Category: WikiHausa

Yadda ake amfani da WikiHausa

  • Koyar Da Tarbiyya A Littattafan Balaraba Ramat Yakubu

    Koyar Da Tarbiyya A Littattafan Balaraba Ramat Yakubu

    Nazari a kan littafin’ina Son Sa Haka’-Balaraba Ramat Yakubu

    Gabatarwa

    Ina Son Sa Haka ɗaya ne daga cikin litattafan Balaraba Ramat Yakubu da suka shahara a cikin jerin adabin soyayya da tarbiyya na Hausa. Duk da cewa labari ne na soyayya, marubuciyar ta yi amfani da shi wajen koyar da darussa masu kima kan tarbiyya, halaye, da rayuwar aure. Littafin ya haɗa soyayya, jarumta, da halin mutane a cikin al’umma, inda yake nuna sakamakon aikata rashin gaskiya da girman kai.

    Manufar Littafin

    Marubuciyar ta rubuta wannan littafi ne domin ta nuna yadda soyayya ba ta isa ba idan babu gaskiya, ilimi, da ladabi. Haka kuma ta bayyana yadda halaye marasa kyau ke iya rushe aure ko ƙulla soyayya. Littafin yana koyar da matasa, musamman mata, su zama masu hankali da natsuwa a rayuwa, tare da nuna cewa aikata laifi ko rashin tarbiyya yana da sakamako ko da an ɓoye shi.

    Muhimman Jigo da Darussa na Tarbiyya

    (a) Soyayya Da Gaskiya

    A cikin labarin, an nuna yadda wasu jarumai ke nuna soyayya ta baki amma ba ta gaskiya ba ce. Marubuciyar ta yi gargaɗi cewa soyayya ta gaskiya tana buƙatar fahimta, natsuwa, da mutunta juna.

    Darasi: Matasa su guji soyayya ta kwaikwayo da ruɗi. A tarbiyya, gaskiya ita ce ginshiƙi na zaman lafiya da amincewa.

    (b) Rashin Natsuwa Da Girman Kai

    Wani sashi na littafin ya nuna yadda girman kai ko rashin jituwa ke kawo rabuwar kai tsakanin masoya ko ma’aurata.

    Darasi: A tarbiyya, girman kai yana rushe zumunci. Mutum ya koyi ladabi, girmama shawara da haƙuri.

    (c) Ilimi Da Wayewa

    A matsayin marubuciya da ta fuskanci ƙalubale a rayuwa, Balaraba ta saka manufar ilmantarwa cikin labarin. Ta nuna cewa mace mai ilimi tana da ikon gane abin da yake da kyau da abin da ba daidai ba.

    Darasi: Matasa su yi ƙoƙarin neman ilimi da sanin zamantakewa domin guje wa yaudara da jahilci.

    (d) Tarbiyyar iyaye da gida

    A wasu ɓangarorin, littafin ya nuna yadda rashin kulawar iyaye kan ‘ya’ya ke iya jawo musu faɗawa cikin ƙazanta ko rashin tarbiyya.

    Darasi: Tarbiyya tana farawa daga gida. Iyayen da suka nuna kulawa da ƙauna suna taimaka wa ‘ya’yansu su tashi da kyawawan ɗabi’u.

    (e) Sakamakon Rashin Tarbiyya

    Marubuciyar ta yi amfani da labari da sakamako wanda ya aikata kuskure a ƙarshe yana fuskantar illarsa. Wannan salon yana sa mai karatu ya fahimci cewa duk wata muguwar niyya tana da dawowa gare ka.

    Darasi: Tarbiyya tana koyar da cewa “abin da ka shuka shi za ka girba.”

    Salonta na Rubutu

    Balaraba Ramat Yakubu ta yi amfani da salo mai sauƙi, harshen da kowa zai fahimta, da labarai masu motsa zuciya. Tana amfani da maganganun hikima da karin magana, da kuma labaran mata da maza don nuna bambancin ɗabi’u. Rubutunta yana ɗauke da nasiha a ɓoye ta cikin labari, ba da kai tsaye ba.

    Tasirin Littafin Ga Tarbiyya

    Littafin Ina Son Sa Haka yana da amfani a koyar da tarbiyya ga matasa ta fannoni kamar: ilimin soyayya mai mutunci, gaskiya da ladabi, koyon haƙuri, sadaukarwa, da koyi da kyawawan halaye. Yana kuma koya gujewa halaye masu kawo fitina da zargi a cikin al’umma.

    Wanann bayanin an ciro shi ne daga maƙalar da aka gabatar a taron makon Hausa wanda ya gabata a Ranar 24 ga wata Oktoba 2025 a Jami’ar Ilimi ta tarayya da ke Bichi.

    Danna nan domin karanta Rubuce-Rubucen Talatu Wada Ahmed A Kan Tarbiyya

    Edita@rumasau-kallamu

  • Rubuce-Rubucen Talatu Wada Ahmed A Kan Tarbiyya

    Rubuce-Rubucen Talatu Wada Ahmed A Kan Tarbiyya

    Gabatarwa

    A fagen adabin Hausa, musamman na zamani, marubutan mata sun taka muhimmiyar rawa wajen isar da saƙonnin da suka shafi rayuwa, tarbiyya, da matsayin mata a cikin al’umma. Ɗaya daga cikin fitattun marubutan nan ita ce Talatu Wada Ahmed, wadda rubuce-rubucenta suka yi tasiri matuƙa wajen gina tunanin matasa da wayar da kan al’umma game da darajar tarbiyya, ‘yanci, da ilimi.

    Wannan takarda na nazari ne kan yadda rubuce-rubucen Talatu Wada Ahmed suka ba da gudunmawa wajen inganta tarbiyya ta fuskar ilimi da halaye a tsakanin matasa, musamman mata.

    Tarihin Talatu Wada Ahmed

    Talatu Wada Ahmed an haife ta ne a shekara ta 1966 a ƙauyen Gaurawa da ke Jihar Katsina. Ta yi karatun farko da na sakandare a garuruwan Katsina kafin ta wuce zuwa Jami’ar Ahmadu Bello (ABU), inda ta kammala digiri a fannin ilimi.

    Talatu Wada Ahmed tana daga cikin marubutan farko mata a arewacin Najeriya da suka fara rubuta littattafan soyayya da suka ɗauki jigogi masu ƙarfi na tarbiyya, ilimi da ‘yancin mata. Rubuce-rubucenta sun taimaka wajen kafa tubalin da marubutan mata suka bi, musamman a tsakanin shekarun 1980 zuwa 1990.

    Jigogin Rubuce-Rubucenta

    Rubuce-rubucen Talatu Wada Ahmed sun fi mayar da hankali ne kan batutuwan da suka shafi tarbiyya, soyayya, da matsalolin zamantakewa. Littafinta mafi shahara, ‘Rabin Raina’, ya nuna yadda mace ke da ikon yin zaɓi a cikin rayuwarta ta aure da soyayya.

    Wannan jigo yana nuni da tarbiyya ta zamantakewa da kuma buƙatar inganta fahimtar mace a cikin al’umma. Bugu da ƙari, rubuce-rubucenta suna da manufar ilmantarwa da inganta tunani, domin suna amfani da labarai wajen koyar da halaye nagari, gaskiya, da mutuntawa.

    Gudunmawar Rubuce-Rubucenta ga Tarbiyya

    Rubuce-rubucen Talatu Wada Ahmed sun taka muhimmiyar rawa wajen gina tarbiyyar matasa ta hanyoyi da dama.

    • Na farko, ta yi amfani da labarinta wajen nuna muhimmancin ilimi ga mace, ta yadda mace za ta fahimci darajar kanta da kuma rawar da take takawa a ci gaban al’umma.
    • Na biyu, ta ƙarfafa girmama iyaye da bin dokokin addini a cikin labaran nata.
    • Na uku, ta yi kira ga zaman lafiya, juriya, da fahimtar juna tsakanin ma’aurata da al’umma baki ɗaya.

    Waɗannan saƙonni suna nuni da cewa rubuce-rubucenta suna koyar da halaye na gaskiya, amana, da mutunci waɗanda su ne ginshiƙan tarbiyya.

    Littafin Ina Son Sa Haka ya nuna cewa tattaunawa kan soyayya, aure da rayuwar matasa ba kawai don nishaɗi ba ne, har ma don gina tarbiyya. Ta hanyar labaranta, Balaraba Ramat Yakubu ta zama malamar tarbiyya ta hanyar adabi – tana koyar da gaskiya, ilimi, da gyaran halaye cikin salo mai sauƙi da jan hankali a taƙaitaccen darasi.

    Wanann bayanin an ciro shi ne daga maƙalar da aka gabatar a taron makon Hausa wanda ya gabata a Ranar 24 ga wata Oktoba 2025 a Jami’ar Ilimi ta tarayya da ke Bichi.

    Danna nan don karanta Koyar Da Tarbiyya A Cikin Rubuce-rubucen Ado Ahmad Gidan Dabino

    Edita@rumasau-kallamu

  • Koyar Da Tarbiyya A Cikin Rubuce-rubucen Ado Ahmad Gidan Dabino

    Koyar Da Tarbiyya A Cikin Rubuce-rubucen Ado Ahmad Gidan Dabino

    Gabatarwa

    Ado Ahmad Gidan Dabino yana daga cikin fitattun marubutan Hausa na zamani, waɗanda suka ba da gudunmawa wajen ilmantarwa da tarbiyyar al’umma ta hanyar rubuce-rubuce. Ayyukansa suna ɗauke da saƙonni masu cike da darussa na rayuwa, da koyar da kyawawan ɗabi’u musamman ga matasa da mata.

