1 Mali
2.Koma
3.Ƙugiya
4.Taru
5.Fatsa
6.Kalli
7.Ara (kwando)
8.Suru
9.Damal (kwalhe)
FASIHIN KAITA
Karanta Taron Makon Hausa FCE Bichi 23 Oktoba 2025
Edita@rumasau-kallamu
Ƙagaggun labaran Hausa sun sauya fasali ta wata hanyar daban bayan da Hausawa suka haɗu da Larabawa, ta inda a wannan karon aka mai da wasu daga cikin waɗannan ƙagaggun labaran a rubuce a maimakon a ka da suke adane. Daga binciken da aka yi an fahimci babu adabin gargajiyar Bahaushe da ake da shi a rubuce, sai lokacin da Hausawa suka haɗu da Larabawa, inda suka fara yin rubutun su cikin Ajami.
Masana da dama (dubi Magaji, 1982, Dokaji, 1978, Yahya, 1988, Gusau, 2008 da kuma Malumfashi, 2009) duk sun yarda da Musulunci ya shigo ƙasar Hausa da daɗewa, tun wajen ƙarni na goma sha ɗaya zuwa na goma sha uku. Su kuwa Magaji, 1982, da Abdullahi, 1997 sun ruwaito cewa, ‘a wajen ƙarni na 12 zuwa na goma sha uku, wato lokacin da sarkin Kano Naguji Ɗan Ɗariƙu (1194-1247) wasu Larabawa ‘yan kasuwa suka fara kawo Musulunci Kano.
Daga baya kuma zamanin sarkin Kano Aliyu Yaji (1349- 1385) wasu Wangarawa mutanen ƙasar Mali suka fara zuwa ƙasar Hausa don ƙarfafa addinin musulunci. Sun zo Kano tare da litattafan koyar da addinin Musulunci, kuma suka kafa makarantu da masallatai.
To sai dai, duk da bayyanar waɗannan malaman da kuma samun cikakkiyar hanyar karatu da rubutu bayan watsuwar addinin Musulunci da kuma samar da sababbin masu ilmi cikin al`umma, wannan bai haifar da wani abun a-zo-a-gani ba game da samuwar adabin Hausa da ta shafi addinin Musulunci ba.
A wannan lokacin, duk faɗi-tashin da malamai da almajirai suka yi ta yi, ta tsaya ne a kan yadda mutane za su fahimci addinin Musulunci, da kuma yadda za su yi aiki da shi cikin al`amurransu na yau da kullum. Wannan ya sanya adabin Hausa bai samu wani canji ba, yana na dai a adane cikin ƙwaƙwalwar mutane, duk lokacin da ake buƙata sai a aiwatar da baki kuma a inda ya dace, kamar dai yadda Sulaiman, 2008 ya ruwaito daga Hisket (1975).
Sai daga baya ne malaman addini da sarakuna suka yi amfani da rubutun Ajami ƙwarai da gaske wajen aikawa da saƙonni zuwa ga ‘yan uwansu sarakuna da malamai. Malamai sun yi wallafe-wallafe da dama cikin ajami don watsa addinin Musulunci, wasu a tsarin waƙoƙi, wasu kuma maganganun azanci ne suka rubuce, wasu kuma fassara suka yi.
Wannan ya sanya yawa-yawan ayyukan adabin Hausawa, musamman waɗanda suka shafi ƙagaggun labarai na gargajiya da waɗanda aka tsinto daga Larabci suka shigo da sabuwar riga ta rubutun Ajami da Larabci ta yadda daga baya za ka ɗauka cewa tun can asali da wannan rigar aka haife su.
Wannan bayani an ciro shi ne daga rubutaccen kundi mai taken: ADABIN KASUWAR KANO: Nazari da Sharhi Game da Ƙagaggun Labaran Hausa (1984-2008) wanda Bashir Abu Sabe 07/211111002 (M.A Hausa Studies) USMANU ƊANFODIYO UNIVERSITY, SOKOTO, NIGERIA ya wallafa.
Domin karanta Gwamutsuwar Labaran Gargajiya Na Hausa Da Baƙin Al’adu danna nan
Edita@rumasau-kallamu
Kafin mu fahimci yanayin canjin ya dace mu san cewa waɗannan ƙirƙirarrun labaran na gargajiyar Bahaushe da ya tashi ya gan shi cikinsu tsamo-tsamo sun taimaka masa sosai wurin fito da ɗabi’u da al’adunsa fili, ta yadda kowane ɗaya daga ciki aka ɗauka za a samu nason irin yadda Bahaushe ya tashi yana gabatar da rayuwarsa ta yau da kullum a cikin wannan zamani da suka wanzu.
Waɗannan ƙagaggun labaran na Bahaushe sun samu ne kafin zuwan baƙi, bayan haɗuwarsa da Larabawa sai suka fara sauya fasali. Wasu, kamar yadda muka yi bayani da ma Bahaushe yana da su, amma zuwan Larabawan sai yaƙara fiddo da su, ko kuma a ce cuɗanyarsa da Larabawa sai suka fito da wasu sassan adabin nasa na baka cikin waɗansu kamanni daban, waɗanda tun kafin zuwansu, yake tare da su ko kuma ya samar da wasu sababbi da ya gino su daga cuɗanyarsa da Larabawan, a nan ana magana ne kan almara da ƙissa da kuma hikaya da sauransu.
Ita dai almara kalma ce ta Larabci, kamar yadda muka yi bayani Bahaushe yana da labarai nasa na ban dariya da sanya nishaɗi da raha, amma ba za a kira su labaran jaruntaka ko na matafiya ko kuma na yaƙe-yaƙe ba. Bayan Bahaushe ya aro kalmar almara ne da abin da ke cikinta daga Larabawa, sai ya haɗe su suka zama labarai na ban dariya da wasa ƙwaƙwalwa da makamanta su.
Wannan ne ya sa aka ba ta ma’ana mabambanta, wasu masanan na ganin ‘almara ita ce hanyar gabatar da wasu matsaloli kara-zube ko kuma ta hanyar labari, sannan a buƙaci mai sauraro ya bayar da amsa ko kuma ya zaɓa tsakanin abubuwan da aka ambata, (Magaji, 1982:5).
Abu muhimmi dai shi ne, dama can tun kafin Hausawa su haɗu da Larabawan suna da ire-iren waɗannan labararrukan na ban dariya da sa nishaɗi, sai dai kawai a ce dacewarsu da ire-iren na Larabawan ne waɗanda suke kira Al-mizahu. Saboda haka tattaruwa aka yi tsakanin labaran Hausawa na gargajiya da irin na al’amarar Larabawan a waje ɗaya domin dacewa da zamani.
