WikiHausa

Category: Tarihi

Mun samar da wannan ɓangaren ne domin samar da dukkanin Tarihi a cikin harshen Hausa a sauƙaƙe.

wikiHausa ta kowa ce. Kowa zai iya taimakawa da ilimi ko gyara. Bugu da ƙari, kowa na iya amfani da wannan kafa wajan ɗora Tarihi ko saukewa

  • Tatsuniyar Gizo Da Matarsa Ƙoƙi

    Tatsuniyar Gizo Da Matarsa Ƙoƙi

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    Wata rana Koƙi matar Gizo ta fito fili ta matsa masa a kan zancen gona da amfanin yin noma. Gizo ya yi fushi, amma duk da haka ya je kasuwa ya auno tiya biyu ta irin gujiya ta shukawa. Da damina ta faɗi aka yi isasshen ruwa, sai ya ce da Koƙi ta je ta soya irin. Ta so ta yi masa musu, amma sai ta kanne, watau ta danne zuciyarta, ta je ta soya da gishiri
    kaɗan.

    Kamar da gaske, tun da asubar fari Gizo ya ɗauki sunguminsa da goransa cike da fura, sai gona. Yana isa gona sai ya je ya sami itaciya babba, mai cikakkiyar inuwa sansanya, ya zauna, ya buɗe burgamin irin gujiya da aka soya masa, ya dumbuzo, ya sa abinsa a gaba ya ci har ya yi nak.

    Sai ya ɗauki goran fura ya kaɗa, ya kwankwaɗi abinsa, ya yi gyatsa, ya yi rigingine, sai barci. Yana ta sharar barci har la’asar sakaliya ta yi. Da ya farka daga barcinsa, sai ya je kogi ya yi wanka, ya koma gida. Haka ya yi ta yi har gujiyata ƙare, matar tana ta yi masa sannu da aiki.

    Da kaka ta yi, kowa ya fara kai amfanin gona gida, amma Gizo bai kawo ko da ƙwaya ɗaya ba, sai matar ta tambaye shi zancen amfanin gona. Sai ya fara zuwa gonar Sarki yana ta labto gyaɗa yana kawowa gida suna ta tsinke ’ya’yan shi da matarsa Koƙi. Kowa a gari ana ta yin mamakin amfanin gonar da ya samu.

    Ana nan, sai rannan Sarki ya hau ya je gonarsa gewaya, amma sai ya ga gona kusan ba komai a cikinta. Da ya tambayi bayin da ke kula da gonar da maƙwabtansa na gona wane ne ya farɗe masa gyaɗa, sai suka ce ba su ga kowa ba. Sai ya nemi shawararsu a kan yadda za a gane mai ɗibar amfanin gonar Sarki ba izininsa.

    Kowa ya kawo shawara da dabararsa, amma Sarki ya ga duk ba wadda ta dace. Sai ya kawo tasa dabarar, suka amsa. Shawarar kuwa ita ce, ya sa aka tara ɗanƙo mai yawa, kuma aka yi masa mutum-mutumi irin ta kyakkyawar budurwa, kamar ka ce tashi mu tafi. Aka je aka sa mutum-mutumin nan a tsakiyar gona. Da safe Gizo ya je gona kamar yadda ya saba, ya ɗebi gyaɗa, ya tsaya yana gyaran gammo, can sai ya hangi mutum-mutumin.

    Sai ya jefar da gammo ya je wurinta, ya ga budurwa tana yin murmushi, zato yake tana yi masa ne. