (1980) Rayayyen Nahawun Hausa. Northern Nigerian Publishing Company Limite: Zaria.

Danna nan don karanta Asalin Hausawa

Edita@rumasau-kallamu

16/05/2025
Mecece Ƙwaya?

Hukumar NDLEA ta bayyana mece ce ƙwaya kamar haka: Ƙwaya ita ce dukkanin wani abu da za a sha ko a haɗiya ko a shaƙa kuma dalilin haka ya kawo canjin yanayin jiki ta hanyar samun kuzari ko kuma ya kawo kasala ko ya haifar da canjin ƙwaƙwalwa ko tunani.

Dokar hukumar kula da ingancin abinci da magunguna ta Nijeriya ta shekara ta 2004 ta bayyana cewa magani shi ne:

Duk wani dangin itatuwa da ganyayyaki da dabbobi da ma’adanai waɗanda za a iya sarrafa su a mayar da su wani abu, sannan a tallata da kuma sayar da su domin amfani da shi ga:

-Kariya ko magani ko kuma matsa wani abu na jikin ɗan Adam da dabba.

-Ya gyara ko ya daidaita, ko kuma sauya tsari na abubuwan da suke sarrafa jikin ɗan Adam ko dabba

-Sannan ya bambanta nau’o’in abubuwan da suke sarrafa jikin ɗan Adam ko ƙwari masu tafiya a ƙasa ko tashi sama, Ko kuma su sauya ko su dagula tsarin halittar ɗan Adam ko dabba.

Har ila yau kundin Black’s Law Dictionary ya bayyana magani a matsayin:

-Duk wani abu da zai haifar da wani abu ko ya warkar ko ya yi magani ko ya kare kowace irin cuta

-Duk abin da Allah ya halitta na tsiro ko kuma abubuwan da wasu ƙwari da tsuntsaye da dabbobi da ganyayyaki da itatuwa suke samarwa, a yi amfani da su don su sauya jikin ɗan Adam ko dabba ko kuma su taɓa hankalinsa.

Ita kuma hukumar lafiya ta duniya wato WHO ta bayyyana magani a matsayin:
-Duk abin da zai sauya abu ɗaya ko abubuwa masu yawa na jikin mutum ko dabba.

Danna nan don karanta Su Wanene Matasa?

Edita@rumasau-kallamu

11/05/2025