Muhimmancin almara kamar sauran fannoni ne na sassan adabin bakan Bahaushe bai wuce haɓaka basira da ƙara hankali da kuma zurfafa tunanin mai sauraro ba. Ita ma hikaya kamar almara an aro sigar ne daga Larabci labaran gargajiya ne waɗanda akasari na masu hikima ne, wato ko dai sun faru da gaske saboda abin da suke koyarwa aka kawo shi, ko kuma ana tunanin idan aka sarrafa hikimar ta wannan hanyar za a ci nasara.
Duk da cewa kalmar ta Larabci ce amma wannan ba wai yana nufin Hausawa ba su da labaran hikaya ba ne tun asali, a a, su ma Hausawa suna da labaran hikaya tun asali, waɗanda suke yi ba wai sai da suka haɗu da Larabawa ba. Sannan kuma akwai wasu labarai da dama da suka danganci hikayoyin da Hausawa suka samo daga na Larabawa. Tasirin gargajiya da hulɗa da al’ummomi da shigowar addinin Musulunci da karatun littattafai shi ne ya haifar da samuwar hikaya a tsakanin Hausawa (Gusau, 1995:65).
Sai dai su al’ummar ƙasar Larabawa na tun asali, wato na lokacin jahiliyya, suna ganin hikaya na nufin kwaikwayon wani abu da wani ya yi, sai daga baya ne suka faɗaɗa ma’anar ta koma ba da wani labari. Da Hausawa suka aro kalmar, suka sanya ma labarai irin nasu da suke ba junansu, sai suka kira ta da hikaya.
Hikaya labari ne da ake ba da wa da ya faru dangane da mala`iku, ko aljannu ko mutane ko rauhanai ko dabbobi ko tsuntsaye ko kuma ƙwari. Wani lokaci kuma takan ɗauki yanayin ƙago wasu labaran don ƙarin bayani kan wani abu ko kwaikwayon sa.
Irin wannan yanayi ne ƙasar Hausa da Hausawa suka samu kansu dangane da labaransu na gargajiya da yadda suka shiga cikin wani fasali bayan haɗuwarsu da baƙi, musamman Larabawa da yadda ya sa suka gina waɗansu sababbin fasaloli da suka aro daga Larabawan. Wannan yaƙara tabbatar mana da cewa wannan tada ta kasance da daɗewa tsakanin Hausawa.
Wannan bayani an ciro shi ne daga rubutaccen kundi mai taken: ADABIN KASUWAR KANO: Nazari da Sharhi Game da Ƙagaggun Labaran Hausa (1984-2008) wanda Bashir Abu Sabe 07/211111002 (M.A Hausa Studies) USMANU ƊANFODIYO UNIVERSITY, SOKOTO, NIGERIA ya wallafa.
Don karanta Ƙagaggun Labaran Hausa Cikin Tarihi danna nan
Edita@rumasau-kallamu
Wannan dangantaka ta samo asali ne daga cuɗanya ta fuskar siyasa, addini, ilimi, kasuwanci da zamantakewa, lamarin da ya haifar da ƙarfafa haɗin kai da juna har ma da cakuduwar al’adu da harsuna. Wannan rubutu zai yi bayani kan asalinsu, yadda suka haɗu, irin mu’amalar da ke tsakaninsu, da kuma yadda harsunansu suka shafi juna.
Cuɗanyar da ke tsakanin Hausawa da Fulani na ɗaya daga cikin manyan dangantaka da suka daɗe a tarihin Arewacin Najeriya. Wannan hulɗa ta samo asali ne tun kafin jihadin Shehu Usmanu Ɗanfodiyo, inda Fulani ke shigowa yankunan Hausa domin kiwo da kasuwanci.
A farkon zuwansu, Fulani sun kasance makiyaya masu yawo (Fulani na jeji), suna kiwon shanu da cinikayya da Hausawa, musamman kan gishiri, nono, da kanwa. Wasu daga cikin Fulani sun zauna cikin garuruwa (Fulani na soro), suka rungumi ilimi da addini, har suka zama malamai da limamai a tsakanin Hausawa.
Jihadin Shehu Usmanu Ɗanfodiyo a ƙarni na 19 ya ƙarfafa cuɗanyar da ke tsakanin su, inda Fulani suka karɓi ragamar mulki a yawancin garuruwan Hausa, amma suka yi hakan ne cikin harshen Hausa da tsarin rayuwar Hausawa. Wannan ya janyo cakuɗuwar jini, harshe, da al’adu tsakanin ƙabilun biyu.
Hausawa da Fulani suka fara yin aure da juna, suka zauna tare a gari guda, suka fara cin moriyar juna ta fuskar ilimi, addini da siyasa. Wannan haɗin kai ya haifar da samuwar kalmar “Hausa-Fulani”, domin nuna cewa su ƙabilu ne guda biyu.
Asalin Fulani da Haɗuwarsu da Hausawa
A cewar Bunza (2008), asalin Fulani ya fara ne daga yammacin Afirka, musamman a yankin Senegal. A halin yanzu ana samun Fulani a ƙasashe da dama kamar Chadi, Kamaru, Gambiya, Sudan, da Habasha. Fulani sun riƙa yawo a ƙasashe daban-daban har suka iso ƙasar Hausa, kuma wannan hijira ba ta da cikakken tarihi da ke bayyana lokacin da suka fara hulɗa da Hausawa.
Wasu masana sun danganta Fulanin farko da Toronkawa – waɗanda ake ganin su ne tushen asalin Fulani. An ce sun zauna a dutsen Durisinin bayan fitowa daga yankin Sham, sannan suka ci gaba da sauka a ƙasashen Misira, suka nufi yammacin Afirka har suka iso ƙasar Hausa.
Muhimmiyar alama ta haɗin kai ita ce Jihadin Shehu Usmanu Ɗanfodiyo a ƙarni na goma sha takwas, wanda ya zama wata babbar hanya ta haɗin Fulani da Hausawa, musamman ta fuskar addini da shugabanci.
Daga cikin manyan hanyoyin da suka ƙarfafa alaƙar Hausawa da Fulani akwai:
Kalmar “Hausa-Fulani” a siyasa da zamantakewa sakamakon haɗin rayuwa da juna, an fi amfani da kalmar Hausa-Fulani wajen bayyana haɗakar waɗannan ƙabilu, musamman a fagen:
Siyasa: Jam’iyyun siyasa da shugabanni sukan jingina da Hausa-Fulani.