    Ado Ahmad Gidan Dabino a Taƙaice

    An haifi Ado Ahmad Gidan Dabino a Kano, kuma ya shahara wajen rubuta littattafan soyayya, zamantakewa da addini. Yana ɗaya daga cikin masu kafa “Soyayya Books” a cikin shekarun 1980s zuwa 1990s. Sannan kuma ya shugabanci ANA. Wato ƙungiyar Marubuta Nijeriya. Daga cikin sanannun littattafansa akwai:

    • In Da So Da Ƙauna
    • In Da Ruwan Zuma
    • Malam Zalimu

    Koyar da Tarbiyya a cikin Rubuce-rubucensa

    Tarbiyyar Addini

    A cikin littattafan Gidan Dabino, ana samun koyar da imanin Musulunci, ibada, da gujewa haramci.

    Misali:

    • A cikin Malam Zalimu, ya nuna muhimmancin amincin kasuwanci.
    • A wasu daga cikin rubuce rubucucensa, ya nuna sakamakon zinar aure da rashin kunya.

    Tarbiyyar lyali da Aure

    Ayyukansa suna koyar da yadda aure ya kamata ya kasance bisa so, fahimta, da mutunta juna.

    Littafin In Da So Da Kauna ya bayyana cewa so ba ya wuce gona da iri, dole ne a daidaita tsakanin soyayya da tarbiyya.

    Tarbiyyar Matasa

    Marubucin ya yi nuni da yadda matasa ke fuskantar ƙalubale na zamani, kamar shaye- shaye, bin duniya, da son hawa-hawa. Ya gargaɗi matasa cewa su mai da hankali kan ilimi da gaskiya.

    Tarbiyyar Zamantakewa

    Ado Gidan Dabino yana amfani da labaransa wajen koyar da al’umma muhimmancin:

    • Hakuri da juriya a rayuwa
    • Girmama manya
    • Girmama mata da iyaye
    • Guje wa zalunci da ƙeta da kuma amfanin haɗin kai

    Salon Koyarwarsa

    • Yana amfani da labarai masu jan hankali, amma a ƙarshe yana gargaɗi ne da nasiha.
    • Yana ɗora saƙon tarbiyya cikin maganganun jarumai a cikin labaransa.
    • Yana haɗa adabi da addini domin isar da saƙo cikin natsuwa.

    Wanann bayanin an ciro shi ne daga maƙalar da aka gabatar a taron makon Hausa wanda ya gabata a Ranar 24 ga wata Oktoba 2025 a Jami’ar Ilimi ta tarayya da ke Bichi.

    Danna nan don karanta Koyar Da Tarbiyya A Cikin Rubuce-rubucen Bilkisu Ahmad Funtuwa

    Edita@rumasau-kallamu

  • Koyar Da Tarbiyya A Cikin Rubuce-rubucen Bilkisu Ahmad Funtuwa

    Koyar Da Tarbiyya A Cikin Rubuce-rubucen Bilkisu Ahmad Funtuwa

    Tarbiyyar Addini

    Funtuwa tana jaddada muhimmancin bin koyarwar addinin Musulunci, musamman ga mata. Misalai:

    Wa Ya San Gobe, ta nuna sakamakon barin ibada da zaluntar mata.

    Wannan yana koyar da darasin tsoron Allah, gaskiya, da bin halal.

    Tarbiyyar Aure da Iyali

    Wannan batu yana da muhimmanci a yawancin littattafanta.

    • A Rabon Juna, ta bayyana yadda haƙuri, juriya da fahimta ke kawo zaman lafiya a cikin aure.
    • A Wa Ya San Jiki, ta nuna illolin rashin biyayya ga miji ko rashin adalci daga ɓangarorin biyu. Ta koyar da cewa aure ya kamata ya kasance bisa soyayya, tausayi, da girmama juna.

     Tarbiyyar Mata

    Ayyukan Bilkisu Funtuwa suna mai da hankali sosai ga wayar da kai Ta koyar da cewa:

    • Mace ta zama mai mutunci da kunya.
    • Ta guji fitina, gulma, da zubar da mutunci.
    • Ta nemi ilimi da sana’a domin taimakon kanta da iyalinta.

    Tarbiyyar Matasa

    Hajiya Bilkisu Funtuwa tana amfani da jarumai matasa domin isar da saƙon tarbiyya.

    • Ta gargaɗi matasa su guji soyayya marar iyaka.
    • Ta jaddada muhimmancin karatu, ladabi, da bin iyaye.
    • Ta nuna illar bin abokai marasa tarbiyya.

    Tarbiyyar Zamantakewa

    Bilkisu Funtuwa tana amfani da labarai wajen:

    • Koyar da tausayawa da taimakon juna.
    • Nuna cewa zalunci da mugunta suna da sakamako mai muni.
    • Ingiza al’umma su kare martabar addini da al’adun Hausa.

    Wanann bayanin an ciro shi ne daga maƙalar da aka gabatar a taron makon Hausa wanda ya gabata a Ranar 24 ga wata Oktoba 2025 a Jami’ar Ilimi ta tarayya da ke Bichi.

    Karanta Koyar Da Tarbiyya A Cikin Littattafan Yusuf M. Adamu

    Edita@rumasau-kallamu

  • Koyar Da Tarbiyya A Cikin Littattafan Yusuf M. Adamu

    Koyar Da Tarbiyya A Cikin Littattafan Yusuf M. Adamu

    Gabatarwa

    Yusuf M. Adamu yana daga cikin manyan marubutan Hausa na zamani da suka yi fice wajen rubuce-rubucen adabin ilimi, tunani da tarbiyya. Rubuce-rubucensa suna ɗauke da saƙonni masu zurfi da suka shafi rayuwa, ilimi, addini, da halin ɗan Adam. Ya yi amfani da adabi a matsayin hanya ta gyaran halaye da tunani musamman ta fuskar tarbiyya.

    Taƙaitaccen Tarihin Yusuf M. Adamu

    An haifi Yusuf M. Adamu a Kano a shekarar 1968. Malami ne, marubuci, kuma masanin kimiyyar ɗan Adam da muhalli (Geography). Ya rubuta labarai, gajerun labarai, da waƙoƙi masu  dauke da darussa. Daga cikin sanannun littattafansa akwai:

    • Idan So Cuta ne
    • Ummul-Khairi

    Tarbiyyar Addini

    Ayyukan Yusuf Adamu sun nuna muhimmancin bin dokokin Allah da guje wa haramci. Misalai:

    • A cikin littafin Ummul-Khairi, ya bayyana irin goyon bayan da iyaye ke ba wa ‘ya’yansu a bin hanyar Allah.
    • A Idan So Cuta ne, ya nuna illolin son zuciya da rashin haƙuri, yana koyar da cewa komai nufi ne na Allah. Wato dogaro da Allah Jari, wato a taƙaice dai haƙuri.

    Tarbiyyar Zamantakewa

    Yusuf Adamu yana nuna muhimmancin girmama mutane, gaskiya, da adalci. Yana nuna cewa mutunci da amana su ne ginshiƙin zaman lafiya.

    Ya koyar da mu’amala mai kyau tsakanin maza da mata, manya da ƙanana.

    Tarbiyyar Iyali

    Yana ba da muhimmanci sosai ga dangantakar aure da tarbiyyar gida.

    • A Idan So Cuta ne, ya nuna cewa aure ba wasa ba ne, kuma ya kamata ya kasance bisa gaskiya da jituwa.
    • Ya gargadi matasa kan auren dole ko auren soyayya ba tare da an yi hankali ba,

    Tarbiyyar Ilimi Da Aiki

    Ayyukan Yusuf Adamu suna ƙarfafa:

    • Neman ilimi a matsayin hanya ta ceto al’umma daga jahilci.
    • Aiki tuƙuru da gaskiya, a maimakon neman riba ta hanyar yaudara.
    • Ya nuna cewa ilimi da tarbiyya su ne ginshiƙin ci gaban al’umma.

    Tarbiyyar Matasa

    A cikin labaransa, Yusuf Adamu yana jaddada cewa matasa su guji bin son rai, su zama masu hangen nesa, su kuma zama abin koyi ga al’umma.

    Yana sukar:

    • Shaye-shaye
    • Rashin biyayya
    • Rashin mutunci

    Sannan kuma yaba wa:

    • Neman ilimi
    • Girmama iyaye
    • Taimakon al’umma

    Wanann bayanin an ciro shi ne daga maƙalar da aka gabatar a taron makon Hausa wanda ya gabata a Ranar 24 ga wata Oktoba 2025 a Jami’ar Ilimi ta tarayya da ke Bichi.

