Tag: yadda ake

Duhun Matse-Matsi [DARKNESS OF INNER THIGH]
Duhun matse-matsi ko tsakankanin cinyoyi kai wani lokacin har ma da mazaunai wannan kusan abu ne da mutane da yawa cikin mata da maza kan fuskance shi. wasu kan ji kunya ma su kasa tattauna matsalar, musamman masu fama da matsalar haɗe da stretch marks a ɗuwawu kaca kaca.

Toh sai dai stretch marks galibi yau da kullum ce kama daga yawan zama, kwanciya, da sanya matsi a game da fata wato kamar juna biyu duk yakan haddasa shi. Sai dai dangane da duhun wanda shi ne zan bayani kansa akwai mabambantan dalilan da ke jawo shi kama daga:
- Ƙiba
- Tangaɗar sinadaran halitta (imbalance)
- Wani magani da mutum ke sha
- Ciwon sugar
- Ciwon fata
- Fitar sinadarin da ke sanya duhun fata fiye da kima
- Ƙarancin lura da tsaftar al’aura
Dukkansu na iya haifar da wannan yanayin a fata. Toh sai dai akwai wani abu da ya ɗan bambanta; Ga masu fama da duhu sosai wanda za ka gani a wuya, haɓar wuya, hammata, da cinya duk lokaci 1 galibi wannan ACANTHOSIS Nigricans muke kiransa da wuya ka samu ba su da larurar ciwon sugar ta Diabetes.

Wannan yasa masu acanthosis ko sun sai mai sun shafe-shafe sun gyara gurin, a hankali zai ƙara komawa baƙiƙƙirin domin maganin kurum shi ne; su yi control ɗin sugar ɗin, toh sai dai galibi ba su san suna da ciwon sugar ba, tunda ba ta ba su wani canji a jika matakin farko. Sai ka shekara 5 da ciwon sugar ba ka sani ba, sai a ƙarshe ta soma lalata ma ƙoda jikinka ya rikice lokaci guda.

Wannan tasa koyaushe ake son check up domin a asibiti ne kaɗai za a iya gano haka su masu sai da maya-mayen gyaran jiki kasuwancinsu kurum suke ba su san menene ba, kai ne za ka ga kana da tsafta amma gashi sai fama kake.

Toh sai dai ga masu irin wancan duhun na matse-matsi da in sun je wanka wani lokacin in suna dirza fatar suke ganin kamar datti a duƙunƙule na fita. Galibi hakan na faruwa ne a mutanen da jikinsu ke sakin sinadarin (melanin) da yawa wanda sinadari ne da ke sanya duhun fata domin ba ta kala ɗinta, da kuma kare ta daga zafin rana da sauransu.

Sai dai a wasu sinadarin kan fi yawa wajen matse matsi da hammata saboda ba gurare ne da iska ke ratsasu ba ko yaushe. Wannan wasu tasa su yi ta mamaki su ga koyaushe suna wanka amma ga datti su yi ta zargin tsaftarsu.

Duk da hakan in ya haɗu da ƙarancin tsafta to duhun kan yi muni ya ɗau lokaci ana fama. Don haka mu a LIKITANCE ba ma kallonsa a matsayin larura shi yasa ma babu maganin sa a likitance sama da mu ƙarfafe ka ƙara kula da tsafta. Ba ƙazanta ba ce dead skin ce da melanin.

Mukan ba mutum shawara ya ruɓanya lura da tsafta musamman a maza wata hanya shi ne; Sanda kuka yi gudu ko irin wasan ƙwallo ku ka yi zufa! Da za ku je tsuguno ko ya kuka dirza cinyarku za ku ga dattin haɗe da matacciyar fatar ya taso ko da hannu da farce za ku ga kuna ta kankaro shi saboda ya jiƙa da zufa.

Hakan yasa nakan ba masu shi shawara duk wanda ya yi irin motsa jikin kuma yasan yana da abun to kar ya jinkirta wanke cinyoyinsa. Ba a son wanka sanda ake zufa domin da shi da babu duk ɗaya ne a lokacin to amma koda za a jinkirta wanka, ka daure ka shiga banɗaki lokacin da ka taso ka wanke cinyoyin ko da hannunka mutum zai ga yana durzo matacciyar fatar me duhun wacce ta macen domin in ka sha iska ko ka je wanka ba za ta fita haka ba.

Amma wanda suke da swimming pool galibi ba su da wannan matsalar domin suna jiƙa sosai su shafe dogayen mintuna a ruwa shi yasa duk dead skin ɗinsu sai ta taso sama sun wanke suke fita.

Toh kuma da ba ku da swimming pool za ku iya zuba ruwan a babban bowl in kun je wanka ku shiga ku zauna kurum ku shafe mintoci zaune sai kun jiƙa sosai sannan ku fara wankewar koda kuna amfani da man gyara jikin za ku fi ganin tasirinsa. Kamar yadda nace a likitance ba wani magani da zan iya cemuku ga shi Guarantee saboda larurar amma galibi wasu:
- Kan yi amfani da man shafawa na ALOE VERA koma ruwan aloe vera ɗin kai tsaye shi ma mutanen da suka gwada sun ce yana fitarwa. Idan aka shasshafe cinyoyin da mazaunen sai a cigaba da harkoki kar a wanke sai bayan awa 1 ko fiye, kullum mutum ya riƙa hakan kafin wanka sau biyu a yini sun ce yana taimakawa.
- Ko amfani da Aloe vera da lemon tsami haɗe a riƙa shafawa
- Ko amfani da Baking powder da man Olive. Toh amma dai kamar yadda nace wannan duk ba binkice a likitance ba ne yace.
Sai dai a likitancen Creams irin su; Ellagic acid cream, Hydroquinone, Lignin peroxidase, Isotretinion ko Niacinamide cream mun san suna da Lighting property. Toh amma dai kafin ka yi komai ya dace in abun na damunka ka nemi shawarar likita, saboda fatar kowa ta bambanta wajen ɗaukar saƙo, abin da ya yi ma wani bai zama dole ya yi aiki a wani ba.

TO AMMA BAKI ƊAYA NAKAN CE

1. Mutum ya riƙa amfani da ruwan ɗumi yana zama a ciki mintuna 15 zuwa 30 kullum kafin ya soma wanka koda ya shafa waɗancan abubuwan hakan zai sa ya jiƙu, kai koda aski za ku yi ku tsaftace kanku in kuna zama cikin ruwan ɗumi minti 10 zuwa 15 kafin gabanku ba zai dinga ƙuraje ba abunda muke kira FOLLICULITIS.

2. Sannan mutum ya ƙara adadin yawan wankansa! Galibi maza sau 1 suke wanka a yini, ka sani kana buƙatar fiye da haka, in da za ka iya har da rana sanda ka yi zufa ka riƙa yi da kuma kafin kwanciya bacci.

3. Sannan a riƙa canza gajeren wandon ciki kullum, tare da Aski a kai a kai shi ne ma mahimmi a ƙalla duk sati 2 ko 3 mutum ya tsaya ya tsaftace kansa. Kada ka ga matarka ba ta ƙorafi amma dai akwai tozarta kai gaskiya ka zauna haka kaca-kaca. Rashin lura da tsaftar matse matsi da hammata na hana jin daɗin Jima’i kansa.