Zamantakewa: Auren juna da haɗin kai ya haifar da cakuɗa ta na rayuwar yau da kullum. Misali: A lokacin mulkin Obasanjo, an riƙa cewa mataimakinsa Atiku Abubakar ya fito daga yankin Hausa-Fulani, duk da cewa shi Bafillace ne a cewar wasu.
1. Addini: Jihadin Shehu Usmanu Ɗanfodiyo ya kawo sauyi wajen ƙarfafa Musulunci a ƙasar Hausa, tare da mayar da Hausawa da Fulani ƙarƙashin shugabanci guda na addini da siyasa.
2. Kasuwanci: Fulani, musamman makiyaya da masu noma, sun kasance cikin hulɗa da Hausawa a fannin ciniki. Fulani sun riƙa kawo madara, nono, da shanu, yayin da Hausawa ke samar da kaya kamar gishiri, ƙanwa, da kayan masarufi.
3. Zamantakewa: Ana samun Fulani a birane da dama a Arewacin Najeriya kamar Sakkwato, Gombe, Taraba, Adamawa, Yobe da sauransu. Wasu daga cikin Fulani suna rayuwa ne irin ta Hausawa, suna karatu da karantarwa. Misali, Malam Musa Jakallo, kakakin Shehu Ɗanfodiyo, ya kasance ɗaya daga cikin waɗanda suka taimaka wajen haɗin gwiwa da zamantakewa.
4. Sadarwa da kalmomi: Cuɗanyar Fulani da Hausawa ta sa ana samun cakuɗuwar kalmomi daga harshe zuwa harshe.
Wani babban tasiri da dangantakar Fulani da Hausawa ta haifar shi ne cuɗanyar harsuna. Hausa ta aro kalmomi da dama daga Fulatanci musamman bayan nasarar jihadin Shehu Usmanu Ɗanfodiyo. Wasu daga cikin kalmomin sun haɗa da:
FULATANCI HAUSA
Kindirmu Kindirm
Bukkare Bukka
Burtal Burtali
Jalloru Jallo
Bappa Baffa
Kaawu Kawu
Goggo Goggo
Kaaɗo Kaɗo
Ndottijo Dattijo
Nagge Nagge
Donngol Dangwali
Waɗannan kalmomi sun nuna yadda harshen Hausa ya ƙara faɗaɗa a sanadiyyar hulɗa da Fulatanci.
Baya ga Hausa ta karɓi kalmomi daga Fulatanci, ita ma Fulatanci ta aro kalmomi daga Hausa, musamman a lokacin da Hausa ta samu karɓuwa a matsayin harshen kasuwanci da hulɗa a Arewacin Najeriya.
Wasu Daga Cikin Kalmomin Hausa Da Fulatanci Ya Aro Daga Hausa:
Hausa Fulatanci Kalmomin Fulatanci Na Asali
Abinci Abinci Nyaamdu
Anguwa Anguware Ɓaade
Aya Ayaje Waccuje
Gero Geeroori Mumri
Iri Iriri Awdi
Makwabci Makobciiji Keddo
Fili Filire Nokkuure/yayre
A wasu lokuta, Fulatanci ta karɓi kalmomi duk da tana da nasu, sakamakon sauƙi da ƙarɓuwa da waɗannan kalmomi suka samu daga H
Ga wasu kalmomi daga Fulatanci suka sauya ma’ana ko lafazi saboda tasirin Hausa. Misali: Wannan lamari na harshen da ke tasiri kan wani yana da alaƙa da abin da Weinrich (1953) ya bayyana da cewa yana faruwa ne a tsakanin masu jin harsuna fiye da guda ɗaya. Shi kuwa O’Mally da Chamot (1995) sun danganta hakan da “rikiɗa” ko “transference” daga harshe zuwa wani.
Hausa/Fulatanci mai tasirin Hausa Daidaitattun Fulatanci
Jiya da daddare Kenya jimma Hanki
Sa takalminka Waatu padema Fada padema
Sa rigarka Waatu taggurema Borna taggurema
Sa hularka Waatu hufneera ma Hufna
Yana cin karas Emo yakka karas Emo nyaama karas
Kammalawa
Ƙarshe, cuɗanya tsakanin Hausawa da Fulani ta haifar da alaƙar da ta wuce haɗin
zamantakewa kawai. Wannan alaƙa ta shafi harshe, addini, siyasa da al’adu. Bugu
da ƙari, harshen Hausa ya ɗauki wasu kalmomi daga Fulatanci, haka nan Fulatanci
ya karɓi kalmomi daga Hausa, wanda hakan ke nuna haɗin kai da fahimta a
tsakanin ƙabilun biyu. Wannan gamayya ita ce ke haifar da fassarar Hausa-Fulani
a matsayin al’umma guda, duk da bambance-bambancen asali da harshe.
Yakasai A.S (2023). Aro da Ƙirƙira a Hausa, Amal Printing Company, kaduna.
Bunza, A. M. (2008). Al’adu da Harsunan Gargajiya a Najeriya. Cibiyar Nazarin Al’adu da Harsunan Najeriya, Sakkwato.
Gusau, S. M. (1993). Harshe da Al’adu. Ahmadu Bello University Press, Zaria.
Ibrahim, M. K. (2006). Tarihin Hausawa da Fulani. Jami’ar Bayero, Kano.
Balogun, S. A. (1980). History of Islam in West Africa. Lagos: Longman.
Weinreich, U. (1953). Languages in Contact: Findings and Problems.
Danna nan don karanta Ɓacewar Harshe (LANGUAGE EXTINCTION)
Edita@rumasau-kallamu
Muhammad, D. (1990) Ya ce “standard variety” na nufin ‘Daidaitaccen Harshe’
Daidaitaccen harshe, shi ne ɗaya daga cikin kare-karen harshe da aka zaɓo wanda aka mayar da shi a matsayin mafi girma da kuma karɓuwa a kan sauran karuruwan harshe.
Misali; harshen Hausa da karuruwan harsuna da dama.
Kamar karin harshen Zazzaganci da Basanci da Kananci, da sauransu daga cikin aka samar da daidaitacciyar Hausa wanda kuma da shi ne ake amfani a makarantu da sauran kafafen watsa labarai. Harshen Spanish da kuma Turancin Ingila wanda babban kotun Ingila ta yanke hukunci kan cewa Turancin Ingila shi ne karɓaɓɓe, kuma halastaccen harshen da aka aminta a yi amfani da shi a matsayin daidaitaccen harshe, don gujewa ɓarkaceceniya.
A ƙarshe ana iya cewa daidaitaccen harshe wani harshe ne da ake samar da shi daga karuruwan harshe mabanbanta, wanda kuma aka amince da a yi amfani da shi a gidajen rediyo da makarantu wato dai da shi aka aminta a hukumance.