    Danna nan don karanta Yanayin Littattafan Ƙagaggun Labarai Da Suke Koyar Da Tarbiyya

    Edita@rumasau-kallamu

  • Wasu Laƙanin Sunayen Hausawa A Al’adun Gargajiya 3

    Wasu Laƙanin Sunayen Hausawa A Al’adun Gargajiya 3

    102.Tatu
    103.Talatu
    104.Lanti
    105.Lantana
    (102, 103, 104, 105 duk ma’anarsu ɗaya)

    106.Tanko (Mati, Mato)
    107.Talle
    108.Tallafi (alle)
    109.Tasallah
    110.Tabari

    111.Taningo
    112.Turai
    113.Tambai (namiji/mace)
    114.Tambari
    115.Uwani

    116.Uwale
    117. Abambu (115,116,117 ɗaya ne)
    128.Goggo
    129.Inna
    130.Yalwa. Yalwati
    131. Yawale ko Mijinywa

    TSATSON HAIHUWA.

    1.Kaka
    2.Uba
    3.Ɗa
    4.Jika
    5.Tattaɓa- Kunne
    6.Taka-kusheyi
    7.Tankaɗen hannu
    8.Unhun!!!!!

    FASIHIN KAITA

    Karanta Wasu Laƙanin Sunayen Hausawa A Al’adun Gargajiya 2

    Edita@rumasau-kallamu

  • Mijin Marigayiya Babi Na Talatin Da Biyu

    Mijin Marigayiya Babi Na Talatin Da Biyu

    Ba a fi sati ɗaya da kwashe kayan Khadeeja ba Naja ta saka Mustapha a gaba sai da ya sake fentin saman aka gyara ta kwashe kayanta ta koma. Yaran kuma gaba ɗaya ta tattaro su ta dawo da su ƙasa tare da masu aikinta guda biyu. Ɗakinta da parlor ɗinta nan ta mayar ɗakinsu Afaf, suna ji suna gani babu yanda suka iya.

    Shi kanshi Mustapha abun bai yi masa daɗi ba amma ya kasa magana; yana matuƙar mamakin abinda yasa ba ya iya hana Naja abinda take so a ‘yan kwanakin nan. Cikinta yana cika wata tara ta sake haifar ‘yarta mace, haka ta dage ta shirya taron suna fiye ma da wanda ta shirya a haihuwar Rukayya. Aka sakawa yarinyar suna Maryam.

    Washegarin suna su Anti Wiyya da sauran dangi suka soye naman suna suka gyara komai, sannan suka tafi suka bar Anti Wiyya ita kaɗai wadda za ta ƙara kwana biyu saboda taya ta jego. Tana zaune a parlor ɗin sama Anti Wiyya ta shigo da sallama, bayan ta amsa ta ƙarasa ta zauna a kusa da ita sannan tace ‘Wannan mai wankin naki gaskiya ya iya wulaƙanci, sai da ya fuskanci ana taro sannan ya gudu.

    Ni dai wallahi ko kayan sakawa gobe ba ni da su duk sun yi datti, ga shi duk jikina ciwo yake balle na zage na wanke kuma ‘yar aikinki ma dai ta fi ni gajiya. ‘Ai mai wankin nan ya yi wa kansa, in sha Allahu gobe Abban Rukayya zai samo mana wani mai wankin kowa ya huta.’ Ta faɗa tana gyara zama.

    Anti Wiyya tace ‘Don ma dai ‘yayanki ba sa moruwa ne in banda haka ga Habib can a ƙasa yana wanki ai da ko kala ɗaya ne ya wanke min. Ta gyara zama ‘Au ai ban san ma yana gidan ba kwaso kayan duka bari na kirawo shi zai wanke miki yanzu. Ba tare da ɓata lokaci ba ta juya ta koma ƙasa inda ta kwaso kayan nata yayin da ita kuma Naja ta ƙwalawa Afaf kira ta saka ta ta turo Habib.

    Kusan a lokaci guda suka isa parlor ɗin, shi ya tsaya daga a bakin ƙofa yayin da ita kuma ta ƙarasa ta zube kayan a gaban Naja. Yana daga tsaye a bakin ƙofa yace ‘Anti ga ni.’ Tace ‘Mai wanki ya kwana biyu ba ya zuwa, ka kwashi kayan nan ka wankewa Anti. Ya kalli kayan ya kalle ta yanda take muzurai; ba wai ba ta saba yi masa hakan ba ne, ta riga ta saba musamman tun bayan da Khadeeja ta bar gidan.

    Kawai dai ya kan yi mata abinda zai iya wanda ba zai yi ba kuma ya bar mata kayanta. Ya sake kallon kayan yace ‘Ah ku bar shi dai yanzu zan fita sai na samo muku wanda zai wanke ku biya shi. Har ya juya ya fara tafiya tace ‘Kana nufin ba za ka wanke ba ko me.’ Ya dan dawo ya kalle ta ya kalli kayan, har ya buɗe baki zai yi magana kuma sai ya fasa, ya fice ya barta nan a zaune da kayan.

    A fusace ta miƙe tana huci, kafin ta yi magana Anti Wiyya tace ‘Ai na gaya miki waɗannan yaran ba sa moruwa. ‘Ni ka tafi ka bari ina magana ko Habib? Saboda ka ga ni ba uwarka ba ce kuma ba khadeeja ba ce ko? Saboda ba a isa a saka aiki ka yi ba ko? To wallahi bari Abban naku ya dawo, sai dai ko ni ko kai a gidan nan don idan dai ba zan more ka ba sai dai ka bar gidan wallahi.’

    Wiyya tace ‘Ah to, yaron da bana jin ya haura sha takwas ya dinga yi miki irin wannan rainin, wannan nan da ‘yan shekaru ai sai ya kai miki duka. ‘Wallahi bari ubanshi ya dawo, dole ya bar min gidan nan idan ba haka ba ni na bar masa gidan. Idan ma Khadeejan ce take zuga shi ta janyo masa. Haka Wiyya ta sakata a gaba ta ƙara zuge ta kafin ya dawo.

    Ana idar da sallar Magriba ya shiga gidan, Habib ne ya buɗe masa gate tare da Baba maigadi ya yi masa sannu da zuwa sai dai bai raka shi har cikin gidan ba. Kamar yanda ya saba a parlor ɗin ƙasa ya sami yaran suna zaune suna kallon TV, bayan ya amsa sannu da zuwansu ya wuce sama.

    Da da ne Nasreen da Shukra sai sun raka shi har ɗakinsa, sai dai yanzu saboda yanda Naja take yawan korarsu tana nuna musu su dinga tsayawa a ƙasa ya sa sun haƙura, haka ya haye shi kaɗai zuciyarsa babu daɗi; saboda shi ma yana kewar wannan rakiyar. A ɗakinsa ya same ta tana ta cika tana batsewa, domin ko sannu da zuwa haka ta yi masa tana ta faman zumɓura baki.

    Bayan ya amsa yace ‘Me ya faru ne naga kina ta wani ɓata rai? Ta sake haɗe rai sannan tace ‘Ya za a yi a gidan nan a ce ban isa na saka Habib aiki ya yi ba? A gaban kowa zan ce Habib ya yi aiki amma kai tsaye ya ce min ba zai yi ba? Ai ba haka yake yi wa Maman Hammad ba, ko da yake na ji suna cewa yana zuwa wajenta ban sani ba ko ita ce take zuga shi ya dinga yi min rashin kunya.’

    Ya ajiye jakarsa ya zauna a kan kujerar gaba mudubi ya fara cire takalmansa yana cewa ‘Kada ki saka Khadeeja a cikin wannan maganar, da za ta sa wani ya yi miki rashin kunya da tun tana nan za ta saka su. Habib ɗin me kika ce ya yi ya ƙi yi? ‘Wankin kayansa yake yi shi ne na kirawo shi na ba shi kayan Anti Wiyya kala ɗaya nace ya taimaka ya wanke mata amma yaron nan ya ƙi, kuma yana kallo mai wankin namu ya gudu.

    Ita ce ta ke ta fama kula da gidan kayanta duk sun yi datti amma a gabanta Habib ya ce ba zai wanke mata kala ɗaya ba don wulaƙanci don ya nuna mata ban isa ba. Ya miƙe ya cire kayansa yana cewa ‘Ki ɗauko kayan idan na fito zan ba shi ya wanke in ya so zan gayawa Baba Maigadi ya zagaya nan makarantar almajirai ya samo yaro a wajen malaminsu wanda zai dinga zuwa yana wankin.’

    Kafin tace wani abu ya shige banɗaki. Ta zumɓura baki ta ja tsaki don ba haka ta so ba, so take a yi masifa ta sami damar da za a ce Habib ya bar gidan. In ya so sai ta san yanda za ta yi da Afaf, tana gamawa da waɗannan biyun ta san gidan ya zama nata, musamman da yake Shukra ita matsoraciya ce duk yanda ma aka juya ta haka take yi.

    Jimawa kaɗan ya fito ya sake kaya sannan ya wuce ya zauna a dining table ya fara cin abinci. Yana cikin cin abincin ya ɗauki waya ya kirawo Habib, ba tare da ɓata lokaci ba ya hawo ya same shi. ‘Abba gani.’ Ya faɗa yana tsaye daga gefe. Ya ajiye cokalin da yake hannunsa sannan yace ‘Habib me yasa Antinka ta saka ka wanki ka ƙi yi?’

    Yace ‘Abba ba ƙin yi na yi ba, wankin ne da yawa kuma nace gobe zan samo musu yaro ya wanke a biya shi. ‘Kala ɗayan ne da yawa? Kayan ma da ba nawa ba ne.’ Ta faɗa tana wasu muzurai. Yace ‘Ni dai kayan da aka ba ni za su kai kamar kala biyar ko fiye, ban sani ba ko ba su aka nuna maka ba.’