4. Ga masu sayar da maya-mayai nan na gyaran duhun fata duk za ku iya samun su ku jaraba ba sai mata kaɗai ba.

5. Duk sanda ka yi zufa ka ji matse-matsinka ya jiƙa har kana iya turzo fatar to tsaya ka sami ruwa musamman na ɗumi ka shiga banɗaki ka tsaftace kanka, in ta kama ko dutsen goge kaushi za ka sa ka dirza in dai yana fita ba kuma ka jin zafi to tsaya ka yi direct za ka ga yana haske debris ɗin na fita.

6. Idan ƙiba gareka saboda cinyoyinka na gogar juna suna iska ratsawa toh kai/ki ƙoƙarin rage ƙibar.

7. In ka ga kayi-kayi duhun bai tafi ba, ko kuma in ya tafi yana dawowa toh ka daure ka je ka ga likitan fata, ta yiwu akwai wata larura a jikinka da ba ta bayyana ba tukun amma zuwan zai sa a gano ta. Allah yasa mudace.

Domin karanta Motsin Jariri danna nan

Edita@rumasau-kallamu
03/07/2025
Alaƙar Hausa Da Fulatanci

GABATARWA
Alaƙar da ke tsakanin Hausawa da Fulani dangantaka ce mai zurfi da ke da tarihi mai tsawo. Tsawon lokacin da aka shafe ana cuɗanya da mu’amala tsakanin waɗannan kabilu biyu ya sa har ana ɗaukar su a matsayin ƙabila ɗaya, wato HausaFulani.

Wannan dangantaka ta samo asali ne daga cuɗanya ta fuskar siyasa, addini, ilimi, kasuwanci da zamantakewa, lamarin da ya haifar da ƙarfafa haɗin kai da juna har ma da cakuduwar al’adu da harsuna. Wannan rubutu zai yi bayani kan asalinsu, yadda suka haɗu, irin mu’amalar da ke tsakaninsu, da kuma yadda harsunansu suka shafi juna.

TAƘAITACCEN TARIHIN CUƊANYAR HAUSAWA DA FULANI

Cuɗanyar da ke tsakanin Hausawa da Fulani na ɗaya daga cikin manyan dangantaka da suka daɗe a tarihin Arewacin Najeriya. Wannan hulɗa ta samo asali ne tun kafin jihadin Shehu Usmanu Ɗanfodiyo, inda Fulani ke shigowa yankunan Hausa domin kiwo da kasuwanci.

A farkon zuwansu, Fulani sun kasance makiyaya masu yawo (Fulani na jeji), suna kiwon shanu da cinikayya da Hausawa, musamman kan gishiri, nono, da kanwa. Wasu daga cikin Fulani sun zauna cikin garuruwa (Fulani na soro), suka rungumi ilimi da addini, har suka zama malamai da limamai a tsakanin Hausawa.

Jihadin Shehu Usmanu Ɗanfodiyo a ƙarni na 19 ya ƙarfafa cuɗanyar da ke tsakanin su, inda Fulani suka karɓi ragamar mulki a yawancin garuruwan Hausa, amma suka yi hakan ne cikin harshen Hausa da tsarin rayuwar Hausawa. Wannan ya janyo cakuɗuwar jini, harshe, da al’adu tsakanin ƙabilun biyu.

Hausawa da Fulani suka fara yin aure da juna, suka zauna tare a gari guda, suka fara cin moriyar juna ta fuskar ilimi, addini da siyasa. Wannan haɗin kai ya haifar da samuwar kalmar “Hausa-Fulani”, domin nuna cewa su ƙabilu ne guda biyu.

Asalin Fulani da Haɗuwarsu da Hausawa

A cewar Bunza (2008), asalin Fulani ya fara ne daga yammacin Afirka, musamman a yankin Senegal. A halin yanzu ana samun Fulani a ƙasashe da dama kamar Chadi, Kamaru, Gambiya, Sudan, da Habasha. Fulani sun riƙa yawo a ƙasashe daban-daban har suka iso ƙasar Hausa, kuma wannan hijira ba ta da cikakken tarihi da ke bayyana lokacin da suka fara hulɗa da Hausawa.

Wasu masana sun danganta Fulanin farko da Toronkawa – waɗanda ake ganin su ne tushen asalin Fulani. An ce sun zauna a dutsen Durisinin bayan fitowa daga yankin Sham, sannan suka ci gaba da sauka a ƙasashen Misira, suka nufi yammacin Afirka har suka iso ƙasar Hausa.

Muhimmiyar alama ta haɗin kai ita ce Jihadin Shehu Usmanu Ɗanfodiyo a ƙarni na goma sha takwas, wanda ya zama wata babbar hanya ta haɗin Fulani da Hausawa, musamman ta fuskar addini da shugabanci.

Cudanya da Mu’amala Tsakanin Hausawa da Fulani

Daga cikin manyan hanyoyin da suka ƙarfafa alaƙar Hausawa da Fulani akwai:
Kalmar “Hausa-Fulani” a siyasa da zamantakewa sakamakon haɗin rayuwa da juna, an fi amfani da kalmar Hausa-Fulani wajen bayyana haɗakar waɗannan ƙabilu, musamman a fagen:

Siyasa: Jam’iyyun siyasa da shugabanni sukan jingina da Hausa-Fulani.
Zamantakewa: Auren juna da haɗin kai ya haifar da cakuɗa ta na rayuwar yau da kullum. Misali: A lokacin mulkin Obasanjo, an riƙa cewa mataimakinsa Atiku Abubakar ya fito daga yankin Hausa-Fulani, duk da cewa shi Bafillace ne a cewar wasu.

1. Addini: Jihadin Shehu Usmanu Ɗanfodiyo ya kawo sauyi wajen ƙarfafa Musulunci a ƙasar Hausa, tare da mayar da Hausawa da Fulani ƙarƙashin shugabanci guda na addini da siyasa.

2. Kasuwanci: Fulani, musamman makiyaya da masu noma, sun kasance cikin hulɗa da Hausawa a fannin ciniki. Fulani sun riƙa kawo madara, nono, da shanu, yayin da Hausawa ke samar da kaya kamar gishiri, ƙanwa, da kayan masarufi.

3. Zamantakewa: Ana samun Fulani a birane da dama a Arewacin Najeriya kamar Sakkwato, Gombe, Taraba, Adamawa, Yobe da sauransu. Wasu daga cikin Fulani suna rayuwa ne irin ta Hausawa, suna karatu da karantarwa. Misali, Malam Musa Jakallo, kakakin Shehu Ɗanfodiyo, ya kasance ɗaya daga cikin waɗanda suka taimaka wajen haɗin gwiwa da zamantakewa.