Muhammad,Ɗ (1990). “Hausa MetaLanguage”, University Press Limited.
2) Cadelon, J.A (2013) “Literary Terms
Danna nan don karanta Siyasa
Edita@rumasau-kallamu
Masana da dama sun yi ƙoƙarin bayyana ma’anar harshe da cewa ;
Brown (1976);
“Tamkar jerin ma’ana ne cikin tsarin sauti”.
Yakasai (2012);
“Wata hanya ce ta bayyana kai da kuma hulɗa tsakanin juna wadda dabbobi ba su da irinta.” (Yakasai, 2012).
Masana sun yi kai-komo wajen ƙoƙarin bayyana abin da ake nufi da sara/yayi (slang), daga cikin su akwai:
Prasad, T. (2009) ya bayyana sara/yayi da cewa:
“Sara na nufin sauya wasu kalmomi ko kuma jimloli a cikin magana don ɓoye ainihin ma’anar kalma ko kalmomi na asali.”
Sara ko yayi na nufin wasu ƙirƙirarrun kalmomi ne ko kuma jimloli da ake son amfani da su a yayin da aka yi yunƙurin sakaya ma’anar wasu zantuka da ake son yi ko kuma aka yi. Wasu daga cikin al’umma musamman matasa ɓangaren maza da mata sukan sakaya wasu zantuka ta hanyar amfani da wasu kalmomi don burgewa ko kuma don samar da nishaɗi.
Yule, G. (1985) shi ma ya bayyana abin da ake nufi da slang (yayi/sara) da cewa:
“Sara na nufin wani ado ne a tsakanin matasa kamar yadda kaya ko sutura da ake yayi a tsakanin al’umma.”
Irin wannan sara ko yayi da yake samuwa, yana faruwa ne a tsakanin matasa masu ƙananan shekaru, amma kuma a wani lokacin manya ma sukan ara su yafa lokaci bayan lokaci. Wannan na faruwa ne musamman a wurin sana’a ko makarantu ko kuma wasu wuraren motsa jiki, a wani lokacin har wuraren wasa ma da yake ɗauke da matasa akan sami irin wannan sara ko yayi.
Misalan sara da ake iya samu:
Kalmomi Ma’anarsu
Kamar yadda bayani ya gabata game da sara, an ga cewa sara wasu zantuka ne da matasa kan aiwatar a lokacin da buƙatar hakan ta taso, don haka a nan za mu ga yadda matasan suke samar da sara a tsakaninsu. Daga cikin waɗannan hanyoyin akwai:
Ƙirƙira: Kamar yadda aka sani ne Bahaushe kan yi ƙirƙirar kalma ko kalmomi don ya samarwa da kansa hanyar sadarwa, don haka sai aka bi hanyar ƙirƙira wajen yin sara. Kuma su waɗannan kalmomin ana samar da su ne a cikin harshen gida (Harshen Hausa).
Rashin Kalmomin: Tabbas a lokacin da matasa kan yi ƙoƙarin yin sara akan rasa kalmomin da za a yi amfani da su, amma hakan ba ya hana su yin sara.
Wadatar Kalmomi: Tabbas duk harshen da yake da wadatatun kalmomi a cikin rumbunsa na kalmomi to dole a samu cewa an yo sababbin kalmomi don samar da wata sabuwar hanyar sadarwa a tsakanin wasu al’umma.
Shi wannan sara da matasa ke yi yana da alfanu da yake ɗauke da shi, ga su kamar haka:
Duk da kasancewa an kawo wasu alfanu da wannan sara take ɗauke da shi, hakan ba shi zai sa a rasa wasu illoli da sara ke ɗauke da shi ba:
Haƙiƙa sara/yayi wata sabuwar hanya ce ta isar da saƙo a tsakanin mutane kuma sannan hanya ce ta sanya samuwar ko ɓulluwar sababbin kalmomi a cikin harshe. Kamar yadda aka ga rashin alfanun sara, amma hakan bai sa an nuna amfani sara ba musamman ma wajen haɓaka harshe a idon al’umma.
Holmes J. And Pride J.B (1971): Sociolinguistics, Penguim Book Ltd.
Tarni, P. (2009): “The Deep Structure And Surface Structure Of Gayo Language Indonesia”. Idonesia University.
Yakasai (2012), Jagoran Ilimin Walwalar Harshe. Garkuwa Media Services LTD Sokoto Nigeria.
Yule, G. (1985): “Investigating Aspect of The Language Learner’s Confidence: An Application of The Theory of Signal Detection.” Cambridge University.
Don karanta Matakin Fara Karatu Da Rubutun Hausa danna nan
MUHAMMAD SAHAL ALIYU
07065994177
2025
Edita@rumasau-kallamu
Ana amfani da harshen Hausa a makarantu tun daga matakin firamare har zuwa jami’a, ana amfani da shi a gidajen rediyo da jaridu da muƙalu da talabijin da sha’anin addini da kuma lamuran siyasa.
Ba tare da tsawaita bayani ba, za mu yi ƙoƙarin fara sanin baƙaƙe da wasula.
A B C D E F G H I J K LM N O P Q R S T U V W X Y Z.
Waɗannan su ne baƙaƙen da ke amfani da su kamar yadda aka faɗa a baya cewa asalinsu daga harshen Turanci aka samo su. Sai dai kuma wani abu da aka gano a harshen Hausa shi ne: Akwai wasu baƙaƙe da harshen Hausa ya yi watsi da su ba ya amfani da su sam, ba don komai ba sai son ganin cewa ba su dace da yanayin furucin bakinsa ba. Waɗannan baƙaƙen da Hausa ta yi watsi da su, sun haɗa da:
P
Q
V
Bayan wannan kuma, akwai wasu ƙarin baƙaƙe waɗanda ake amfani da su a harshen Hausa, su waɗannan baƙaƙen babu su a cikin harshen Turanci. Su ne:
Ɓ
Ɗ
Ƙ
Ya zama dole a fara sanin baƙaƙen Hausa, domin kuwa su ne ginshiƙin komai a harshen Hausa. Sanin kowa ne cewa waɗannan baƙaƙen an yi amfani da salon rubutun harshen Turanci ne aka samar da su, sai dai kuma an sami bambance-bambance a wurin rubuta wasu da kuma furucin su.
B, Ɓ, C, D, Ɗ, F, FY, G, GW, GY, H, J, K, Ƙ, KW, KY, ƘW, ƘY, L, M, N, R, S, SH, T, TS, W, Y, ‘Y, Z.
b, ɓ, c, d, ɗ, f, fy, g, gw, gy, h, j, k, ƙ, kw, ky, ƙw, ƙy, l, m, n, r, s, sh, t, ts, w, y, ‘y, z.