    Abbansu yace ‘Ka ga Malam, ba na son wani ƙarin bayani. An ce kaya kala ɗaya ne kuma gobe ake so a yi amfani da su. Ka je a ba ka kayan ka wanke yanzu in ba so kake ranka ya ɓaci ba, kuma daga yau ba na son a saka ka aiki ka dinga ƙin yi. Ba zan ɗauki taurin kai da rashin kunya ba. Ya buɗe baki zai yi magana sai kuma ya fasa, ya juya ya fice.

    Ya dubi Najan yace ‘Ki je ki ce mata ta ba shi kayan ya wanke. Ta tashi ta fice. Yana zaune a tsakar gida wajen Baba maigadi Shukra ta je ta kirawo shi. Yana shigowa ya ci karo da wankin a zube a bakin ƙofa; tabbas wankin sun fi kala biyar. Yana shiga cikin parlor ɗin kafin ya yi magana Naja da take tsaye tace ‘Gasu nan ka je ka wanke, kuma wallahi idan ba su fita ba sakewa za ka yi har sai sun fita.’

    Ta juya ta haye sama ta bar su a nan shi da ƙannensa. Ya juya ya dawo ya tsaya a kan wankin yana ƙare musu kallo yana tunani; tabbas ba zai yi wankin nan ba, ko da kuwa kala ɗayan ta bayar kamar yanda tace. Kuma yanda ya ga a gaban Abban tace kala ɗaya ne kuma ta ɗauko kaya da yawa haka ta ba shi ya san ta shirya wata maƙarƙashiyar.

    Ya san ba lallai Abbanshi ya saurare shi ba saboda tana gabansa tana tsara masa zance, kuma ya san idan har ya yi wannan wankin to ta sami damar da za ta mayar da shi ɗan aikin gida kuma ba zai yi ba. Haka ya kewaye ya fice ya bar wankin a nan inda ta ajiye su. Suna sama ita da maigidan suna ta hirarsu cikin kwanciyar hankali, sai waje ƙarfe tara sannan Anti Wiyya ta fito daga ɗakin baƙi ta ga wankin.

    Ta yi matuƙar mamaki musamman da ta tambayi Afaf ta tabbatar mata Habib ɗin ya fice bai ɗauki wankin ba. Nan ta koma ɗaki ta kirawo Naja a waya wadda ta sauko, ta nuna mata wankin sannan ta yi mata bayanin cewa a nan ya fice ya bar su.Yaran suna kallo ta tsuguna ta tsince kayan ta bar kala ɗaya da hijab guda ɗaya sannan Anti Wiyyan ta koma ɗaki ita kuma ta haye sama.

    Jimawa kaɗan Mustapha ya sauko yana tambayar Afaf ina ƙaninta. ‘Abba ban ganshi ba, ficewa kawai ya yi ba tare da yace komai ba.’ Ta ba shi amsa. A fusace ya murɗa ƙofar ɗakin Habib ɗin ya shiga yana kiransa, sai dai ga mamakinsa Habib ɗin ba ya cikin ɗakin. Ya fice wajen Baba Maigadi inda ya tabbatar masa bai san inda Habib yake ba, ya ƙara da cewa ‘Bana jin ma fita ya yi, don tun da aka ce ya zo kana kiransa ban sake ganin gilmawarsa ba.

    Sai dai ko da ina sallah ne ya fice ban sani ba. Ya koma cikin gidan ba tare da yace komai ba. Yana shiga parlor ɗin ya dubi kayan yace ‘Nasreen zo ki kwashi kayan nan ki mayar mata, yayan naki zai zo ya same ni. Ya haye saman inda ya tarar da Naja a zaune a parlor ita da Rukayya, ya sami waje ya zauna sannan ya ɗauki wayarsa ya dannawa Habib kira.

    Ba ƙaramin mamaki ya yi ba da ya ji wayar Habib ɗin a kashe, sai dai ya yi tunanin kashe wayar Habib ɗin ya yi don ya san ba shi da gaskiya. Don haka sai kawai ya sauko ya sanar da Baba Maigadi cewa idan Habib ya shigo gidan ya yi masa waya. Tun yana sa ran shigowar Habib har abun ya fara ba shi tsoro; yaran duk sun tafi sun kwanta har sha biyun dare ta yi amma Habib bai shigo gidan ba, ga shi sai kiran wayarsa ake yi a kashe.

    Yana son ya kirawo Hajia ko Habib ɗin ya je can amma kuma ba ya son ya ɗaga musu hankali. To ina Habib zai shiga? A karo na babu iyaka motsin shigarsa ɗakin ne ya farkar da ita daga bacci, ta gyarawa Baby Maryam kwanciyarta sannan ta dube shi tace ‘Wai bai dawo ba. A jigace yace ‘Eh, wallahi har abun ya fara ba ni tsoro. To ina Habib zai tafi?

    Ina ma ya sani a garin nan shi da ba wani yawo yake ba? Tace ‘Ya za ka ce ina ya sani yaron da yake level 1, kuma yake tafiya makaranta da kansa. Ai yanzu ba kamar da ba ne, tsaf ya san ko ina. To ina zai tafi a wannan daren? Ga shi Baba Maigadi ma yace ko fitarsa bai gani ba kuma gidan nan babu inda ba mu duba ba baya nan.’

    Tace ‘To ka dai yi hakuri ka zo ka kwanta tunda ka ga yanzu ɗayan dare ta kusa, zuwa wayewar gari sai a nemo shi a ba shi haƙuri a gaya masa ya bar wankin. ‘Mtseww! Wai kin san me kike faɗa kuwa? Na zo na kwanta saboda ke kin kwanta ko? Ya sake jan tsaki sannan ya fice daga ɗakin ya rufe mata ƙofar da ƙarfi, rufe ƙofar da sai da ya farkar mata da Baby daga barci.

    Ta juya a fusace tana gunguni ta ɗauki yarinyarta ta saka mata nono. Yanda ya ga rana haka ya ga dare, yana zaune a parlor shi kaɗai. Sai dai idan bacci ya ɗauke shi ya yi firgigit ya farka, ya sake buga lambar Habib amma a kashe. Yana fara jin kiran sallar asuba ya kirawo Alhaji ya sanar da shi ba a ga Habib ba.

    A shirye ya fice masallaci, bayan an idar da sallar asuba ya sanar da su ɓacewar habib. Yana dawowa gidan ya ɗauki mukullin motarsa ya fice ya nufi gidan Hajia. Su ma a tsaye ya same su cikin tashin hankali, nan suka zauna suna jira gari ya ƙara wayewa su je police station su sanar. Suna zaune a parlor ɗin Alhaji cikin tashin hankali Hajia ta dubi Mustapha tace ‘Kuma ka tuntubi kakanninsa, can gidan su Ma’u da ma ita Khadeejan ko wajensu ya tafi?’

    Ya gyara zama yana cewa ‘Khadeeja dai na tambaye ta ita ma ba ta ganshi ba, amma gidan mama ma ni na manta da su. Bari na kirawo su na ji. Kafin ya gama laluben lambar suka jiyo bugun ƙofa, gaba ɗayansu suka nufi ƙofar saboda Alhaji ya ba da sanarwa a masallaci ya yi zaton ko an sami wani labari ne. Ga mamakinsu Kawu Auwal ne wato ƙanin Ma’u tare da Habib ɗin.

    Suna haɗa ido Mustapha ya kai masa duka yana cewa ‘Shi ne za ka fice ba tare da ka gayawa mutane ba saboda raini ko? Alhaji yace ‘Ka bar shi mana ya zauna ya yi bayani.’ Suka ƙarasa cikin gidan suka zauna a parlor ɗin Alhaji. Bayan sun gaggaisa Kawu Auwalu yace ‘Wallahi ni ma da asuba Mama ta kirawo ni tace na zo na dawo da shi, ita ma ta yi zaton an san yana gidan shi yasa ma ba ta nemi kowa ba.

    Sai ɗazu bayan sallar asuba Antinsa Khadeeja ta kirawo ta tana cigiyarsa. Shi ne ta kirawo ni tace na kawo shi nan na yi bayani. Alhaji ya yi masa godiya sannan ya dubu Habib yace ‘Mutumina ya haka kuma? Me suka yi maka a gidan da za ka bi dare ka gudu? Kuma madadin ka zo ka gaya min sai ka tafi ka ɗagawa Mama hankali.’

    A nan ne ya sami dama ya gayawa Alhaji abinda ya faru, sannan ya sanar da shi irin zaman da ake yi a gidan. Hajia tace ‘Dama Aminan Jidda ta faɗa, tace wancan zuwan da suka yi gidan ba su ma ga Najan ba. Kamar yaran suna ƙasa su da mai aiki suna rayuwarsu ita kuma tana sama ita da nata yaran, kuma yanda ya faɗa haka Aminan ta faɗa tace shi kanshi Mustaphan yaran ba sa ganinshi sai dai idan ya sauko.’