4. Sadarwa da kalmomi: Cuɗanyar Fulani da Hausawa ta sa ana samun cakuɗuwar kalmomi daga harshe zuwa harshe.

Tasirin Fulatanci a Harshen Hausa

Wani babban tasiri da dangantakar Fulani da Hausawa ta haifar shi ne cuɗanyar harsuna. Hausa ta aro kalmomi da dama daga Fulatanci musamman bayan nasarar jihadin Shehu Usmanu Ɗanfodiyo. Wasu daga cikin kalmomin sun haɗa da:
FULATANCI HAUSA
Kindirmu Kindirm
Bukkare Bukka
Burtal Burtali
Jalloru Jallo
Bappa Baffa
Kaawu Kawu
Goggo Goggo
Kaaɗo Kaɗo
Ndottijo Dattijo
Nagge Nagge
Donngol Dangwali

Waɗannan kalmomi sun nuna yadda harshen Hausa ya ƙara faɗaɗa a sanadiyyar hulɗa da Fulatanci.

Tasirin Hausa A Kan Fulatanci

Baya ga Hausa ta karɓi kalmomi daga Fulatanci, ita ma Fulatanci ta aro kalmomi daga Hausa, musamman a lokacin da Hausa ta samu karɓuwa a matsayin harshen kasuwanci da hulɗa a Arewacin Najeriya.

Wasu Daga Cikin Kalmomin Hausa Da Fulatanci Ya Aro Daga Hausa:

Hausa Fulatanci Kalmomin Fulatanci Na Asali
Abinci Abinci Nyaamdu
Anguwa Anguware Ɓaade
Aya Ayaje Waccuje
Gero Geeroori Mumri
Iri Iriri Awdi
Makwabci Makobciiji Keddo
Fili Filire Nokkuure/yayre

A wasu lokuta, Fulatanci ta karɓi kalmomi duk da tana da nasu, sakamakon sauƙi da ƙarɓuwa da waɗannan kalmomi suka samu daga H

Tasirin Cudanya ga Harshen Fulatanci

Ga wasu kalmomi daga Fulatanci suka sauya ma’ana ko lafazi saboda tasirin Hausa. Misali: Wannan lamari na harshen da ke tasiri kan wani yana da alaƙa da abin da Weinrich (1953) ya bayyana da cewa yana faruwa ne a tsakanin masu jin harsuna fiye da guda ɗaya. Shi kuwa O’Mally da Chamot (1995) sun danganta hakan da “rikiɗa” ko “transference” daga harshe zuwa wani.

Hausa/Fulatanci mai tasirin Hausa Daidaitattun Fulatanci
Jiya da daddare Kenya jimma Hanki
Sa takalminka Waatu padema Fada padema
Sa rigarka Waatu taggurema Borna taggurema
Sa hularka Waatu hufneera ma Hufna
Yana cin karas Emo yakka karas Emo nyaama karas

Kammalawa
Ƙarshe, cuɗanya tsakanin Hausawa da Fulani ta haifar da alaƙar da ta wuce haɗin
zamantakewa kawai. Wannan alaƙa ta shafi harshe, addini, siyasa da al’adu. Bugu
da ƙari, harshen Hausa ya ɗauki wasu kalmomi daga Fulatanci, haka nan Fulatanci
ya karɓi kalmomi daga Hausa, wanda hakan ke nuna haɗin kai da fahimta a
tsakanin ƙabilun biyu. Wannan gamayya ita ce ke haifar da fassarar Hausa-Fulani
a matsayin al’umma guda, duk da bambance-bambancen asali da harshe.

MANAZARTA

Yakasai A.S (2023). Aro da Ƙirƙira a Hausa, Amal Printing Company, kaduna.
Bunza, A. M. (2008). Al’adu da Harsunan Gargajiya a Najeriya. Cibiyar Nazarin Al’adu da Harsunan Najeriya, Sakkwato.
Gusau, S. M. (1993). Harshe da Al’adu. Ahmadu Bello University Press, Zaria.
Ibrahim, M. K. (2006). Tarihin Hausawa da Fulani. Jami’ar Bayero, Kano.
Balogun, S. A. (1980). History of Islam in West Africa. Lagos: Longman.
Weinreich, U. (1953). Languages in Contact: Findings and Problems.

Danna nan don karanta Ɓacewar Harshe (LANGUAGE EXTINCTION)

Edita@rumasau-kallamu

03/07/2025
Hanyoyin Ta’ammali Da Kayan Maye
Hanyoyin sun haɗa da hanyar sha da zuƙa ta baki (smoking) da zuƙa ta hanci (inhalation/sniffing) da yin allura ta jijiya (intravenous/iv injection). Kowaɗanne an ware su gida-gida daki-daki kamar haka:
WAƊANDA AKE SHA TA BAKI

ƙwayoyi na sha ko shan ruwan magani: Ire-iren waɗannan magunguna idan an sha su ba ta hanyar da ya kamata ba, wato aka yi amfani da su ba yadda likita ya ce ba, in dai suna da wasu sinadarai to suna iya bugar da waɗanda suka sha su.

Magungunan Mura Da Tari

Duk wani maganin mura da tari da yake ɗauke da wasu sinadarai da za mu kawo su a nan gaba, in dai aka sha su da yawa yadda ya wuce ƙa’idar da likita ya bayyana, to za a bugu. Waɗannan magunguna mura da tari suna ƙunshe da waɗannan sinadarai: Diphenhydramine da Chlorpheniramine Maleate da kuma Codeine. Akwai kuma shayin gadagi, shi ma ana haɗa shi da wasu ƙwayoyi, bayan itatuwan da ka haɗa aka dafa shayin da su.

Magunguna masu rage zafin ciwo da raɗaɗi irin su codeine da morphine da tramadol da phibine suna iya bugarwa inda suka wuce ƙa’ida.

Misali masu shan waɗannan magunguna na buguwa suna haɗa waɗannan maganguna na mura ko tari da waɗanda suke ƙunshe da sinadarin Chlorampheniramine Maleate sannan su haɗa da wasu ƙwayoyi da ruwan lemo. Sannan suna shan:
- Kashin Ƙadangare
- Kashin ɓera
- Ashana
- Bula
- Dagwalon Masana’antu
Giya ta gargajiya ita kuma ta haɗa da: Kokino da Burkutu da Bammi. Sannan akwai Fura mai tsami. Akwai Giya ta zamani wadda kamfanoni suke yin ta, yawanci duk giyar da take ɗauke da sinadarin alcohol in aka sha ta da yawa tana bugarwa. Ana kuma shan ruwan (dafin) kwaɗo bayan an kashe shi.

