Category: Waƙa

Gudumawar Waƙoƙin Baka na Situdiyo Wajen Haɓaka Tattalin Arziki

Bayan fahimtar tattalin arziki da kuma bayyana matsayin waƙa a wurin Bahaushe; da yadda aka ga mawaƙan da kansu sun ɗauki waƙa a matsayin sana’arsu ta yau da gobe.

A nan, za mu yi ƙoƙarin ganin irin rawar da waƙoƙin situdiyo suke takawa wajen haɓaka tattalin arziki da bunƙasa shi.

Wannan bayanin an ciro shi ne daga Litttafin Gudumawar Adabin Baka Wajen Haɓaka Tattalin Arziki; Keɓantaccen Nazari Kan Waƙar Baka Ta Situdiyo wanda Ibrahim Baba (Nayaya) ya wallafa shi.

Domin karanta cikakken bayani a kan Masu Rera Waƙar danna nan

15/11/2021
Ma’anar Fiyano

Masana sun tofa albarkacin bakinsu wajen bayyana ma’anar fiyano (Piano). Misali: Gusau (2008:347) ya ayyana Fiyano wata alama ce ta yin kiɗa wadda Hausawa suka samu daga Turawa.

Sun sami wannan ala bayan yaƙin basasar Nijeriya wajejen shekarun 1970 lokacin da wasu ƙabilun Kudancin Nijeriya; suka fantsamo cikin Arewa. Fiyano (Piano) aba ce wadda ake kaɗawa ta bayar da amo nau’i-nau’i, mai diri ko mai zaƙi ko mai kauri gwargwadon yadda ake buƙata. Turawa sukan gwama masa jita da tasoshi da ganguna a lokacin kaɗa shi.

Fiyano abin kiɗa ne na Turawa wanda suke haɗa shi da jita da wasu tasoshi da nau’o’in amo na jita; da ganguna da kayan bushe-bushe da buge-buge da sauransu”.

Zainab (2009:83):

Ta bayyana fiyano da cewa, “Fiyano abin kiɗa ne da ake amfani da madannai fari da baƙi (keyboard) wadda ke girke a kan tebur don samar da sautin kiɗa.

Fiyano wata na’ura ce wadda ake amfani da madannai (keyboard) fari da baƙi. Kowane yana aiki kuma da irin sautin kiɗan da yake bayarwa ko kiɗan da ake buƙata.

Ita Fiyano tana amfani da wutar lantarki da kuma batir. Tana daga cikin sanannun kayan kiɗa na duniya”.

Binta (2011:76):

Ta bayyana cewa “Fiyano (Piano) wata na’ura ce mai amfani da wutar lantarki wadda take bayar da amo na kiɗa iri daban-daban.

Mutum ɗaya yana iya amfani da fiyano ya yi waƙa kuma ƙungiyar makaɗa ma suna yin amfani da fiyano domin rera waƙoƙinsu. Haka nan Kiristoci suna yin kiɗan fiyano a coci”.

Gusau (2016:27):

Ya sake bayar da ma’anar fiyano (Piano) da cewa, “Na’ura ce wadda ake iya samar da amo iri-iri na yawancin kayan kiɗa. Ana iya adana amo daban-daban da fiyano ta daddanna wasu mabuɗan amo da aka shirya masa; Fiyano yana da mazauni wanda ake ɗora shi a kansa. Mutum ɗaya yake sarrafa kiɗa da fiyano”.

Fiyano abin kiɗa ne mai girma wanda yake da madannai fari da baƙi a jere. Ana buga fiyano a zauna a gabanta, sannan a latsa madannan. Akwai kiɗa kala-kala a har dubu bakwai da ɗari biyar (7,500) a cikin fiyano.

Lokacin da Hausawa suka sami wannan abin kiɗa, sai suka cusa masa amon kiɗa na gargajiya kamar molo da ganga, da kotso, da shantu, da tafi, da busa, da kaca-kaura, da duma da sauransu. Fiyano yana da amon kiɗan zamani da na gargajiya. Ana ɗaukar fiyano a yi kiɗa da ita nan take (live performance). Fiyano koyon shi ake yi, sai a hankali ake fahimtarsa. An ci gaba da amfani da fiyano ana aiwatar da waƙoƙin Hausa.

Daga baya, an samu kiɗan komfuta wanda ita ma tana da nata kaɗe-kaɗen. Koda yake asalin kaɗe-kaɗen nata daga fiyano ne. Ma’ana daga fiyano ake turawa a cikin kwamfuta. Ana tattara kiɗan fiyano a mayar da shi a kwamfuta. Ana amfani da waya (midi cable) wajen haɗa fiyano da kwamfuta.