    Shi ma Auwalu ya tabbatar musu da cewa duk waɗannan maganganu yaran sun daɗe da yi wa Mama bayani, sai dai da yake ta ɗauka ba huruminta ba ne shi yasa ma ba ta ce komai ba. Amma dai gaskiya da akwai matsala, tunda ai da ba a taɓa samun matsala irin wannan ba. ‘Haka ne, in sha Allahu za a duba kuma a ɗauki mataki.’ Alhaji ya faɗa.

    Suka ƙarasa tattaunawa Auwalu ya yi musu sallama ya tafi. Shi ma Mustapha ya miƙe ya sa Habib a gaba don su tafi, sai dai shi Habib ɗin ya nuna ba zai koma don ya fi so ya zauna a nan wajen Hajia. Alhaji ne ya saka shi a gaba da nasiha yana nuna masa gara ya zauna saboda ƙannensa, kada ya tafi ya barsu su kuma bai san me zai faru da su ba.

    Sai wajen ƙarfe tara sannan Hajia ta shirya suka kama hanya tare da Habib ɗin da Mustapha suka koma gidan. A cikin tashin hankali suka sami yaran, Nasreen da Shukra suna sanye da uniform ɗinsu; don sai da suka fara shirin makaranta sannan Naja ta sauko ta sanar da su ba za su makaranta ba Habib ya ɓata Abbansu kuma ya tafi nemansa.

    Babu wanda ya ji shigowarsu gidan saboda Mustapha a waje ya ajiye motarsa saboda Hajia tace yanzu za ta fito ya mayar da ita. Da sallama suka shiga parlor ɗin, Nasreen ce da Shukra suna zaune a parlor ɗin da flask ɗin shayi a gabansu da ƙaton bread. Sai dai sun kasa shan shayin sun yi tsuru-tsuru. Da gudu suka miƙe, Shukra ta faɗa jikin Habib tana dariya yayin da Nasreen ta matsa kusa da Hajia. Suka ƙarasa ciki suka zauna.

    Hajia tace ‘Ina Afaf? Nasreen tace ‘Tana ɗakinmu. ‘Antin fa da Rukayya? Nasreen ce ta sake sunkuyar da kai tace ‘Ba su sauko ba. Hajia tace ‘To ki je ki kirawo min ita ki ce ta zo. Shukra tace ‘Yanzu fa ta leƙo kuma tace kada wanda ya hau mata sama ya dame ta, ko menene a jira sai ta sauko. Hajia ta jijjiga kai, ta kalli Mustapha.

    Ya ɗan diririce sannan yace ‘Hajia tasowa za ki yi mu je saman ai. Ba tare da wani musu ba ta miƙe ta tasa Nasreen da Shukra a gaba tana biye da su yayin da Mustapha da Habib suke biye da ita. Anti Wiyya ce a zaune a kan kafet da kwanuka a gabanta suna cin abinci ita da Rukayya, yayin da Naja take zaune a kan kujera tana cin nata abincin suna hira.

    Da yake kicin a buɗe yake ana hango mai aikinta da goyon baby tana goge-goge. Shukra ce ta fara shiga tana surutu don haka a fusace Anti Wiyya tace ‘To sarkin tsurku, ba cewa aka yi ku zauna a ƙasan ba shi ne kika shigo kina….’ A lokaci guda kuma Naja tace ‘Ai sai na yi maganin wannan yar… Sallamar Hajia ce ta katse musu zantukan, ta ƙarasa ciki yayin da Shukra ta zagaye ta koma bayan Abbanta.

    Suka ƙarasa ciki suka zauna yayin da Naja da Wiyya suka diririce. Naja ta yi wuf ta miƙe ta kwashi kwanukanta tana cewa ‘Bari na wanko hannu.’ Ta nufi kicin cikin sauri. Ita ma Wiyya ta kwashi nata kwanukan ta miƙe tana cewa ‘Sannu da zuwa Hajia, bari na kawo miki abinci. Rukayya tace ‘Anti ban ƙoshi da naman ba.’ Ba ta ko saurare ta ba ta wuce kichin yayin da ita kuma ta tashi ta bi bayanta da sauri.

    Sai dai duk saurinsu kowa ya riga ya ga abinda yake cikin kwanukan nasu; farfesun kaji ne wanda suke haɗawa da burodi da shayi suna ci. Bayan sun zauna Hajia ta dubi Mustapha sannan ta dubi Nasreen tace ‘Nas ku ina naku naman na ga kuna cin gayan burodin. Ta yi darya tace ‘Ba a bamu ba, dama kullum abincin sama daban da na ƙasa har gara ma idan Abban yana nan.’

    Hajia ta sake kallo shi tace ‘Allah ya sauwaƙe. Naja ce ta dawo parlor ɗin ta zauna a kan kafet ta gaida Hajia, bayan ta amsa ta dubi Nasreen tace ‘Je ki kicin ki taya Anti Wiyya ta ɗauko wa su Hajia abinci. Hajia ta ɗaga hannu tace ‘Ki ce ta bar shi, ku bar shi ma, abincin da na ga bai isa an raba da yara ba ai ba zai isa har a ba wa baƙo ba. Ni na ci abincina ku bar shi na ƙoshi.’

    ‘A a Hajia ai akwai, su ma hawowa ne ba su yi ba nake jira Jummai ta gama wanke-wanke ta miƙa musu. ‘To me za su shigo su yi, su da za ki yi maganinsu. Ai sai dai kawai a cigaba da addua kada a wayi gari kin koro su daga gidan kamar yanda kika koro ɗan uwansu cikin dare.’ Hajia ta ba ta amsa.

    ‘Wallahi Hajia babu wanda ya koro shi. ‘Allah ne kawai zai gane gaskiya, amma dai ke ki ji tsoron Allah. Kin ba ni kunya, wallahi kin ba ni kunya! Ban taɓa zaton haka daga gareki ba. Gaba ɗaya mun zata zuwanki gidan nan zai sa yaran nan su sami kulawa ta musamman ashe ba haka ba ne. Ke da ‘yauwarki da ‘yayanki kuna sama kuna cin kaji yaran suna ƙasa suna fama da burodi.

    Kuma ma har sharaɗi aka kafa musu cewa kada su hawo su dame ki. Kamar dai ba gidan ubansu ba. Suka yi shiru kamar ruwa ya cinye su. Hajia ce ta karya shirun ta dubi Mustapha tace ‘Kai dai ba ka kyauta ba, yanzu rayuwar da kuke yi kenan? Su waɗannan da uwarsu ta mutu kun bar su a ƙasa kuna sama kuna jin dadi. To ka ji tsoron Allah. Ke ma kuma ki ji tsoron Allah.

    Bana jin sun taɓa ganin haka a wajen Khadeeja, ashe dama jira kike ku kore ta daga gidan ki cuzgunawa marayun Allah. Ta sunkuyar da kai kamar wadda za ta dungura. Habib yace ‘Ai tunda suka dawo daga Saudiyya aka hana su hawowa nan, ɗakinsu ma da komai nasu ya koma ƙasa.’

    Hajia ta dubi Mustapha duba na takaici har sai da ya sunkuyar da kansa cike da kunya. Ta miƙe tana cewa ‘Ai shikenan, amma tabbas ba zan bar wannan zaluncin ba. Kuma ko da kin ga kamar kin yi nasara to Allah yana kallonku gaban ɗaya. Yaran su ma suka miƙe, Hajia ta dubi Mustapha wanda kunya ta hana shi miƙewa tace ‘Za ka samu ka mayar da ni gida ko sai ta ba ka izini?’

    Ya miƙe kamar wanda aka tsikara. Naja tace ‘Don Allah Hajia ki yi haƙuri. Wallahi ba haka abubuwan suke ba rashin fahimta kawai aka samu wallahi ana kula da su. Ta dube ta tace ‘Allah ya sa, ai ni ma haka nake so. Sai dai kowa yayi don Allah ai ya sani ko, Allah kuma yana sane. Ta wuce yaran da Mustapha suka bi ta a baya suka fice.

    Har suka isa gida tana faman caccakar Mustapha a kan yanayin da ta gani a gidansa kuma tana tuna masa girman haƙƙin yaran nan a wuyansa da shi da matarsa. Ba shi da abinda zai gaya mata sai haƙuri kawai yake ba ta; shi ma ba ya jin daɗin yanda gidan ya koma tun bayan rabuwarsa da Khadeeja. Ba da son ranshi ba ta mayar da yara ƙasa kuma wannan raba abincin ya sha yin magana a kai.

    Amma ta iya abun ganin ido ne kawai, idan yana nan sai ta yi kamar komai normal amma da zarar ya fita sai ta tsawatarwa yaran kowa ya shiga hankalinsa. Abinci kuwa dama idan dai ba a gidan zai ci ba tabbas abincin da ake dafawa a sama daban kuma abincin da take ba wa mai aiki ta dafawa yaran daban ne. Duk wani daɗi a sama suke ci ita da yaranta da ‘yan uwanta su kansu yaran har sun saba.

    Ga shi ta hana su kula ubansu sosai, domin in dai yana saman nan ba ta barinsu su ganshi. Har sun gaji da yanda take musu sun haƙura sun ma daina cewa suna son magana da shi. Haka ya ƙarasa gidan ya ajiye Hajia a bakin gate ya dawo saboda ba ya son ya shiga ciki saboda ya san ba zai ji da daɗi ba a wajen Alhaji.