WAƊANDA AKE ZUƘAR HAYAƘIN TA BAKI (smoking)
- Tabar wiwi.
- Kuma ana amfani da kyankyaso a dinga zuƙar hayaƙinsa
- Shisha da sauransu.
Waɗanda Ake Shaƙa ta Hanci ko Tarbar Warinsu Don a Bugu (inhalation/sniffing)
- Hodar Iblis (cocaine)
- Garin tiya gas (tear gas)
- Garin fankon harsashin bingida
- Man fetur (petrol)
- Inhela (inhaler)
- Sholisho (solvent solution)
- Madarar sukudayen
- Ruwan kwatami
- Tururin masai
- Ƙasar wajen fitsarin turken doki
- Ƙasar wajen da mutane suke yin fitsari.
ALLURA TA JIJIYAR JINI (intravenous/iv injection)
- Allurar hodar Iblis (cocaine)
- Allurar Pertozocine
- Allurar Fortwine.
A taƙaice, ƙwayoyin magungunan da akan sha domin sa maye sun ƙunshi ayarin magunguna masu ɗauke da sinadaran Tramadol da Dazapham da Promethazine da Chlorampheniramine da sauransu. Waɗannan sinadarai bayan taimakon da suke da shi a cikin magungunan da suke ɗauke da su, suna da illoli wato, (side effect) na sanya hajijiya ko barci da mutuwar jiki da kasala domin tasirin da suke da shi a bisa ƙwaƙwalwa.

Don haka akan yi amfani da su a cikin waɗannan magunguna gwargwadon adadin da amfaninsu ya zarce illar da suke da su, matuƙar an sha su yadda likita ya ba da umarni. To, a nan ‘yan maye sukan yi amfani da su ta hanyar zarce ƙa’idar yadda ya kamata a yi amfani da su, ta yadda tasirin illarsu za ta bayyana fiye da amfaninsu a jiki.

Misali a yayin da likita ya yi umarni da a sha ƙwayar magani mai ɗauke da waɗannan sinadarai, ƙwaya ɗaya ko ƙwaya biyu rak a rana guda, to ‘yan maye sukan haɗa guda goma ko fiye da haka a lokaci guda. Saboda haka sai waɗannan illoli na sanya hajijiya ko barci da mutuwar jiki da kasala su riɓanya ainun har su kai ga sa maye da gushewar hankali da abubuwan da ke da alaƙa da shi.

Haka nan magunguna na ruwa da akan sha domin sa maye sun ƙunshi ayarin magunguna, musamman na tari, ɗauke da sinadaran Diphenhydramine da Chlorampheniramine Maleate da Promethazine da sauransu.

Waɗannan sinadarai bayan taimakon da suke da shi a cikin magungunan da suke ɗauke da su, suna da illa wato (side effect) ta sanya hajijiya ko barci da wata mutuwar jiki da kasala domin tasirin da suke da shi a bisa ƙwaƙwalwa. Don haka akan yi amfani da su a cikin waɗannan magunguna gwargwadon adadin da amfaninsu ya zarce illar da suka da ita, matuƙar an sha su yadda likita ya ba da umarni.

To a nan ma ‘yan maye sukan yi amfani da su ta hanyar zarce ƙa’idar yadda ya kamata a yi amfani da su ta yadda tasirin illarsu za ta bayyana fiye da amfaninsu a jiki. Misali a yayin da likita ya yi umarni da a sha ruwan magani mai ɗauke da waɗannan sinadarai cikin cokali biyu sau uku a rana guda, ‘yan maye sukan shanye kwalba guda mai ɗauke da cokali kimanin ashirin ko fiye da haka a lokaci guda.

Saboda haka sai waɗannan illoli na sanya hajijiya ko barci da mutuwar jiki da kasala su riɓanya ainun har su kai ga sa maye da gushewar hankali da abubuwan da ke da alaƙa da shi. Har ila yau, duk wani sinadari da za a yi amfani da shi a jikin ɗan Adam ko da ruwa ne, yana da amfani ne kaɗai in an yi amfani da shi bisa ƙa’ida, amma in ya zarce ƙa’ida, hatta ruwa, to zai iya zama illa ga jiki.

Saboda haka masana suke kiran shan duk wani abu mai jirkita hankali ba tare da ƙa’ida ba da suna SUBSTANCE ABUSE! Don haka duk nau’in abubuwan da ake amfani da su don maye za su iya zamowa masu amfani ta wani ɓangaren.

Wannan bayani an ciro shi ne daga littafin Mata Da Shaye-shayen Kayan Maye: Ina Mafita? Wanda Ado Ahmad Gidan Dabino MON ya wallafa.

Domin karanta Wasu Abubuwa Masu Sa Maye danna nan

Edita@rumasau-kallamu
02/07/2025
Wasu Abubuwa Masu Sa Maye

Bayan mun ji rabe-raben ƙwayoyi kamar yadda masana suka bayyana, sai kuma mu je ga bayanin nau’o’in magunguna da wasu abubuwan da matasa, musamman mata suke amfani da su don su yi maye.

Wasu magungunan da matasa suke amfani da su dan yin maye, akan bai wa mutum su a asibiti in ya sami wata matsala ta rashin barci ko zafin ciwo ko raɗaɗi ko na hana jin kasala ko ƙara kuzari da dai sauransu.

Amma idan mutum ya cigaba da shan waɗannan magunguna ba bisa umarnin likita ba, don son ransa da kuma ganin wancan karon ya sha ya yi masa magani, sai kuma ya ci gaba da sha ba bisa umarnin likita ba, to daga nan mutum ya zama ɗan ƙwaya wanda haka zai iya kai shi nakasa ko birkicewar ƙwaƙwalwa har ma ta kai da rashin hankali ko rasa rai baki ɗaya.

Wasu magungunan kuma masu wartsakarwa (stimulants) ne kamar hodar Iblis (cocaine) da nicotine (wanda ake samu a cikin taba sigari) da caffeine (wanda ake samu a cikin shayi/tea da kofi/coffee da goro).

Wasu kuma suna sanya gane-gane da jiye-jiye (hallucinogens), kamar tabar wiwi da kuma LSD. Akwai magunguna masu sa barci (sedatives), misali valium da diazepam da maganin mura ko tari. Wasu kuwa magungunan suna sa jiki ya natsu (depressants), kamar giya. Sai kuma magunguna masu rage zafin ciwo ko raɗaɗi (analgesics), da dai sauransu.

Amma su masu sha ko ci ko zuƙa ko yin suraci (rufe kai don tarar tururi) ko kuma yin allura don su yi maye suna yi ya zarce ƙa’idojin da masana suka shimfiɗa wa mai yin amfani da su, ko kuma a mayar da amfani da waɗannan abubuwa su zama jiki, wato na yau da kullum daga nan an shiga garari.

Magungunan sun kasu kashi-kashi. Akwai waɗanda ake sha na ƙwayoyi ko ake sha na ruwa, kamar magangunan mura da tari da giya ta gargajiya, kamar burkutu da kokino da bammi da kuma ta zamani, wato ‘yar kanti. Akwai waɗanda ake shaƙawa a hanci (inhalation/sniffing), kamar cocaine, da waɗanda ake tarba da shakar warinsu ta baki da hanci, kamar sholisho da sauransu.

Akwai waɗanda ake zuƙar hayaƙin da baki (smoking), kamar tabar wiwi da taba sigari. Akwai kuma waɗanda ake yin allurarsu ta hanyoyin jijiya (intravenous/iv injection), kamar heroine da coceine da sauran allurai kamar pentozocine da fortwine.

Yanzu za mu ware hanyoyi guda hudu da ake da su wajen sarrafa abubuwan da suke sa maye.