Waɗannan su ne baƙaƙen da ake amfani da su kamar yadda aka faɗa a baya cewa asalinsu daga harshen Turanci aka samo su. Sai dai kuma wani abu da aka gano a harshen Hausa shi ne, akwai wasu baƙaƙe da harshen Hausa ya yi watsi da su ba ya amfani da su sam, ba don komai ba sai son ganin cewa ba su dace da yanayin furucin bakinsa ba. Waɗannan baƙaƙen da Hausa ta yi watsi da su, sun haɗa da:
P
Q
V
A yanzu bayan mun fahimci waɗannan baƙaƙen to za mu yi ƙoƙarin kawo baƙaƙen Hausa zalla baki ɗaya domin ganin su a zahiri. Kamar yadda aka gani a sama, waɗannan su ne baƙaƙen da ake amfani da su a wurin rubutun Hausa da kuma wurin magana.
A wannan ɓangaren, za a yi bayanin wasu baƙaƙe ne waɗanda harshen Hausa ya samarwa kanshi domin dacewa da yanafin furucin bakinsa. Waɗannan ƙirƙirarrun baƙaƙen su ne:
FY, GW, GY, KW, KY, QW, QY, TS
fy, gw, gy, kw, ky, qw, qy, ts
Bayan mun fahimci waɗannan baƙaƙen na Hausa, sai kuma batun wasulan Hausa waɗanda su ne mahaɗin waɗancan baƙaƙen a wurin yin magana ko rubutu, domin kuwa dole sai da taimakon su ne za a sami damar yin kowane furuci da kuma yin magana.
Manyan Wasulan Hausa
A, E, I, O, U
Ƙananun Wasulan Hausa
a, i, o, u, e, ai, au,
Bayan mun fahimci waɗannan baƙaƙen da kuma wasulansu, to a yanzu za mu yi duba da misalai na kowanne baƙi domin ƙara fahimtar abin yadda ya kamata. Misali:
BAƘAƘE KALMOMI
B Baba, Bindiga, Bahaushe.
Ɓ Ɓarawo, Ɓera, Ɓawo
C Caca, Carbi, Cokali
D Dankali, Damisa, Doki
Ɗ Ɗaki, Ɗoki, Ɗawisu.
F Fatanya, Faranti, Famfo.
FY Fyace, Fyaɗe, Fyaɗa.
G Ganga, Gangami, Gado.
GW Gwanda, Gwangwani, Gwaiba
GY Gyangyaɗi, Gyaɗa, Gyara
H Harshe, Hausa, Hutu
J Jimina, Jagora, Jarabawa
K Katifa, Kaifi, Kaji
Ƙ Ƙarfi, Ƙato, Ƙofa
KW Kwakwa, Kwando, Kwalta
KY Kyankyaso, Kyauro, Kyau
ƘW Ƙwai, Ƙwallo, Ƙwarangwal.
ƘY Ƙyalle, Ƙyaure, Ƙyashi
L Lemu, Laushi, Loma
M Masara, Mahauci, Madara
N Nama, Noma, Nema
R Rami, Rijiya, Rigakafi
S Sauro, Sauri, Sata
SH Shanu , Shuka, Sheƙa
T Taliya, Tafiya, Takalmi
TS Tsuntsu , Tsamiya, Tsalle
W Wanka, Wanki, Waƙa
Y Yaƙi, Yaji, Yatsa
‘Y ‘Yanci, ‘Ya’ya,
Z Zaki, Zagi, Zango
A nan za a yi magana ne a kan yadda ake furucin baƙaƙe haɗe da wasulansu:
A I O U E
Ba Bi Bo Bu Be
Ca Ci Co Cu Ce
Da Di Do Du De
Ɗa Ɗi Ɗo Ɗu Ɗe
Fa Fi Fo Fu Fe
Ga Gi Go Gu Ge
Ha Hi Ho Hu He
Ja Ji Jo Ju Je
Ka Ki Ko Ku Ke
La Li Lo Lu Le
Ma Mi Mo Mu Me
Na Ni No Nu Ne
Ra Ri Ro Ru Re
Sa Si So Su Se
Ta Ti To Tu Te
Wa Wi Wo Wu We
Ya Yi Yo Yu Ye
Za Zi Zo Zu Ze
Sha Shi Sho Shu She
Idan aka yi la’akari da wannan jadawalin da ya gabata a sama, to za a fahimci cewa lallai an biyo hanyar da za a fara gina kalma ko kalmomi da ake son yin amfani da su a cikin zantukanmu da ma rubutunmu.
Tattaunawa Tare Da Ɗalibai Don Fara Gina Kalmomi.
Mece ce gaɓa?
Gaɓa yanki ce na faɗar kalma mai tsarin baƙi (B) da wasali (W) a jere. Sani (1999). Wato baƙi da wasali su ne tubalan ginin gaɓa. A sanadiyyar samuwar gaɓa ne ake iya samar da kalma. Sannan kuma ita gaɓa tana samuwa ne gwargwadon tsawon kalma. Akwai kalma mai gaɓa ɗaya da mai gaɓa biyu da mai gaɓa uku da mai gaɓa huɗu da biyar har ma zuwa shida.
Kafin mu shiga cikin bayanin adadin yawan gaɓa, ya kamata mu fara sanin menene tsarin gaɓa? Tsarin gaɓa dai ya kasu zuwa gida uku ne, akwai:
BW
BWW
BWB
Misali:
Makaranta = BW-BW-BWB-BW
Mafarauta = BW-BW-BWW-BW
Tambaya = BWB-BW-BW
Ruwa = BW-BW
Zaurawa = BWW-BW-BW
Maƙwabci = BW-BWB-BW
Zalunci = BW-BWB-BW
Mayaudari = BW-BWW-BW-BW
Tausayi = BWW-BW-BW
Idan aka kalli waɗannan misalan, za a ga cewa gaba ɗaya waɗannan tsarin gaɓar da aka ambata a baya duk sun bayyana a cikin misalan kalmomin da suka gabata, wannan ya tabbatar mana da cewa kowace kalma ta Hausa ba ta wuce irin wannan tsarin in dai an ɗora ta a bisa wannan ma’aunin.