    Suna fita Anti Wiyya ta fito daga kitchen jiki a sanyaye, ta zauna kusa da Naja ta kama haɓa tana cewa ‘Ikon Allah, kin ji mutane ko? Ko motsin shigowarsu ba mu ji ba sai kace shiri. Ta taɓe baki ‘Hmmn! Su suka sani. Dama tafiya ya yi ya kai rahoto shi yasa ya bi dare su kuma ba su yi tunanin su kirawo mutane su sanar cewa ya isa can ba saboda sun shirya tsiya. A kansu zata ƙare in sha Allahu.’

    Ta miƙe kamar an tsikare ta tana cewa ‘Bari ki gani na haɗa kayana na bar gidan nan kafin ya dawo ya kore ni da kansa. ‘Haba Anti, saura sati biyu dama fa ki tafi tunda kin ce ba za ki yi min arba’in ba. Ki yi zamanki babu abinda zai yi.’ Ta faɗa tana gyara zama. Wallahi tafiya zan yi, da wanne idon zan kalle shi ya riga ya gama raina ni. Ina nan ina yagar kaza na bar masa yara suna fama da gayan burodi.’

    Ta marairaice ‘Anti idan kika tafi ma in ya dawo ai sai yace ba ni da gaskiya. Ta nufo ƙasa don haɗa kayanta tana cewa ‘Ku kwashe ƙalau amma ni da mijinki ba za mu sake haɗuwa ba in sha Allahu, ko a kwararo balle ma a gidansa. Tana ji tana gani Anti Wiyya ta fice ta bar mata gidan. Ba ta daɗe da fita ba Mustapha ya dawo.

    Yana shiga parlor ɗin ƙasa ya tarar da Afaf ta fito tana shan baƙin shayi da burodi yayinda sauran yaran suke zaune suna kallon TV. Bayan ya amsa sannu da zuwansu ya ƙarasa ya zauna a kusa da Shukra, ya kalli kofin shayin Afaf wanda ta ajiye a kusa da ita tana ƙoƙarin sake yago burodi. Yace ‘Ya kike shan baƙin shayi Yaya?’

    Tace ‘Um, babu madara a nan dama idan na yi canjin kuɗin makaranta ne nake siyo mana kuma yanzu ka ga ina hutu shi yasa ba ni da kuɗi. Takaici ya cika shi, yanzu da ransa da lafiyarsa madarar shayi a ce sai Afaf ta tara kuɗin makarantar da yake ba ta ta siya sannan za su sha. To wai ina kansa ya shiga hakan take faruwa a gidansa? Tunda yake a rayuwarsa bai taɓa ganin Khadeeja ta hana yaranshi wani abu da ya siyo ba, sai dai ma ya san lokutan da take sayen abu da kuɗinta su ci ita da yaran.

    To wai yaushe ma Khadeeja ta bar gidan? Ba a fi wata takwas ba fa da rabuwarsa da Khadeeja amma gidan duk ya zama haka? Ita da take zama cin abinci a tsakiyar yaran balle a ce ta ɓoye wani abu ta hana su. Ya bi fuskar yaran da kallo gaba ɗayansu babu wadda take da cikakkiyar walwala, tabbas yanzu ne za su ji nauyin maraicinsu.

    Shi kanshi sai ya ji ƙwalla tana neman kwace masa, sai da ya yi da gaske sannan ya mayar da ƙwallar. Ya dubi Nasreen yace ‘Nas ɗauko min kofi ni ma na sha shayin.’ Ta tashi ta shiga nan kichin ɗin ƙasan ta ɗauko masa tsohon kofin tangaran ta kawo masa da sugar a ‘yar roba. Ya kalli kofin duk ya dafe ya dubi Nasreen ɗin da ta ajiye kofin yace ‘Ki je sama ki dauko min wani kofin mai kyau.’

    Tace ‘Abba Anti Naja fa tace kada mu hau kuma wallahi idan na hau zagina za ta yi in na yi magana tace na mata rashin kunya, sai dai ko yaya Afaf ta je ta ɗauko. Haka ya karɓi kofin ba don ya so ba ya haɗa banƙin shayi ya sha tare da ragowar burodin da suke ci. Sai da ya gama sannan ya tashi ya haye sama domin ya shiryo ya fita aiki.

    Ta ji dawowarsa tunda ya shigo da motarsa, sai dai da ta ji shiru ta saka rai ya tsaya a wajen yaransa don ya ƙara jin abubuwan da za su gaya masa a game da ita. Don haka a parlor ya same ta tana ta cika tana batsewa ita a dole kada ya yi mata faɗa. A gajiye yake sannan ba shi da karsashin hayaniya da ita, don haka ko inda take bai kalla ba ya shige ɗaki ya fara shirinsa.

    A shirye tsaf ya fito ɗauke da jakarsa, tana nan zaune a inda ya bar ta. Ya ɗauke kai ya nufi ƙofa bayan ya amsa a dawo lafiyar da Rukayya ta yi masa. Ta miƙe ta nufo shi fuska babu walwala tana cewa ‘Ga abincinka can za ka fita ba ka yi breakfast ɗin ba. Ya kalle ta a fusace ba tare da ya daina tafiya ba yace ‘Abincin da kike hana yarana? Ni na ƙoshi ki kirawo ragowar ‘yan uwanki ku cinye.’

    Ta buɗe baki za ta yi magana sai dai kafin ta ce wani abu ya ci rabin ƙafar benen, tana nan tsaye kamar za ta haɗiyi zuciya ta jiyo ficewar motarsa daga gidan. Dole ita ma ta shirya ta fice ta tafi wajen aiki domin a hakan ma ta san sai an harare ta tunda ta makara.

    Karanta Mijin Marigayiya Babi Na Talatin Da Ɗaya

    Edita@rumasau-kallamu

  • Mijin Marigayiya Babi Na Talatin Da Ɗaya

    Mijin Marigayiya Babi Na Talatin Da Ɗaya

    Suna daga cikin na farko-farkon dawowa a alhazai. Tun kafin su baro masaukinsu ta gama magana da shi a kan ba za a ɗauko yara ba sai ta yi kwana biyar tana hutawa, don Rukayya ma tace kada a dawo da ita sai bayan sati biyu. Abokinsa ne ya ɗauko su daga airport ya kai su har gida, da yake ya saka Habib ya buɗe gidan an gyara tsaf suka sami ko ina.

    Da safe suka sauka don haka kafin su shiga gidan sai da suka yi order ɗin abincin rana. Sai can da yamma bayan sun gama hutawa sannan ya shirya ya wuce gidan Hajia. Nan ya zauna suka yita hira a wajen Hajia. Duk da ya gaya musu ba yau zai tafi da su ba amma Shukra ta kafe a kan ita a ranar take son ta bi su, don haka yace su shirya tare da su zai tafi.

    Sai bayan sallar magriba sannan Alhaji ya dawo, bayan sun gaisa suka cigaba da hirarrakinsu. Alhaji yace ‘Yauwa, ya wajen Khadeeja kuwa? Kun yi magana ne? Yace ‘A a ni ban neme ta ba kuma ba zan neme ta ba Allhaji, ita ce fa tace na sake ta kuma na saketan, ta je ta ɗana zaman gidan.’

    Alhaji ya ɗan ɓata rai yace ‘Kai! Ba a yi wa mata haka, idan jira kake ta neme ka to ba lallai ta neme ka ba gara ma ka je idan da wani abu ka yi wa iyayenta bayani su yi mata faɗa ka mayar da aurenta. Ya jijjiga kai ‘Alhaji ni ba inda zan je, idan tana son auren nata za ta neme ni tunda ai da kanta ta nemi sakin.’

    Haka Alhaji ya saka shi a gaba ya yi ta yi masa nasiha, daga baya ya yi musu sallama ya kwashi yaransa suka wuce. Ba shi kaɗai ba hatta yaran ma sai da suka gane ba ta ji daɗin dawowarsu a ranar ba, haka dai suka gaggaisa suka yi mata sannu zuwa kowa ya shiga harkarsa. Inda Allah ya taimake ta ma shi ne ya siyo musu abincin dare.

    Ta riga shi kwanciya saboda gaba ɗaya ba ta ma jin daɗin jikinta, sai da suka gama hira shi da yaransa sanan ya rufe gidan kowa ya tafi ya kwanta. Motsin shigarsa ɗaki shi ya tashe ta daga bacci, sai da ta bari ya gama shirinsa ya kwanta sannan ta gyara kwanciya tace ‘Kai da muka yi da kai ka bar yara sai mun huta shi ne ka taho da su?

    Ya gyara kwanciyarsa yace ‘To sun ce za su taho, su ma fa ba daɗin zaman suke ji ba a wani wajen kin san kowanne yaro ya fi son gidansu. Ta kula idan dai a kan yaransa ne ba zai saurare ta ba don haka ba tare da ta ce komai ba ta juya masa baya ta cigaba da baccinta; amma dai ta san tabbas dole ta ɗauki mataki don babu yanda za a yi ta bari ya kori kishiyarta kuma ya mayar da yaransa kishiyarta.

    Dole ta ɗauki mataki. Sai da ta yi sati da dawowa sanna ta je gidansu ta taho da Rukayya, don ko ‘yan gidan nasu ma da za su zo musu sannu da zuwa cewa ta yi kada a zo da ita don idan ta zo ba za ta yadda ta koma ba. Bayan ta gama hirarta a gidan ta wuce gidan Anti Wiyya.