Domin karanta cikakakken littafin Mata Da Shaye-shayen Kayan Maye: Ina mafita? wanda Ado Ahmad Gidan Dabino MON ya wallafa danna nan

Danna nan don karanta Matsalolin da Shaye-Shayen Kayan Maye Ke Haifarwa Ga Al’umma

Edita@rumasau-kallamu

01/07/2025
Matsalolin da Shaye-Shayen Kayan Maye Ke Haifarwa Ga Al’umma

An yi bayani cewa shaye-shayen miyagun ƙwayoyi na cutar da mashaya da ma danginsu. To waɗannan matsaloli ba sun tsaya nan kaɗai ba ne, har ma al’ummar da suke ciki ba ta tsira ba. Wasu daga matsaloli ko illolin da shaye- shayen miyagun ƙwayoyin yake haddasawa ga al’umma, sun haɗa da:

Rashin Tsaro: Abu ne sananne cewa mashaya miyagun ƙwayoyi ne ke aikata akasarin manyan-manyan laifukan da suke faruwa a yau. A yau duk inda ka ji an kama ‘yan fashi ko ‘yan ɗaukar amarya ko ‘yan caca ko ɓarayi ko masu tayar da tarzoma, idan aka bincika za a iske mashaya ne, kuma mafi yawan maɓoyar su bai wuce gidan mata ‘yan uwansu mashaya ba.

Tashe-Tashen Hankula: Kusan dukkanin rikice- rikicen addini da na ƙabilanci da na siyasa, na ruruwa ne sanadiyar yin uwa da makarɓiya da mashaya miyagun
ƙwayoyi ke yi, kuma mafi yawan waɗannan fitintinu mata mashaya suna ba da gudummawa sosai.

Yawaitar Haɗura: Aukuwar haɗura ya zama ruwan dare a wannan lokaci. Sau da dama haɗuran na faruwa saboda masu tuƙin na cikin maye, wasu ma suna tare da mata mashaya ‘yan uwansu a cikin motocinsu suna ta sharara gudu don son a nuna birgewa ga matan da ke cikin motocin, musamman lokacin da ake tafiya wajen liyafa ko yawon shaƙatawa na ƙarshen mako (picnic).

Yi Wa Tattalin Arziki Zagon Ƙasa: Tattali yana daga abubuwa da shaye-shayen kayan maye ke yı wa zagon ƙasa. Mashaya ba sa iya yin wani aiki mai fa’ida ga kansu ma balle kuma ga al’umma. Maimakon haka sai su zamo ci-ma-zaune, kuma nauyi ga al’umma. Hakan yana yi wa tattalin arziki zagon ƙasa ta ɓangarori guda biyu. Na farko shi ne kuɗin da suke ɓarnatarwa wajen sayen kayan maye. Na biyu kuma shi ne kuɗaden da hukuma ke kashewa wajen yi musu magani ko kuma gyara ta’asar da suka tafka.

RABE-RABEN MAGANI

Masana sun bayyana rabe-raben magunguna zuwa gida uku, ga su kamar haka:
*Ƙwayoyin da aka yarda da su, aka amince da a yi amfani da su don maganin wata cuta (legal/licit drugs), misali Paracetamol.

*Ƙwayoyin da ba a amince a yi amfani da su ba don yin magani saboda haɗarinsu (illegal/illicit drugs), misali wiwi da hodar Iblis (coceine) ko Heroin.

*Abubuwan da jama’a suka yarda da su a al’adarsu da ɗabi’unsu na zamantakewa cewa ba laifi ba ne in an yi amfani da su, (social drugs), misali taba da goro da kofi (caffe) da bammi ko kuma fura mai tsami da sauransu.

Na farko su ne waɗanda aka yarda da su, ana rubuta wa marasa lafiya bayan an duba shi, kuma ya je ya saya ya yi amfani da su. Su ne ƙwayoyin da aka yarda kuma aka amince a yi amfani da su bisa ka’idojin likita. Misali akwai maganin da ake kira Baliyam (diazepam).

Wannan magani ana bai wa marasa lafiya da suke da matsala misali ta rashin barci da hawan jini da cutar farfaɗiya domin su sami natsuwa da barci, kuma yawanci ana ba da shi ne rabin ƙwaya ko kuma ƙwaya ɗaya idan an shiga matsanancin yanayi, kuma yawanci ana sha ne da daddare. Sauran misalai su ne maganin mura ko tari, wato maganin rage zafi ko zugi ko raɗaɗi ko ciwo. Don haka duk maganin da aka bayar da shi bisa jagorancin likita da amincewarsa shi ake nufi. Ana bin ƙa’idojin lokutan da za a sha maganin don samun fa’ida.

Na biyu su ne waɗanda ba a amince a yi amfani da su ba. Hakan yakan faru ne sanadiyyar yin abin da ba a yarda da shi ko amincewa da shi ba. Yin amfani da ƙwaya ba bisa ƙa’ida ba. Misali kamar shi dai maganin diazepam ɗin wanda a baya na ce ya kamata a sha rabi ko guda ɗaya, sai ya zamanto an sha fiye da haka ba tare da amincewar likita ba, maʼana sha ba tare da izini ba aka sha shi; hakan ya zamanto ba bisa ƙa’ida ba (a sha shi ba adadi) sai ya zamanto an sha kamar ƙwaya 10 ko fiye. Wannan shi ne shan magani ba bisa ka’ida ba.

Na uku su ne, kasancewa al’umma sun aminta da hulɗa da wasu abubuwa a zamantakewarsu, kamar cin goro ko shan fura mai tsami da sauransu, to in aka yi amfani da ire-iren waɗannan abubuwa suka wuce ƙa’ida (na hankali) sai su zama in ba a sha ba ko ba a ci ba ba zaman lafiya, daga nan kuma sai su zama har rashin lafiya lafiya ake yi, daga nan kuma ya zama ƙwaya wadda za ta iya cutarwa.

Wannan bayani an ciro shi ne daga littafin Mata Da Shaye-shayen Kayan Maye: Ina Mafita? Wanda Ado Ahmad Gidan Dabino MON ya wallafa.

Domin karanta Wasu Daga Dalilan Shaye-shayen Ƙwayoyi danna nan

Edita@rumasau-kallamu

01/07/2025
Ɓacewar Harshe (LANGUAGE EXTINCTION)

GABATARWA

Harshe ya kasance muhimmin al’amari ko ginshiƙin tubalin da ya haifar da nazarin kimiyyar harshe, wato Linguistics a Turance, wanda kuma kimiyyar harshe yana da rassa guda biyu su ne: manyan rassa (macro linguistics) da kuma ƙananan rassa (micro linguistics). Idan aka waiwayo ɓangaren ilimin walwalar harshe (sociolinguistics) za a ga cewa yana ɗaya daga cikin manyan rassan ilimin kimiyyar harshe ne. Saboda haka wannan harshe zai yi magana ne a kan adana harshe, wato (Language Preservation) a Turance.

MA’ANAR HARSHE

Masana da dama sun yi ƙoƙarin bayyana ma’anar harshe da cewa ;

Brown (1976) ; “Tamkar jerin ma’ana ne cikin tsarin sauti”.