Bayan kuma mun fahimci waɗannan tsare-tsaren na gaɓa, to yanzu kuma za mu waiwaya kan batun yawan adadin gaɓoɓi da ake da su na kalma. Kalmomin da muke amfani da su a harshen Hausawa na yau da kullum ana samun wasu adadi na gaɓa da suke ɗauke da su. Daga cikin waɗannan adadin, akwai kalma mai gaɓa ɗaya da mai gaɓa biyu da mai uku da mai huɗu da mai biyar har ma akwai kalmar da take ɗauke da gaɓoɓi shida. Ga misalansu kamar haka:
Mai gaɓa ɗaya :
Ɗa
Rai
Kai
Ja
Ci
Ji
Yau
Kyau
Mai gaɓa biyu :
Fada
Uba
Alli
Kuka
Lemu
Ƙwarya
Mai gaɓa uku:
Tausayi
Alama
Kalmomi
Alewa
Tsintsiya
Masana
Makami
Mai gaɓa huɗu :
Makaranta
Majalisa
Rarrabewa
Tattarawa
Tattaunawa
Masarauta
Mai gaɓa biyar :
Masana’anta
Mai gaɓa shida:
Almubazzaranci
Akwai alamomi daban-daban da ake amfani da su wajen yin magana ko kuma rubutu. Wannan ya danganta da yanayin mai rubutu ko kuma mai magana. Akwai waɗannan alamomi guda goma. Ga su kamar haka:
Aya (.) wato inda magana ta ƙare aka tsaya.
Ruwa biyu/aya ruwa biyu (:) mai nuna alamar cewa wata maganar tana nan zuwa.
Waƙafi (,) don nuna hutawa a lokacin magana.
Waƙafi mai ruwa (;) don nuna magana mai cin gashin kanta. Ya yi kama da aya a wajen aiki.
Alamar tambaya (?) tana zuwa ne a lokacin da aka yi tambaya.
Alamar motsin rai (!) tana zuwa ne a lokacin da aka yi wani furuci mai sosa rai, kamar tsoro ko mamaki ko kuma ɓacin rai.
Karan ɗori (-) ana amfani da shi ne wajan haɗa harɗaɗɗiyar kalma.
Alamar zancen wani ( “ ” ) ana amfani da ita ne wajan tsakuro maganar wani kai tsaye kamar yadda ya furta zancensa.
Baka biyu ( ) ana amfani da ita ne don ƙara fayyace ma’anar wata kalma ko zance, ko kuma ƙarin bayani a kan wata magana. Alamar zarcewa (……) ana amfani da ita ne don nuna cewa maganar da ake yi ba ta ƙare ba, wato maganar ba ta cika ba.
Kalma suna idan aka kalle ta za a ga cewa kalma ce Bahaushiya wacce Hausawa suke amfani da ita. A nan za a iya bayyana suna da cewa:
“Duk wani abu mai rai ko maras rai, wanda ake iya gani da ido da wanda ba a iyawa, wanda ake iya taɓawa da hannu da wanda ba a iyawa.” (Sani, M.A.Z 1999)
Kenan za a iya cewa komai ma suna ne a bisa ma’anar da Sani. M.A.Z 1999 ya bayyana mana. Suna zai kasance duk wani abu da ake kiran mutum ko dabba ko kuma wani abu mai rai ko mara rai da wanda ake gani da kuma wanda ba a iya gani.
Akwai ire-iren suna da harshen Hausa ya kasafta su, akwai:
Sunan yanka
Suna Gama-gari
Gagara Ƙirga
Tattarau
Ɗan Aikatau
Sunan yanka shi ne suna fitacce, keɓantacce ga mai shi. Misali:
Aliyu
Abdullahi
Aminatu
Zainab
Shi wannan akasin na yanka ne, wato kishiya. Suna ne na tarayya wanda kowa na iya shiga ciki ko amfani da shi. Misali:
Mutum
Ƙwaro
Jaririya
Littafi
Wannan yana nufin duk sunan wani abu wanda ba za a iya ƙirgawa ba. Misali:
Ruwa
Gishiri
Taki
Yaji
Gari
Kamar yadda aka ji sunan wato tattarau, suna ne wanda ya tattara abu fiye da guda ɗaya. Misali:
Garke
Gungu
Ayari
Runduna
Bataliya
Shi wannan sunan ya bambanta da sauran, domin kuwa suna ne wanda ya samu daga jikin “aikatau/aiki”. Misali:
Shara
Wanki
Girke-girke
Rayuwa
Domin karanta Rabe-Raben Aure Hausawa danna nan
Bayan kuma mun gani kuma mun fahimci abin da ake kira suna, to yanzu kuma za mu leƙa mu ga batun da ake kira da suna “Wakilin suna”.
Sani, M.A.Z (1999) ya bayyana abin da ake kira da wakilin suna, inda ya ce:
“Wakilin suna nau’i ne na kalma da ake wakiltar suna a lokacin magana.”
Kenan duk wata kalma da za a yi amfani da ita wajen nuni zuwa ga suna, to ita ake nufi da wakilin suna. Misalan wakilin suna:
Ni
Kai
Ku
Su
Shi
Ita
Ke. Waɗannan su ake kira da wakili/wakilan suna a lokacin magana.
Ida nana batun ƙirga ana magana ne a kan ƙidaya da ake amfani da su domin nuna adadi ko yawa na wani abu. Akwai ƙidaya da harshen Hausa yake amfani da su, kaɗan daga cikin misalan ƙirga:
Sifili = 0
Ɗaya = 1
Biyu = 2
Uku = 3
Huɗu = 4
Biyar = 5
Shida = 6
Bakwai = 7
Takwas = 8
Tara = 9
Goma = 10
Goma sha ɗaya = 11
Goma sha biyu = 12
Goma sha uku = 13
Goma sha huɗu = 14
Goma sha biyar =15
Goma sha shida = 16
Goma sha = 17
Goma sha takwas =18
Goma sha tara =19
Ashirin = 20
Talatin = 30
Arba’in = 40
Hamsin = 50
Sittin = 60
Saba’in = 70
Tamanin = 80
Casa’in = 90
Ɗari = 100
Dubu ɗaya = 1,000
Miliyan = 1,000,000
Gaisuwa na ɗaya daga cikin hanyar da take ƙara kawo soyayya da zumunci wacce take nuna halin dattaku da girmamawa. Saboda haka za a iya cewa gaisuwa na nufin:
“Gaishe da shugaba ko aboki” Qamusun Hausa (2006)
A wani ɓangaren kuma nuna girmamawa tare da nuna halin tarbiyya da kuma mutuntawa.
Gaisuwa a harshen Hausa ta rabu zuwa kashi uku, akwai:
Safe ko safiya. Irin wannan gaisuwa ana yin ta ne da safe a lokacin da aka wayi gari bayan an tashi daga baccin dare an wanke fuska (sallah). Ana fara wannan gaisuwar ce daga waye gari zuwa ƙarfe sha biyu na rana. Ana irin wannan gaisuwar ce kamar haka:
Ina kwana?