Kwamfuta tana da abin da ake kira (softwares) kamar Sonar. Daga cikinsa ne ake ƙirƙirar duk wani kiɗa. Akwai abin tace murya (cool edit) da (sound edit) a cikinsa.

Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Kiɗan Fiyano A Wajen Hausawa wanda Ibrahim Baba (Nayaya) ya wallafa shi.

Domin karanta cikakken bayani a kan Ire-iren Kiɗan Fiyano danna nan

31/10/2021
Ire-iren Kiɗan Fiyano
Kiɗan fiyano ba kala guda ba ne; ma’ana ba sauti ɗaya ake samu na amo daga fiyano ba, akwai sautuka kala-kala; muhimmai daga ciki kuma sanannu guda uku ne.

Ire-Iren Kiɗan Fiyano su ne:
- Raps ko Rapping
Rapping na ɗaya daga cikin ire-iren Kiɗan fiyano. Rapping-Wikipedia da The Free Encyclopedia sun nuna Raps na nufin “karatu da sauri ko magana da sauri”. Raps wani salo ne na waƙa wanda ake jin tashin sautin murya da sauri-sauri mai kama da magana.
- Reggae Reggae
An samo asalin wannan kiɗa ne daga ƙasar Jamaica tun a shekarar 1960, wanda mutanen Jamaica ke amfani da shi wajen kaɗe-kaɗe da raye-rayensu, kuma yana daga cikin tsofaffin nau’o’in kiɗa kamar Ska da Rocksteady. Kiɗan Reggae ya fi sauri a kan Rocksteady amma kuma ya fi kiɗan Ska tsauri.

Ƙamusun Reggae- Wikipedia da The Free Encyclopedia, sun bayyana cewa, asalin kalmar ta fara bayyana a cikin ƙamusun Ingilishi ta Jamaica a shekarar 1967. Waƙar Reggae salonta yana fitar da damuwa a zuciya. Duk waƙar da aka yi da wannan salo, tana da abin da ake kira code, wani nau’in kiɗa daban.
- Hip Hop
Wani salon kiɗa ne wanda ake yin rap a cikinsa. Salon waƙar Rap da na Hip Hop suna da kamanci, suna maye gurbin juna a wasu lokuta.

Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Kiɗan Fiyano A Wajen Hausawa wanda Ibrahim Baba (Nayaya) ya wallafa shi.

Domin karanta cikakken bayani a kan Samuwar Fiyano A Ƙasar Hausa danna nan
31/10/2021
Yabon Gusau A Waƙoƙin Baka

Makaɗan baka na zamani sun yi waƙoƙin yabo da zuga daban-daban ga malaman Hausa musamman waɗanda suke jami’o’in Ƙasar nan; inda waƙoƙin nasu suka fi karkata ga farfesoshi.

A wannan gaɓa, za a bayyana wasu muhallai da aka yi irin wannan yabo ga ɗaya daga cikin malaman Hausa; wato Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau;

Inda aka keɓance wasu waƙoƙi guda biyar daga bakunan makaɗa biyar cikin ɗimbin makaɗan da suka yi masa waƙa.

Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Yabo Gonar Makaɗi: Nazarin Yabon Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau A Cikin Wasu Waƙoƙin Baka Na Situdiyo wanda Ibrahin Baba (Nayaya) ya wallafa shi.

Domin karanta cikakken bayani a kan Yabo Daga Waƙar Aminu Alan Waƙa danna nan

31/10/2021
Yabo Daga Waƙar Maryam Fantimoti

Kamar Aminuddeen Ladan Abubakar (Alan Waƙa); Zabiya Maryam Sale Fantimoti ita ma ba a bar ta a baya ba, ta yi waƙoƙin yabo da dama ga mutane mabambanta; cikinsu kuwa har da Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau.

A wannan ɓangare, an ɗauko ɗaya daga cikin waƙoƙin da Maryam Fantimoti ta yi masa, inda aka zaƙulo muhallan da ta yi wannan yabo domin fito da su fili.

G/Waƙa: Furofesa Sa’idu Muhammad na Gusau,
A gaida Babban Malami a harshen Hausa
Ɗan ƙwarai.

Jagora: Akwai adabi gare shi sashi-sashi,
A fannin Hausa sai na ce ga shi,
Idan ya tsaya yana bayani ma’ishi,
Sai in ce

ɗalibai maqoshi.
Sa’idu Muhammad Gusau ɗan gayya ɗan ƙwarai.