Yakasai (2012) ; “Wata hanya ce ta bayyana kai da kuma hulɗa tsakanin juna wadda dabbobi ba su da irin ta.

Ilimin walwalar harshe wanda da Turanci ake kira da “Sociolinguistics” Holmes (1971) ya bayyana ma’anar da cewa ;

“Fage ne nazari da kan nazarci hanyoyin da ake sarrafa harshe domin tantance kima da matsayin mutane cikin zamantakewa”.

Yakasai (2012) cewa ya yi; “Wani ɓangare ne daga fannin nazarin harshe da kuma yadda ake sarrafa shi” (Yakasai, 2012: 24).

MENENE ƁACEWAR HARSHE?

Ɓacewar harshe shi ne a samu harshen da ba shi da masu magana da shi musamman idan harshen ba shi da zuriyar da suka rage masu rai. Ɓataccen harshe kusan kamar mataccen harshe ne, sai dai shi akan rasa iyaye masu magana da shi kwata-kwata, ba a samun ‘yan asalin harshen masu rai ko da kuwa akwai tsirarun masu amfani da shi, wani lokaci sai an yi tafiya mai nisa kafin a samun wanda ya iya harshen, misalin harshen Latin. Duk da wasu masana suna ganin bai kai ga mutuwa ba bare har ya ɓace, misali ɓatattun harsuna:

1)Ɓacama (Harshe ne a Kudancin Kaduna).

2)Firan (Harshe ne a Kudancin Kaduna).

3)Sambe (Harshe ne a Kudancin Kudan Kaduna).

4)Kyoli (Harshe ne a Jihar Filatau).

MUSABBABIN ƁACEWAR HARSHE

Yawancin harsuna suna ɓacewa sannu a hankali yayin da tsirarrun masu magana da shi suka zama masu jin harsuna biyu sannan suka fara rasa ƙwarewar harsunansu na gargajiya. Wannan yakan faru ne lokacin da masu magana suka nemi koyon wani harshen mai daraja don samun fa’ida ta zamantakewa da tattalin arziƙi ko kuma don guje wa wariya.

ABUBUWA DA KE SABBABA ƁACEWAR HARSHE

Akwai sabubba da dama da suke sabbaba ɓacewar harshe, amma ga wasu daga ciki:

*Hijira na mutane zuwa wasu ƙasashe.

*Tasirin masu mulki.

*Iyakance na ƙamusu.

*Rashin rubuce-rubuce tare da yawaitar al’adar baka. Da sauransu.

HANYOYIN DA ZA A BI DON KARE HARSHE DAGA ƁACEWA

*Tsari da fitar da ƙa’idojin harshen.

*Shirya gasa ta ilimi da al’adu iri-iri.

*Gina makarantu tare da koyar wa cikin harshen. Da sauransu.

KAMMALAWA

A ƙarshe za a ga yadda harshe yake ɓacewa da kuma sabubban da ke sa ya ɓace, haka kuma da abubuwan da ke kare shi daga ɓacewa tare da misalan wasu harsuna da suka ɓace a Kudancin Kaduna.

Domin karanta Haɗuwar Harshe danna nan

Edita@rumasau-kallamu

30/06/2025
Yadda Motsin Jariri Yake

“Yawan jin motsin jariri a ciki babbar alama ce da take nuna cewa jariri yana lafiya, domin idan akwai matsala, to, raguwar jin motsinsa za ta iya zama ɗaya daga cikin alamomin matsalar. Amma ba ina nufin kowace raguwar motsin ce take nuna alamar matsala ba.

Sa’annan yanayin kwanciyar jariri a mahaifa, tsufan ciki, da kuma ɓangaren da mahaifa take su ne suke nuna ɓangaren da mai juna biyu za ta riƙa jin motsinsa kamar haka:

1. Idan ciki ya tsufa kuma kan jariri yana ƙasa (cephalic or vertex presentation), to, mai juna biyu za ta riƙa jin motsin jariri a sama ta wurin haƙarƙarinta ko kuma zuciyarta. Hakan yana faruwa ne saboda da ƙafafunsa yake shure-shuren, kuma ƙafafun suna kallon sama.

2. Idan ciki ya tsufa kuma kan jariri yana sama (breech presentation), to, mai juna biyu za ta riƙa jin motsin jariri a ƙasan mararta ta wurin mafitsararta, har ta ji kamar zai fito waje. Hakan yana faruwa ne saboda da ƙafafunsa yake shure-shuren, kuma ƙafafun suna kallon ƙasa.

3. Idan ciki ya tsufa kuma jikin jariri yana gicciye (traverse presentation), to, mai juna biyu za ta riƙa jin motsin jariri a gefen cikinta na dama ko hagu. Idan kansa yana gefen dama ne, to, za ta riƙa jin motsin a gefen hagu. Idan kuma kansa yana gefen hagu ne, to, za ta riƙa jin motsinsa a gefen dama. Wato duk inda ƙafafunsa suke, to, ta wannan ɓangaren za ta riƙa jin motsinsa.

4. Idan mabiyiya (placenta) tana maƙale a gaban mahaifa (uterus) shi kuma jaririn yana bayan mabiyiyar (anterior position), to, mai juna biyu ba za ta riƙa jin motsin jaririn sosai ba koda kuwa cikin ya tsufa, har za ta riƙa tsammanin ko akwai matsala ne. Sa’annan wannan shi ne dalilin da yake sanya wasu matan su daɗe ba su ji jaririnsu ya fara motsi ba. A gaskiya ba wai bai fara motsi ba ne, a a mahaifar da take gabansa ce take hana a ji motsinsa.

5. Idan mabiyiya (placenta) tana maƙale a bayan mahaifa (uterus) shi kuma jaririn yana gaban mabiyiyar (posterior position), to, mai juna biyu za ta riƙa jin motsin jaririn sosai koda kuwa cikin bai tsufa ba. Sa’annan wannan shi ne dalilin da yake sanya wasu matan su fara jin motsin jaririnsu tun cikin yana ƙarami.

Idan kuma mace ta ji kamar jaririnta ya dunƙule wuri ɗaya, to lallai ya dunƙule ɗin ne. Jariri yana yin kwanciya iri-iri a cikin uwarsa, kuma ba za ta iya hana shi yin kwanciyar da yake so ba. idan ya yi kwanciya irin ta mai jin sanyi, wat ya takure hannayensa da kafarsa wuri ɗaya, to, shi ne za ta ji ya dunƙule wuri ɗaya. Idan kuma ya warware, to, za ta ji dunƙulewar ta ba je. Wannan dunƙulewar ba matsala ba ce.
Allah ya Sauki duk Masu Juna Biyu lafiya.