Mun kwana lafiya?
Barka da safiya.
Ta Rana. Ita wannan gaisuwa ana yin ta ne da rana, wato daga ƙarfe sha biyu na rana zuwa faɗuwar rana. Ga yadda ake yin gaisuwar:
Ina wuni?
Mun wuni lafiya?
Bar da rana.
Barka da yamma.
Ta Dare. Ita wannan gaisuwa tana farawa ne daga lokacin da rana ta faɗi zuwa lokacin kwanciya bacci. Ga yadda ake yin gaisuwar:
Barka da dare.
A cikin harshen Hausa ana rana halittu zuwa gida biyu idan aka zo ɓangaren jinsi, wato jinsin mata (mace) da kuma jinsin maza (namiji).
“Wannan yana nufin bambancewa tsakanin jinsin mutum ko na wani abu.” Jinju, M.H (1980).
Da wannan ma’anar kuma, za mu wuce kai tsaye wajan nuna abubuwan da suke bambance mana jinsin namiji da kuma jinsin mace. Daga cikin alamomin da ake gane kalma jinsin namji ne akwai:
Duk wasu kalmomi waxanda qarshensu ya qare da waxannan wasulan: i, o, u, e, to wannan Kalmar namji ne. misali: Jinsin Namiji
Jemage gari dutse jiki haƙuri ƙarshe
Babe raino rogo kasko lemu bugu
Baƙo rumbu gemu tuwo gurgu kuturu
Jinsin Mace
Kamar yadda aka yi bayanin alamomin jinsin namiji, a nan za a bayyana alamar da take nuna kalma mai nuni a kan jinsin mace. Duk wata kalma da ta ƙare da wasalin a to wannan kalmar mace ce. Misali:
Abarba rowa gwanja jaka loma
Zakanya mara riga ayaba agwagwa
Sai dai kuma akwai wani hanzari ba gudu ba, akwai wasu keɓaɓɓun kalmomi waɗanda suka saɓa, wato sun kauce ma ƙa’idar da aka shimfiɗa wajen bambance jinsi. Akwai wasu kalmomi da suke ƙarewa da wasali masu nuni da alamar namiji amman kuma suna ɗauke da jinsin mace. Misali:
Kande Mairo Abu Asabe Jummai
Saboda haka wasu lokutan akan sami irin waɗannan kalmomi da suka saɓa ma ƙa’ida, amman hakan ba yana nuna ba daidai ba ne kuma ba zai haifar da wata matsala ba.
Sai dai kuma akwai wata ƙa’aida da Jinju, M.H (1980) ya ƙara bayyanawa, inda ya ce:
“Sunayen ranaku da na shekaru da na kusurwoyin duniya da na unguwanni da na garuruwa da na ƙasashe da kusurwoyi da kuma na adadi/ƙirga duk jinsin mace ne.
Sunayen Ranaku
Litinin Talata Laraba Alhamis Juma’a Asabar Lahadi
Sunayen Shekaru na Hausa
Su ma waɗannan sunayen duk jinsin mata ne. misali:
Bara Bana Baɗi
Kusurwoyi
Gabas Yamma Kudu Arewa Ƙasa Sama
Dama Hagu
Nahiyoyi
Afirka Asiya Amirka Turai Ostireliya
Adadi/ƙirga
Ƙirga da muke da su, su ma ɗin jinsin mace ce. Misali:
Ɗaya 1
Biyu 2
Uku 3
Ɗari 100
Shi kuwa Sani, M.A.Z (1999), ya ƙara yin bayani ne a kan yadda za a ƙara tantance kalma mai ɗauke da jinsin mace ko jinsin namiji, inda ya ce za a iya amfani da wani abu da ake kira madanganci wato (n da r). A lokacin da ake son ƙara tabbar da matsayin kalma na mazaunin jinsinta, sai a yi amfani da waɗannan ma’aunan guda biyu. Madangancin n yana wakiltar jinsin namiji inda ita kuma r tana wakiltar jinsin mace. Ana amfani da su ne a ƙarshen kalmar domin tabbatar da hakan.
Togiyra Jinsin Mace
Akwai waɗansu sunayen ƙarshensu a ne amman duk da haka jinsinsu namji ne, kamar:
Baka bawa ruwa zakara boka wata
A wannan muhallin kuma za a yi ƙoƙarin yin bayani ne dangane da abin da ya shafi lokutan Hausa. A harshen Hausawa kwai lokuta guda bakwai. Sani, M.A.Z (1999).
Waɗannan lokutan su ne:
Shuɗaɗɗen na ɗaya mai alamar (a da n)
Shuɗaɗɗen lokaci na biyu mai alamar ( ´ )
Lokaci na yanzu na ɗaya mai alamar (na)
Lokaci na yanzu na biyu mai alamar (ke)
Lokaci mai zuwa/na gaba na ɗaya mai alamar (za)
Lokaci mai zuwa/na gaba na biyu mai alamar (a)
Lokaci sababben mai alamar (kan)
Kamar yadda bayanai suka gabata dangane da baƙaƙen Hausa da wasulansu, za a fahimci cewa wannan wata ‘yar shimfiɗa ce aka soma yi kafin a fara shiga cikin batun ilimin harshen Hausa. An ga bayanai tare da masalai na kowane baƙi da aka ambata a baya. An kawo batun gaɓa da tsarinta da kuma adadin yawan gaɓoɓin da ake samu a cikin kalma. Sannan kuma an kawo batun gaisuwa da wakilan sunaye da batun jinsi da ƙirga da alamomin rubutu da kuma lokutan Hausa.
Bello, A. (2014) Sabon Nahawun Hausa. Ahmadu Bello University Press: Zaria Kaduna.
Bello, A. (2020) Daidaitacciyar Hausa Da Kare-Karen Harshen Hausa. Ahmadu Bello University Press: Zaria Kaduna.
Ƙamusun Hausa (2006), Cibiyar Nazarin Harsunan Nijeriya. Bayero: Kano.
Sa’id, B. (2004) Ƙa’idojin Rubutun Hausa. Cibiyar Nazarin Harsunan Nijeriya Jami’ar Bayero: Kano.
Sani, M.A.Z. (1999) Tsarin Sauti Da Nahawun Hausa. University Press: Ibadan.
Jinju, M.H (1980) Rayayyen Nahawun Hausa. Northern Nigerian Publishing Company Limite: Zaria.