Jagora: Nauyin ba ya sa ka ka makara,
Domin ɗalibanka kar sai ta jira,
Ga ka da alƙawar kamar tattabara,
Idan ka faɗa za ka yi shi ka tara,
Za ya zuba ya ba wa kowa ya sha ɗan ƙwarai.

Jagora: Ga ka da halinka mazaje na jiya,
Idan an gano ka za a tuna jiya,
Sannan laffazin da duka za aka biya.

Taƙaitaccen Tarihin Zabiya Maryam Sale Fantimoti

An haife ta a shekarar 1977 a unguwar Gyaɗi-gyaɗi ta Kanon Dabo, sannan ta yi karatu tun daga Islamiyya har zuwa Sakandare.

Game da waƙa kuwa, ta fara tun tana ƙarama, kawo yanzu ta yi waƙoƙi da dama, wanda har ta kai ga duniyar Adabi ta san ta, kuma har ta kai ga zama Sarauniyar Waƙa ta Sarkin Kano (Gusau, 2016:244-245).

Fantimoti shi ne sunan da ake yi mata alkunya da shi.

Jagora: Duk wani ɗalibi ya zauna ya iya,
Du’a’i ne muke wa Baba na Baba ɗan ƙwarai.

Jagora: Ka zama dattijo mai haɗa kowa,
Lallashi gare ka mai tausawa,
Koyarwarka Baba ta isa a yi wa,
Duk wani ɗalibi mu je zakka zuwa,
Hallata zamaninka Ubanmu ɗan ƙwarai.

Yabon Da Zabiya Maryam Fantimoti Ta Yi Wa Farfesa

Zabiya Maryam Fantimoti ta yi yabo ga Farfesa ta hanyar ambatar bayyana faɗin ilminsa, inda ta nuna shi a matsayin ‘masanin sassan adabi’. Shi kuwa adabi, daman ya kasu zuwa gida biyu a jimlace, wato adabin baka da adabin zamani , amma kowane ɓangare yana da nasa rassan.

To a nan, sai Zabiya Fantimoti ta yabe shi ta hanyar nuna cewa yana da ido a kowane ɓangare na adabin. Sannan sai ta ɗora ga cewa, duk yayin da ya tsaya yana bayani kan adabi ga ɗalibai, to fa za su kwankwaɗa daga kogin ilminsa har su ƙoshi.

Sannan a baiti na gaba, sai ta bayyana yabon ta fuskar ƙwazonsa wajen rashin nawa ko kasala, ta yadda a duk lokacin da yake da darasi ga ɗalibai, to fa babu wani abu da zai sanya ya ƙi zuwa, zai bar duk wani uzirinsa ya je ya yi wa ɗalibai darasin. Saboda ƙoƙarin yabonsa ta fuskar cika alƙawari, sai Zabiya ta ambace shi da tattabara.

Domin yabon gaskiyarsa kuwa, Zabiya Fantimoti ta bayyana shi da ‘mazan jiya’. Mazan jiya su ne mutanen da ake bayyana su da cikakkiyar kamala, gaskiya, ƙwazo, himma, riƙon amana, juriya da kuma magana ɗaya, ma’ana idan sun tsaya a kan magana, ba sa sauyawa saboda son zuciya ko wata buƙatarsu ta daban.

To siffanta mutum da wannan suna na mazan jiya, kai mutum ne maƙurar yabo ga kyawawan siffofi. Sannan sai ta jingina masa kalmar ‘dattijo’ wadda ita ma siffa ce da ake yabo da ita ga nagartaccen mutum mai magana ɗaya, kuma wanda ba ya saɓa alƙawari ko cin amana.

Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Yabo Gonar Makaɗi; Nazarin Yabon Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau A Cikin Wasu Waƙoƙin Baka Na Situdiyo wanda Ibrahin Baba (Nayaya) wallafa shi.

Domin karanta bayani a kan Yadda Ma’anar Roƙo Take danna nan

29/10/2021
Waƙa A Matsayin Sana’a

Mawaƙa da dama sun dogara da yin waƙa wanda rayuwarsu ta dogara a kai; wannan tunani kuwa tun daga mawaƙan jiya har zuwa na yau waɗanda ake kiransu da Mawaƙan Situdiyo.