Don karanta Menene Hiatal Hernia? Danna nan
Edita@rumasau-kallamu

30/06/2025
Amfanin Ganyen Shuwaka Ga Lafiyar Ɗan Adam

Mutane da dama suna amfani da shuwaka ne kawai a matsayin ganyen miya, amma idan an yi amfani da shi yadda ya kamata, yana da fa’idodi da dama na magani. Masana bincike kan magunguna sun gano cewa ganyen shuwaka na ɗauke da sinadarai masu amfani wajen magance cututtuka daban-daban kamar haka:

1. Ciwon Hanta

Ganyen shuwaka magani ne mai kyau don ciwon hanta. Ana amfani da shi kamar haka:

A samo abarba da ba ta nuna ba.

A ɗauko ganyen yazawa (cashew) guda goma.

A samu cikin tafin hannu na ‘ya’yan auduga.

A tafasa su a kwalba goma na ruwa.

A rinƙa shan babban cokali ɗaya a kullum har tsawon kwana goma.

2. Ciwon Hanta (Wani Hanyar Magani)

A markaɗa namijin goro guda 20 har ya zama gari.

A zuba a cikin ruwan lemon tsami (Lime juice).

A kawo kwalba ɗaya na zuma mai kyau a haɗa su duka a gauraya.

A rinƙa shan babban cokali ɗaya (dessert spoon) sau huɗu a rana har na tsawon watanni biyu.

3. Ciwon Hanta (Hanyar Ganyen Shuwaka Kaɗai)

A markaɗa ganyen shuwaka guda 40.

A zuba cikin ruwa mai kyau da ya kai lita 4.

A rinƙa shan kofi guda sau uku a rana har na tsawon watanni biyu.

Idan ruwan ya daɗe, ana iya sake wani sabon jiƙon.

4. Zazzaɓi

A tafasa busasshen ganyen shuwaka (gram 10).

A samo gram 25 na busasshen garin tumaric.

A tafasa a cikin kofi ɗaya na ruwa har sai ya tafasa.

A sanya zuma cokali ɗaya bayan ya huce.

A sha sau uku a rana. Yana maganin zazzaɓi sosai.

5. Sankara (Cancer), Ƙari ko Ƙulun Da Ke Fita a Jiki

Shan ruwan da aka matse daga ganyen shuwaka yana taimakawa wajen rage girman ƙari da jinkirta ci gaban ƙwayoyin cutar sankara.

Yana kara ƙarfin garkuwar jiki.

6. Hawan Jini

Ruwan ganyen shuwaka yana taimakawa wajen rage yawan gishiri a jikin mutum.

Yana ɗauke da sinadarin potassium mai yawa, wanda ke taimakawa wajen rage hawan jini.

7. Ciwon Suga

Yawan shan ruwan ganyen shuwaka yana rage yawan sugar a jini.

Ga yadda ake sha domin maganin hawan jini da na siga:

A samo rabin cikin tafin hannu na sabon ganyen shuwaka.

A wanke sannan a dafa a cikin ruwan da ya kai kofi 3.

A rinƙa shan ruwan sau biyu a rana.

8. Ƙaiƙayin Jiki

A samu gram ɗaya na ganyen shuwaka da gram ɗaya na garin citta.

A markaɗa su har sai sun zama gari.

A sanya a cikin ruwa mai kyau a gauraya.

A rinƙa sha sau uku a rana. Yana maganin ƙaiƙayin jiki sosai.

9. Maleriya

A samo ganyen shuwaka cikin tafin hannu.

A dafa shi a cikin ruwan kofi huɗu har sai ya rage kofi biyu.

A rinƙa sha sau uku a rana.

10. Ciwon Afendis (Appendix)

A samo busasshen ganyen shuwaka gram 30.

A haɗa da ruwa 400ml da babban cokali guda na zuma mai kyau.

A dafa har sai ruwan ya ragu zuwa rabi.

A ƙara wani cokali na zuma bayan ya huce.

A rinƙa sha sau uku a rana a kai a kai.

11. Zazzabin Shawara (Typhoid)

A samo ganyen shuwaka guda 10 zuwa 15.

A dafa har sai ruwan ya rage kofi ɗaya.

A bar shi ya huce sannan a zuba masa zuma.

A rinƙa sha kofi ɗaya a kullum.

Kammalawa

Ganyen shuwaka na da matuƙar amfani ga lafiyar ɗan Adam. Idan aka yi amfani da shi yadda ya kamata, yana iya taimakawa wajen magance cututtuka da dama. Amma kafin a fara amfani da shi don magani, yana da kyau a nemi shawarar likita, musamman ga masu ciwon daji, hawan jini, da ciwon suga.

Domin karanta yadda Ake Faten Tsaki Da Wake danna nan

Edita@rumasau-kallamu

30/06/2025
Takwarcin Ma’ana (Synonyms)
Gabatarwa

Kamar yadda lamarin yake a wasu harsuna, musamman ma Ingilishi tabbas akwai wata irin dangantakar ma’ana tsakanin kalmomin harshen Hausa inda za ka ga wasu kalmomi mabambanta, biyu ko fiye da haka, amma kuma suna ɗaukar ma’ana iri guda. Wato dai akan sami kalma biyu ko fin haka sun zama takwarori ta fuskar ma’ana.

Irin dangataka ita Sani ( 2009) ya kira da Tarayyar Ma’ana wadda kuma a Ingilishi aka kira synonym. Su kuwa kalmomin da irin wannan dangantaka ta shafa su ake kira synonyms a Turance wato Kalmomi takwarorin ma’ana. Masana da dama sun yi ƙoƙarin bayyana me ake nufi da Takwarcin ma’ana kamar haka:

John I (2007) ya ce ” Takwarcin ma’ana na nufin wasu kalmomi mabambanta masu kama ma’ana guda ko kuma masu kusanci a wajen ma’ana”. Synonyms are different words which have the same or very similar meaning.

Yule (2007) ya ce, ” Takwarcin ma’ana na nufin kalmomi biyu ko fiye masu kusancin dangantaka ta fuskar ma’ana a gundarin su, sai dai sukan sami bambancin ma’ana a wani yanayi na ginin jimla”. Synonyms are two or more forms which have very closely related meanings, which are often, but not always, intersubstitutable in sentence.

Yule (1988) ya ce, ” Kalmomi biyu ko fiye masu ɗauke da ma’ana mafi kusanci da juna, su ake kira da Takwarorin juna”. Two or more words with very closely related meaning are called synonyms.

Idan aka yi la’akari da bayanan masana ana iya cewa Takwarcin ma’ana na nufin wasu kalmomi masu ma’ana guda ko kuma masu ɗauke da ma’ana mafi kusanci da juna, ire-iren waɗannan kalmomi su ake kira da Takwarorin juna.

Misali:

1. Wundo da Taga

2. Adiko da Fatala

3. Akwati da Adaka

4. Waina da Masa

5. Mutuwa da Rasuwa

6. Hargitsi da Yamutsi.

7. Maciji da Sago.

Waɗannan duk misalai ne na takwarcin ma’ana a tsakanin kalmomin suna, sannan kawacce kalma a cikinsu za ta iya maye gurbin’yar uwanta ba tare da ta haifar da sauyin ma’ana ba.

Ire-iren Takwarcin Ma’ana

A harshen Hausa ana samun tarayyar ma’ana a tsakanin kalmomi musamman sunaye (nouns) da kuma aikatau ( verb).