    Nan suka zauna ta yi mata bayanin ayyukan da aka yi mata, sannan ta ba ta wasu layu guda biyu tace ‘Gasu nan hatimi ne aka rubuta da ayoyin Allah, ki sami waje ki ƙone su ƙurmus sai ki zuba masa tokar a miya. In dai ya sha miyar nan to ba zai sake yi miki musu ba. Wannan aikin bana haufinsa kamar yankan wuƙa ne sai dai idan ba ki aikata ba.

    Ta karɓa ta mayar cikin ledarsu ta kulle ta jefa a jaka tana cewa ‘Ai dai kin ce ayoyi ne ko? Tace ‘Wallahi ayoyi ne, ke malamin fa har almajirai gare shi suna karatun allo. Ai idan kin haihu za mu je ki gani da kanki idan har kina da wata matsala. ‘Hmm! Ai dole ma na yi Anti Wiyya, daga dawowarmu ya fara neman ya nuna min iyakata a kan yaransa, ga shi su baka isa ka saka su aikin komai ba sai dai kai ka ƙare a hidimarsu.

    Ai yau ɗin nan zan aikata wannan layun kowa ya shiga hankalinsa. Ko nan ma fa da zan taho shi so ya yi na taho da su wai saboda kada na bar su su kaɗai, ki ji don Allah sai kace wasu jarirai. ‘Ya zata ke ma Khadeejan ce. Suka yi dariya gaba ɗaya. Sai gefin magriba sannan ta ɗauko Rukayya suka dawo gidan. Tana zuwa ta ɗora abincin dare inda ta dafa tuwo miyar kuka.

    Tsaf ta haɗe tokar layun nan ta juye masa a miya ta juya komai ya shige, ta yi sa’a kuma ya sami tuwon nan ya yi masa cin ƙoshi. A hankali ta fara ganin kyawun aikin da Anti Wiyya ta yi mata. Cikin wata ɗaya da dawowarsu ta tattare kayanta ta koma sama part ɗinshi, ba ta son ta yi maganar part ɗin Khadeeja sai ta bari wata uku ya cika saboda kada ma ta tuna masa ya je ya dawo da ita.

    Yanzu ta samu idan suna sama shi da ita ta hana yaran hawa kuma ya kasa yi mata magana. Ta san bai ji daɗi ba don yana nuna mata a fuska amma wannan ba damuwarta ba ce, kuma idan shi ya zauna a ƙasan da zarar ta kirawo shi haka zai tashi ya bi bayanta su koma saman da shi da ita da Rukayya, sauran yaran suna ƙasa.

    Sai dare ya yi idan za su kwanta ne suke hawa saman da yake ɗakinsu yana can. Suna hawa sai ta kaɗa su su wuce ɗaki su kwanta. Tun ranar da ta koma gida take lissafi, duk da dai tana jini a lokacin amma dai sai da ta lissafa jini uku, kuma jiya ne ranar da ta fita daga jini na uku bayan rabuwarsu da Mustafa.

    Tana zaune a gefen ƙaramin gadonta wanda shi ne dai gadonta tun kafin ta auri Mustapha, ta rufe fuskarta da tafukan hannunta tana tunanin yanda rayuwarta za ta cigaba; tabbas ta ji daɗin rabuwa da Mustapha, ba ta yi nadama ba kuma ba za ta koma ba. Domin ko babu komai yanzu ne ta tabbatar tana cikin nutsuwa.

    Duk wani abu na kulawa da Hammad yake buƙata za ta iya yi masa don haka ba zama ta nemi Mustaphan da maganar Hammad ɗin ba saboda ma kada yace ta ba shi yaronsa. Fatan ta ɗaya Allah ya tabbatar mata da alkahiri a cikin rayuwarta ta nan gaba; duk da ba ta tunanin akwai namijin da za ta sake aure.

    Ba za ta yarda a sake yi mata yanda Mustapha yai mata ba kuma ba ta fatan ta zama dalilin da zai saka wani namijin ya mayar da matarsa kamar yanda Mustapha ya mayar da ita bayan ya ƙara aure. A hankali ta miƙe ta fito daga ɗakin. Ta ji daɗi da ta sami Baffa da Mommy a parlor suna zaune suna cin abinci. Bayan ta gaishe su ta dubi Baffa tace ‘Baffa ina so a debo min kayana na gidansu Hammad.’

    Ya ajiye cokalinsa yace ‘Ikon Allah, bai neme ki ba kenan? ‘Eh Baffa, duk da ma ko ya neme nin ba zan koma ba. Jiya ne na gama iddata ka ga auren ma ya ƙare kenan. ‘Haka ne, Allah ya sa haka ne ya fiye muku alkhairi gaba ɗayanku. Gobe sai ƙaninki ya shirya su je a kwaso miki kayan, ki yi masa bayanin abubuwan da za su kwaso. ‘To Baffa.’

    Mommy tace ‘To ya za a yi da Hammad? Ai dai ya kamata a yi magana da Mustaphan ya dinga turo abinda za a kula masa da yaron ko? Tace ‘Eh ba mu dai yi magana da shi ba, amma da bari na yi sai zai shiga makaranta tukunna. Baffa yace ‘A a tun yanzu zai ɗauki nauyin ɗan sa, ni zan neme shi in sha Allahu.’

    Mommy tace ‘Haka ne kam, ba sai daga baya ba a zo ana sa toka sa katsi. Suka ƙarasa hirarrakinsu sanna Khadeeja ta yi musu sallama ta tafi office. A mota suke tafe yana tuƙa su, zai sauke Naja a wajen aikinta sannan ya wuce. Wayarsa ce ta fara ringing, kusan a lokaci guda suka kalli screen ɗin wayar “Babe” shi ne sunan da ya yi saving lambar Khadeeja da shi tun kafin aurensu kuma rabuwarsu ma ba ta saka ya goge ba.

    To me ya mantar da shi Khadeeja ma da bai ko da kirawo ta a waya ba tun bayan dawowarsa daga aikin Hajji? Ko da yake ba mantawa ya yi ba jira yake ta kirawo shi ta ba shi hakuri idan ba haka ba ma ya ƙyale ta ta ɗanɗana zawarcin daga baya ya koma a sake ɗaura musu aure idan ta gane shayi ruwa ne. To menene take kiransa yanzun?

    Ko har zawarcin ya ishe ta ne? Wataƙila kuma ta ga tana daf da gama idda ne bai neme ta ba shi ne ita take nemansa ya zo a daidaita. Ya ɗauki wayar ya amsa sannan ya kara a kunnensa a daidai lokacin da ya kaucewa haɗa ido da Naja wadda take ta faman bin shi da kallo saboda ta san lambar wacece ya yi saving da sunan Babe.

    Babu wata alamar nadama ko kuma damuwa a muryarta, cike da walwalarta suka gaisa kamar babu wani abu na rashin daɗi da ya taɓa haɗa su. Bayan sun gaisa tace ‘Na gama idda jiya, so in sha Allahu idan babu damuwa gobe zan turo Ahmada za su zo su ɗebar min kaya na. kayan da suke bedroom ɗin kawai za a ɗauka tunda dama duk na sabon gida ne ka saka.

    Amma akwai food flasks ɗina a kitchen guda uku da kuma tea flask da za su haɗo min da su shikenan. Ina fatan babu wata damuwa. Sai da ya buɗe baki da niyyar ba ta amsa sannan ya gane yawun bakinsa ya riga ya ƙafe, ya kifta ido ya ɗan lalubo yawun bakin nasa sannan ya kalli Naja wadda take ta faman binsa da kallo kamar wata mayunwaciyar kura a yayin da ta hango nama yace ‘Ehhm, babu matsala. Um kin gama idda kenan?’

    ‘Eh, na gama jini uku a jiya. Idan ma an haɗa da jinin ɓarin da na yi jini huɗu kenan duka da shi kwana biyu ya yi ya ɗauke tun kafin sakin. ‘Oh haka ne, Allah ya kai mu, sai sun zo ɗin.’ Ya amsa. Da yake ranar aiki ce za su zo da wuri domin su same ka a gidan in sha Allahu.’ Ta faɗa sannan ta yi masa sallama ta ajiye wayarta.

    Ya mayar da tashi wayar ya ajiye a inda ya ɗauka ya mayar da hankalinsa ga hanya. Naja wadda take ta kallonsa tana jiran ya ba ta labarin abinda aka faɗa wayar ta gaji da kallonsa kuma bai yi alamar zai yi magana ba tace ‘Maman Hammad ce? A gajarce yace ‘Eh.’ Ba iya wannan amsar take son ji ba don haka tace ‘Wai menene?’

    Cikin yanayi na ƙosawa yace ‘Ta gama idda ne take so gobe da safe za a zo a kwasar mata kayanta. Ta gyara zama ta ɓata rai tana cewa ‘Ai na zata furnitures ɗin naka ne? A fusace yace ‘Eh, iya nata za a kwasar mata ai ko akwai naki a ciki ne kuma. Ta taɓe baki tace ‘A a, me ya yi zafi.’