Misali, Marigayi Alhaji (Dk.) Mamman Shata Katsina ya faɗi haka, a inda ya ce:

Jagora: Ko ni Alhaji Sarkin waƙa,
In nai waƙa kyakkyawa,
Na samu kuɗi mai kauri,
Na tara har sun kauri,
Ba ashararu ba sakarci,
Sai in kashe su ta hanya mai kyau.
(Waƙar Kuɗi a kashe su ta hanya mai kyau).

Kamilu Almajirin Maiwaƙa ma, ya bayyana haka a wata waƙarsa da yake cewa:
Jagora: Waƙa nake yi domin na samu abin miya.
(Waƙar Baba na Mashina).

Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Gudunmawar Adabin Baka Wajen Haɓaka Tattalin Arziki: Keɓantaccen Nazari Kan Waƙar Baka Ta Situdiyo wanda Ibrahim Baba (Nayaya) ya wallafa shi.

Domin karanta cikakken bayani a kan Gudumawar Waƙoƙin Baka na Situdiyo Wajen Haɓaka Tattalin Arziki danna nan

29/10/2021
Yabo Daga Waƙar Aminu Alan Waƙa

Aminuddeen Ladan Abubakar (Alan Waƙa) ya yi wa Farfesa Gusau waƙoƙin yabo da dama; amma a wannan takarda an ɗauki waƙa ɗaya mai taken “Ga ka Farfesa” ; wadda a cikinta aka zaƙulo yabon da ya yi masa.

Ga wasu ɗiya da Alan waƙa ya yi yabo a cikin su:

G/Waƙa: Ga ka Farfesa,
Ga ka Farfesa ga ka katibi kan adabi,
Sannu Farfesa Sa’idu ɗan Muhammadu na Gusau.
Jagora: Yau akala na karkata na tunkari Gusau,
Zan yabon masani mutafannunin nan na Gusau,
Wanda yai harsasai kala-kala yam maye sau,
A fagen ilmi yau da gobe ya zamma da sau.
Jagora: Adabin Hausa na yabon ka Farfesa Gusau,
Manazarta ma ka yi tubali sun ɗara sau,
Littafan tarke da dabarbarun Hausa ka sau,
Har da talifin tarke na siya da dama a Gusau.
Jagora: Alan waƙa ke yabon ka don ka ɗara sau.

Sanannen makaɗi ne a ƙasar Hausa wanda ya yi waƙoƙi da dama a ɓangarori da dama, cikin su har da waƙoƙin yabon Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau.

An haifi Aminu Ala a ranar 11 ga watan Fabrairu, 1973 a unguwar Yakasai ta Kano. Ya yi haddar Alqur’ani da karatun littattafai; sannan ya yi karatun boko inda ya kai matsayin Difloma. Yanzu haka yana zaune a Birnin Kano, yana tare da iyalansa, sannan yana da muƙaman sarautu a wasu ƙasashen Hausa kamar: Ƙaraye, Bichi, Dutse da Gobir. (Gusau, 2016:229 – 234).

Taƙaitaccen Tarihin Aminuddeen Ladan Abubakar (Alan Waƙa)

Wannan suna an samar da shi ne ta hanyar haɗa farkon sunayensa, wato Aminuddeen Ladan Abubakar, sai aka sanya masa mahaɗin ‘n’, sannan aka yi ƙari da kalmar ‘Waƙa’ a gaba.

Ya yi wannan waƙa rerawa ta farko a yammacin ranar Laraba 10 ga Maris, 2021, wadda ta dace da ranar bikin auren Hindatu Sa’idu Muhammad Gusau.

A fagen waƙa kai rubutuka sun fice sau,
Haka labaran ƙage kai nazar sun fice sau,
Binciken Ala da yawan su taskarka Gusau.

Idan aka lura da waɗannan baituka da suka gabata, za a ga tsantsar yabo ta fuska guda; amma sai aka rarraba shi zuwa wasu rassa amma duk a ɓangaren ilmi.

Makaɗin, ya yi ƙoƙarin yabon Farfesa ta fuskar yalwatar iliminsa, inda ya zamana ilimin ba a ɓangare guda ba, wato fanni ne da dama. A kalmar ‘Mutafannun’ wadda ya yi amfani da ita wajen nuna Farfesa Gusau yana da ilimi a vangarori biyu ko uku, wato Hausa da Turanci da kuma Larabci. Har wa yau, a wajen yin yabo ga yalwar ilmin nasa, sai ya yabi yadda ya kasance ya yi tarke a ayyukan marubuta littattafan Hausa na ƙagaggun labarai, haka zalika a fagen waƙa ma ya yi irin wannan tarke da rubuce-rubuce da dama.

Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Yabo Gonar Makaɗi: Nazarin Yabon Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau A Cikin Wasu Waƙoƙin Baka Na Situdiyo wanda Ibrahin Baba (Nayaya) ya wallafa shi.

Domin karanta cikakken bayani a kan Yabo Daga Waƙar Maryam Fantimoti danna nan

Domin karanta cikakken bayani a kan Muhallan Da Ake Waƙoƙin Fiyano Na Hausa danna nan

29/10/2021
Ma’anar Yabo

Yabo na nufin ba da shaida mai kyau game da mutum bayan ya yi wani abin a yaba; na burgewa ko kuma ana so ya aikata abin na burgewa ko na a yaba.

Misalin Yabo:

Jagora: Ka ji waƙa tana fita,
Gurin ɗan Bafillatana,
Abu kamar harsashi,
In na yi hushi harsashin ɗin me?
In dai waƙa ce,
Allah ya yarda. (Gusau, 2009:350).

A nan, za mu fahimci yabo da cewa wasu kalmomi ne da ake amfani da su wajen bayyana zahirin yadda mutum yake, shin waɗannan kalmomin da aka ambata ƙarya ce ko kuma gaskiya ce.

Domin akan yabi mutum ta hanyar faɗar abin da yake ba gaskiya ba ne, an dai yi ne kawai domin a faranta masa.

Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Yabo Gonar Makaɗi: Nazarin Yabon Farfesa Sa’idu Muhammd Gusau A Cikin Wasu Waƙoƙin Baka Na Situdiyo wanda Ibrahin Baba (Nayaya) ya wallafa shi.

Domin karanta cikakken bayani a kan Yabo A Waƙoƙin Baka danna nan

Domin karanta cikakken bayani a kan Yabon Gusau A Waƙoƙin Baka danna nan

29/10/2021
Hanyoyin Tattara Waƙoƙi da Bayanai

Wannan nazari ya sami tagomashin kammaluwa ta hanyar sauraren waƙoƙin da aka yi wa Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau;

Sannan sai aka ga dacewar rubuce su, wanda kafin a rubuta su ɗin, sai aka sami wasu a rubuce; sannan aka tantance su, sai aka tsamo yabon da aka yi masa.

Bayan wannan, an yi ƙoƙarin bibiyar ayyukan masana waɗanda suka shafi wannan aiki, da kuma tuntuɓar masanan da bibiyar rubuce-rubucen da aka yi a game da Farfesa Gusau da nazarin waƙoƙin baka na Hausa.

Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Yabo Gonar Makaɗi; Nazarin Yabon Farfesa Sa’idu Muhammd Gusau A Cikin Wasu Waƙoƙin Baka Na Situdiyo wanda Ibrahin Baba (Nayaya) ya wallafa shi.

Domin karanta cikakken bayani a kan Taƙaitaccen Tarihin Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau danna nan

Domin karanta bayani akan Yadda Ma’anar Roƙo Take danna nan

29/10/2021
Ma’anar Kiɗa da Makaɗi

Da yake aikin ya shafi kiɗa ne, ya kamata a bayyana ma’anar kiɗa da kuma makaɗi.

Alhassan da wasu (1982:75) sun bayyana kiɗa da cewa; “Shi ne buga abubuwan da aka yi musamman don bugawa da busa abubuwan da aka yi don busawa; shi ake kira kiɗa.

Kayan kiɗan wato na bugawa da na busawa har ma da na girgizawa suna da yawa a Hausa, sai dai a raba su aji-aji”.

A wurin Zarruƙ da wasu (1987:1) kiɗa na nufin; “Wanzar da daddaɗan amo daga abubuwan bugawa ko na gogawa ko na busawa ko kuma na girgizawa.”

Shi kuwa Gusau (2014:7) ya bayyana makaɗi a ma’ana ta fannu da cewa; “Makaɗi shi ne wanda yake gwama kiɗan da waƙa lokaci ɗaya, kuma yake shirya kalmomi cikin jumloli ya fitar da martani na waƙa, ya rera shi, ya sadar da shi, sannan ya lizamci yin haka har ya zama mai raya adabi.”

Makaɗan Hausa suna amfani da kayan kiɗan mabambanta don ƙara wa waƙoƙinsu zaƙi da karsashi da jan hankalin mai sauraro.

Domin karanta cikakken bayani a kan Ra’in Bincike Hausawa danna nan

29/10/2021