Takwarcin Ma’ana Ta Sunaye
1. Kyanwa da Dadiya da Mage da Kule
2. Hanya da Turba

3. Farce da Akaifa da Ƙumba

4. Buje da Fatari

5. Rushe da Garwashi da Rushi

6. Hargitsi da Yamutsi

7. Haraswa da Amai

8. Shadda da Masai da Salga

9. Aro da Rance

10. Kwankwaso da Ƙunguru.

Duk waɗannan jerin kalmomin sunaye ne a Hausa da suka sami takwartakar ma’ana. Kowacce kalma cikin waɗannan na iya maye gurbin ‘yar uwanta a cikin jumla ba tare da an sami sauyin ma’ana ba.

1.1. Takwarcin Ma’ana ta Aikatau ( verb):

Baya ga sunaye, aikatau na daga cikin rukunin kalmomin Hausa da lamarin tarayyar ma’ana ke shafa, inda za ka ga aikatau biyu ko fiye da haka amma suna da ma’ana iri ɗaya. Misali:

Ƙirga da Ƙidaya

Jaraba da Gwada

Karya da Ɓalla

Tanɗe da Lashe

Hari da Farmaki

Ƙasa da Raba

Mutu da Rasu

Fara da Soma

Gane da Fahimta

Dosa da Dinga.

Duk waɗannan jerin wasu ne daga cikin aikatan Hausa masu tarayyar ma’ana. A duk jerin kowacce kalma na iya zama a gurbi ‘yar uwanta a cikin jumla.

Hanyoyin Samar da Takwarcin Ma’ana

Masana irin su Palmer sun bayyana hanyoyi biyu da Takwarcin Ma’ana ke samuwa a cikin harshe, waɗannan hanyoyi kuwa su ne:
1. Kare-karen Harshe
2. Aron kalma

Kare-karen Harshe:

Ana samun Takwarcin Ma’ana a dalilin wanzuwar kare-karen harshe, inda wata kalma ke samo asali daga wani karin harshe, ɗayar kalmar kuma daga wani karin harshen na daban duk a cikin harshe guda. Mu ɗauki harshen Hausa a matsayin misali; harshen Hausa na da kare-karen harshe da dama kuma kowanne karin harshen na da wasu kalmomi da suka keɓanta da shi kaɗai, kuma haka ake amfani da su a wannan yankin da wannan karin harshen ke wanzuwa.

Idan muka ɗauki karin harshen Sakkwato, A karin harshen Sakkwato suna amfani da Kalmar Abuya (Friend) a yayin da karin harshen Zazzaganci ke amfani da Ƙawa (Friend). Daɗin daɗawa karin harshen Zazzaganci na amfani da kalmar Mage (Cat) yayin da Kanonci ke amfani da Kyanwa (Cat), duk waɗannan misalai ne na takwarcin ma’ana, kuma sun samu ne a dalilin wanzuwar kare-karen harshe.

Aron Kalma:

Ana samun Takwarcin Ma’ana a dalilin wanzuwar aro a tsakanin harsuna inda wasu kalmomin tabbatattu ne a cikin harshe tun asali, wasu kuma cuɗanya ne tsakanin harsuna yasa aka aro su aka hankakantar da su, suka zamto tamkar na kalmomin asali na harshen Hausa. Muna iya buga misali da tsakanin harshen Hausa da harsunan Turanci da Larabci har da harbanci, ire-iren kalmomin da irin wannan takwarcin ya shafa sun haɗa da:

Duniya (Larabci) da Sarari (Hausa)

Mutuwa (Larabci) da Rashi (Hausa)

Amini (Larabci) da Aboki (Hausa).

‘Yasfaya (Turanci) da lalacewa (Hausa).

Cibi (Yabanci) da Cokali (Hausa).

Idan aka yi la’akari da waɗannan misalai za ga cewa duka kalmomin farko kalmomin aro wato dai ba kalmomin Hausa ba ne a asalinsu, sai sanadin aro tsakani harsuna ya sa suka zamto tamkar kalmomin Hausa.

Don karanta Daidaitacciyar Hausa danna nan

Edita@rumasau-kallamu
30/06/2025
Menene Hiatal Hernia?

Akwai wata tsoka mai faɗi wacce take a matsayin katangar da ta raba tsakanin ramin ƙirjin mutum (chest cavity) da ramin cikin mutum (stomach cavity). A cikin ramin ƙirji, akwai huhu (lungs), bututun shaƙar iska (trachea), zuciya (heart), da bututun haɗiyar abinci ko abin sha (oesophagus). A cikin ramin ciki, akwai tumbi (stomach), ‘ya’yan hanji (intestines), ƙoda (kidney), hanta (liver), suhe (pancreas), da sauransu.

Tsokar da ta raba tsakanin ramukan ƙirji da ciki, ita ake kira “diaphragm” a kimiyyance. Sa’annan ramin da bututun abinci ya kutsa ta cikinsa, zuwa tumbi, shi ne ake kira “hiatus” a kimiyyance. To wani lokacin ana samun ramin hiatus ya buɗe fiye da kima ta yadda ramin ya yi wa bututun abinci faɗi sosai. Don haka sai tumbi ya riƙa kutsowa ta cikin ramin hiatus ɗin zuwa cikin ƙirji. Wannan yanayin shi ne ake kira “hiatal hernia”.

Hiatal hernia ya rabu gida biyu, kamar haka:

1. Wanda mahaɗar bututun abinci da tumbi take turowa ta shigo cikin ramin ƙirji (sliding hiatal hernia), kuma irinsa ne ya fi faruwa.

2. Wanda sashen tumbi yake kutsowa ya zauna a gefen bututun abinci (paraesophageal hiatal hernia).

Alamomin hiatal hernia su ne:

1. Zafin ƙirji (heartburn).

2. Ƙwarnafi (acid reflux).

3. Wahalar haɗiye abinci ko abinsha (dysphagia).

4. Yawan gyatsa (eructation).

5. Zafin ƙirji (angina or pectoris).

6. Yawan shaƙuwa (singultus).

Har yanzu bincike bai tabbatar da ainihin abinda yake haddasa hiatal hernia ba. Amma ana kyautata zaton cewa abubuwan da suke sanya hatsarin kamuwa da shi (risk factors) su ne nisan shekaru (ageing), tari (coughing), ƙiba (obesity), da yawan yunƙurin amai (vomiting).

Za a iya magance hiatal hernia ta hanyar yin atisaye domin rage ƙiba (physical exercise), ko aikin tiyata (hiatal hernia repair), shan magani (antacids, proton pump inhibitors, ko H2 blockers), da kuma daidaita yanayin cin abinci (diatery changes) ta hanyar kauce ma ci da shan abubuwa masu yaji, ko gishiri, ko tsami, ko maiko, ko caffeine, tare da yawaita shan ruwa da daina jinkirin cin abincin dare.

Domin karanta Abinda Ke Jawo Jarirai Suna Shan Ruwan Haihuwa danna nan

Edita@rumasau-kallamu

27/06/2025