    Daga haka har suka ƙarasa ya sauke ta babu wanda ya sake magana. Duk yanda ya so ya mayar da hankali a kan aikinsa hakan bai samu ba; zai iya cewa ba ya nadamar rabuwa da Khadeeja amma tabbas yau da ta gaya masa ta gama idda jikinsa ya yi sanyi. Zai yi kewarta, kuma ya ma ji a jikinsa kamar a gutsure wata tsoka daga jikinsa.

    Bai ma taɓa tunanin zai yi kewar Khadeeja haka ba amma ga shi kayanta kawai aka ce za a kwasa amma ya ji babu daɗi. Bai daɗe da shiga office ɗin ba ya lalubo wayarsa ya danna mata kira, kamar ɗazu yanzu ma muryarta cike take da walwala. Sosai ya kasa kunne yana ƙoƙarin ko gano wata alama ta damuwa a muryarta amma ji yake kamar ma an ƙarawa muryarta zaƙi.

    Bayan ta amsa sallamarsa tace ‘Um ka yi mantuwa ne? Kamar wanda aka farkar daga barci yace ‘No. Umm! Hammad fa? Ya kamata ya dawo cikin ‘yan uwanasa ai ko? A nutse tace ‘Eh haka ne, amma ka ga bai ƙarasa shekaru huɗu ba ma. Ina ganin nan da zuwa ya gama primary in sha Allahu sai ya dawo cikin ‘yan uwansa tunda tabbas ni na san kula da yaro akwai wahala, musamman da yake ka ga Antinsu ba zama take ba tana aikinta.

    Ina ganin ka bar min shi duk wani abu da yake buƙata in sha Allahu zan sanar maka, idan ya iya kula da kansa sai ya dawo gida. So yake ya ce mata hakan ba zai yiwu ba ko don ma ya ɓata mata rai, amma ya kasa. Tabbas yana son ganin yaronsa a kusa da shi cikin ‘yanuwansa amma kuma idan ya karɓe shi ba ya jin Naja za ta iya haɗawa da shi ta riƙe, don yanzun ma kullum cikin ƙorafi take a kan yara suna gajiyar da ita.

    Gara ma ya bari ta riƙe shi in Allah ya yi da ragowar zaman sa koma tare. ‘Um haka ne, to babu damuwa. Sai goben kenan. ‘Ok, Allah ya kai mu goben. Ba ta taɓa tsammanin Mustapha zai bar mata Hammad da sauƙi ba, don haka ma da ya yi saurin amincewa da maganarta sai ta ji wani daɗi marar misaltuwa; domin ta hango wahalar da zai sha idan ya koma gidan; zama zai yi kamar maraya.

    Tunda su Shukra su huɗu ne, Rukayya kuma uwarta tana gidan sai shi kaɗai wanda ba shi da uwa ba shi da ɗan uwa a gidan. A hankali ta mayar da wayar tata ta ajiye a kan teburinta. Ta sunkuyar da kanta ta share ƙwallar da ta taru a kwarmin idonta sannan ta zuba fuskarta a tafukan hannunta; ta tuno lokacin da suna soyayya da Mustapha kafin suyi aure. Wai ina soyayyar nan ta tafi ne?

    Ya barta ita kaɗai tana ta dakon soyayyarsa har tsawon shekaru takwas? Tabbas ta sha wahala a gidan Mustapha; ba wai wahalar jiki ba don wahalar jiki ta san abinda ta yi bai wuce abinda matar aure za ta yi ba. Sai dai wahalar zuciya da ta sha; kulawa da tausaya tare da ƙauna da zuciyarta take buƙata daga wajen Mustapha su ne ba ta samu ba.

    Ko su ɗin ma ta haƙra da su tana zama haka tunda ko babu komai tana kallonsa a matsayin mijinta kuma suna kwana tare. Amma daga lokacin da ya auro wata kuma ya ke ba ta kulawa da ƙauna wanda ita ya kasa ba ta daga lokacin ta yanke ƙauna daga zaman gidan Mustapha.

    Ba za ta ce ba ta jin zafin rabuwa da shi ba domin tabbas ta san ko babu ƙauna akwai sabo, amma tabbas ba za ta sake komawa gidan Mustapha ba. Domin ta yi sujjada ta roƙi Allah kada ya sake haɗa ta zaman aure da Mustapha. Da farko ta fara jin haushnsa amma daga baya sai ta ga jin haushin babu wani amfani; ko babu komai dole ta yi wa Hammad kara ta girmama mahaifinsa.

    Ta sake share ƙwallar da ta taru a kwarmin idonta, ta kalli ruwan hawayen da ta lakata a hannun nata; to kukan me take a halin yanzu? Ta zata ta gama kuka a kan Mustapha. Ta yi murmushi ta sake goge ƙwallarta; ta san ba za ta iya goge Mustapha daga cikin tarihin rayuwarta ba amma tabbas ba ta fatan sake rayuwa irin wadda ta yi a gidansa. Ta goge fuskarta ta fice ta nufi cikin studio inda za ta gabatar da labarai.

    Danna nan don karanta Mijin Marigayiya Babi Na Talatin

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tarihin Dr. Magaji Ahmad Gaya (PhD)

    Tarihin Dr. Magaji Ahmad Gaya (PhD)

    An haifi Magaji Ahmad Gaya a garin Gaya da ke cikin jihar Kano 17 watan Janairu a sherarar 1974. Ya yi karatun addinin Musulunci a makarantar gidansu, wato makarantar Alaramma Malam Shehu da kuma wasu makarantu a unguwar Matamawa da ke garin Gaya, a makaranta Malam Isah, sannan kuma da makarantar Malam Shu’aibu Zai da ke a ƙaramar hukumar Dutse ta jihar Jigawa.

    Ya yi karatun Firamare a makarantar Dagara Firamare da ke garin Gaya, haka kuma ya yi karatu a makarantar horar da Malamai da ke dutse sannan ya kammala a makarantar horon Malamai ta Wudil a Shekarar 1990, inda ya kammala da takardar shedar malanta ta ɗaya (Grade II).

    Da ga nan kuma, ya halarci kwalejin ilimi ta Kumbotso wadda aka fi sani da (Sa’adatu Rimi college of Education Kumbotso) a shekarar 1995 inda ya sami takardar shedar malanta ta ƙasa (NCE). Ya ci gaba da karatu a jami’ar Bayero, inda ya yi digirinsa na farko wato (B.A. Hausa Special) a shekarar 2004.

    Ya sake komawa Jami’ar Bayero Kano inda ya yi karatun (PGD Hausa Studies) a shekarar 2008. Sannan ya koma Jami’ar Usmanu Danfodiyo da ke Sokoto ya yi karatun digirinsa na biyu (M.A. Hausa Ɓangaren Nazarin Al’adu) a shekarar 2018.

    Bayan nan ya ci gaba da karatun digirinsa na uku (PhD Hausa Ɓangaren Nazarin Al’adu) a Jami’ar Umaru Musa ‘Yar’adua da ke garin Katsina, ya kammala a shekarar 2024. Haka kuma ya yi aikin koyarwa a wasu makarantun firamare da sakandare da kuma Kwalejin Ilimi ta Sa’adatu Rimi da ke Kumbotso.

    A halin yanzu yana koyarwa a Jami’ar Northwest, Kano Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya. Ya wallafa littattafai da maƙalu masu ɗimbin yawa. Yana da aure da ‘ya’ya masu albarka. Alhamdulillah.

    Karanta Sakamakon Bincike A Kan Wasan Ƙunshi

    Edita@rumasau-kallamu

  • Wasu Laƙanin Sunayen Hausawa A Al’adun Gargajiya 2

    Wasu Laƙanin Sunayen Hausawa A Al’adun Gargajiya 2

    51.Illo (Ilolo, Iro)
    52.Ilah
    53.Iro
    54.Inuwa
    55.Jumah,

    56. Jummai,
    57. Jimmah,
    58. Jumale (55, 56, 57, 58 duk ma’anarsu ɗaya)
    59.Dela, Delu, Dudu (56, 57, 58, 59 duk ma’anarsu ɗaya)
    60.Korau

    61. Magaji (korau)
    62. Kilishi (namiji/ mace)
    63.Kallah (Musa)
    64.Kawu
    65.Kulu (Hauwa’u)

    66.Kadarko (bayan Gambo)
    67.Lami
    68 Laminde (Lami)
    69.Ladi. Ladidi
    70.Laraba

    71.Larba
    72. Balaraba (Larba, Laraba)
    73. Lado
    74. Marka
    75. Maje

    76. Mati
    77. Mato
    78. Tanko (Mati, Mato)
    79. Mijinyawa
    80. Mantau (Tunau)

    81. Tunau
    82. Maiwada (Yalwa)
    83. Yalwa ( namiji/mace
    84. MaiDaura
    85. Maikaita

    86. Maikano
    87. Mowa
    88. Nadabo (Yusuf)
    89. Roro (Ci-wake)
    90. Rahwani

    91. Ramadan
    92. Shekarau
    93. Sha rubutu
    94. Sallau
    95. Bisallah (Sallau)

    96. Sambo
    97. Tabari (Sambo)
    98. Tari
    99. Tani
    100.Attine
    101.Tanungo (99, 100, 101 duk ma’anarsu ɗaya)

    FASIHIN KAITA

    Danna nan don karanta Wasu Laƙanin Sunayen Hausawa A Al’adun Gargajiya

    Edita@rumasau-kallamu