Danna nan don karanta Asalin Hausawa
Edita@rumasau-kallamu
Bahaushe ya yi imani da mutuwa, dole ce, ta sanadin tsufa, rashin lafiya, hatsari, kisa, camfi, annoba, rantsuwa da sauransu. Bahaushe na gane mutum ya mutu ta sanyin jiki, farin ido, buɗewar baki, ƙafewar ido da sandarewar jiki (Abdullahi, 2008).
Kafin zuwan addinin Musulunci, Maguzanwan Hausawa ba sa binne gawa sai bayan kwana 3 da mutuwa (Ibrahim 1982), a kan ɗorawa cikin mamaci dutse, ko takobi ko wani abu mai nauyi da zai hana cikin kumbura kafin a je a binne shi.
Domin karanta bayani akan Bukukuwa Da Wasanni Da Nishadi Na Bahaushe Danna nan
Za a ɗebo ruwa ƙwarya a wanke mamaci, sai a cika ƙwarya da hatsi da (wasu) kayan mamaci a ba wa mai wankan gawa, dama can Bahaushe na haƙa rami ya binne gawar mamaci, da warkinsa a gindi, za a shafa masa shuni da nufin in ya je lahira ya ba wa mutuwa tsoro don kar ta dawo ta ɗauki wani.
Idan miji ya mutu, za a ba wa matar sanda tana yawo da ita, saboda a da an yi imani da fatalwa, wai ko da zai dawo, sai ta doke shi. Za a zubar da ruwan cikin randar gidan, a kife su, a sa wa yara toka ko baqin bayan tukunya a zagayen idonsu don zama makarin mafarki da matacce.
Bayan binne mamaci, Bahaushe yana da tsarin zaman makoki, idan za a zo ana yi wa iyalan mamaci gaisuwar mutuwa (ta’aziyya), a wasu wuraren a kan ɗauki kwanaki uku, wasu huɗu, wasu sati (kwana bakwai). Bayan zuwan addini aka ce bidi’a ne, wasu suka daina, amma har yau ana yi a wasu wuraren.
Domin karanta bayani akan Jinya Da Likitancin Bahaushe Danna nan
Ta ɓangaran gado kuwa, kafin zuwan Musulunci Bahaushe bai ba wa rabon gabo muhimmanci ba, idan ya Bahaushe ya tsufa ne, ya kan ƙoƙarin raba dukiyarsa ga iyalansa sabo da gudun rigima, (Abdullahi, 2008), idan kuma bai raba ba har ya rasu, akan ɗauki lokaci mai tsayi ba a raba, wani lokacin kuma idan akwai babban ɗa tsayayye, sai yadda ya yi da ita, babban wa uba ne. zai raba gonaki wa maza, dabbobin kiwo kuma ga mata.
A wasu wuraren kuma, mace ba ta da gado, sai na mahaifiyyarta kawai. Musulunci ne da ya zo ya yi wa mace gata. Idan kuma ‘ya’ya ne suka rasu, za a raba gadonsu har ga kishiyoyin gidan, da ‘ya’yansu. Bahaushe yana alfahari da bajintar iyayensa da kakaninsa.
Kafin zuwan addinin Musulunci yammacin Afrika, Bahaushe na addinin gargajiya, wasu na bautar iskokai, wasu mutum-mutumin itace, ko dodo, ko rana, ko ruwa da dabbobi (Malumfashi, 2008 & Adamu, 1997). Amma a yau, yawancin Hausawa Musulmai ne, a kan sami tsirarun Kiristoti da masu addinin gargajiya (NNPC, 2007).
A halitta Bahaushe baqar fata ne, da yake zaune a yankin Sahara, shi ya sa ake qiran yankin da Bilal Sudan (qasar baqaqen fata, ko Negro a Turance). Sai dai ana samu farare a cikin Hausawa jefi-jefi saboda auratayya tsakanin wasu qabilun Fulani, Shuwa da Auzunawa waxanda suke farare a halitta (Malumfashi, 2018).
Domin Karanta wane ne bahaushe Danna Nan
Qasar Hausa, ita ce muhalli da Hausa ke rayuwa. Saboda da qaura, ba za a iya iyakance qasar Hausa ba a yanzu (Alhassan, 1982). Yankin da Bahaushe ke rayuwa na asali, shi ne yankin da ke tsakanin layi na 15N zuwa na 18N (Arewa da Ikwaita), da kuma tsakanin layi na 8E da na 12E gabas da ayin Girinwic. Wannan yankin na tsakanin Asodu ta qasar Agadas ta Nijar, kudu da qasar Sudan daga Arewa. Daga gabas yankin ya yi iyaka da tsohuwar Daular Borno, yamma da tafkin Chadi, daga yamma qasar Benin da gavar kogin Kwara, daga kudu kuma qasar Gwari (Kwalli, 1996 & Adamu, 1997).
Sanin haqiqanin asalin Bahaushe yana da givi sosai, saboda abin da aka fi labartawa na tarihin Bahaushe ‘tarihihi’2ya fi ‘tarihi’ yawa a ciki, kasancewar an sami lokaci mai tsayi, ba tare da sahihin tarihin a rubuce ba, saidai labarin baka na kunne-ya-girmi-kaka. Bahaushe mutum ne, mai tsatso tun daga kakanmu Annabi Adamu السالم عليه. Asalin Bahaushe a Afrika ya fara tun shekaru 30,000 zuwa 2 Tarihihi shi ne tarihi yake a jirkice, gurvatacce da har ba a iya gaskiya daqare-qare a cikinsa (Yahaya da wasu, 1992).
60,000 baya da wasu mutane suka yada zango a Nahiyar Afrika daga cikin qabilun Ham ta Kibxawa, Sudaniyawa da Babas (Malumfashi, 2018).
Dr. Yusuf Maitama (1929 – 2017) ya ce, ‚asalin Bahaushe mutumin qasar Habasha ne (Ethiopia, Afrika ta Arewa maso gabas). Daga kalmar Habasha, aka samu ‘Habsha’ zuwa ‘Hausa’.‛ Asalin mutanen Habasha su kuma, sun taso ne daga Asiya, daga cikin qabilun Labarawa da Kivxawa. Bahaushe ya taso daga Habasha ya nufo Afrika ta yamma.
Domin Karanta Al’adar Bahaushe Danna nan
Bahaushe ya fara kafa gari daga yada zango domin kiwo, farauta, fatauci, zuwa gina gidajen noma, har ya fara samar da qauyuka, da unguwanni, zuwa birane, har aka kafa masarautu da faxaxa qasa (Gusau, 2008).
A wata ruwayar, a qarnin baya an yi wasu yankuna cikin daular Songhai ta Mali da ake qira da Guber ko Gobir3da Ausa. Wasu na ganin, ta iyu daga kalmar Ausa aka sami (H)ausa (Malumfashi, 2018).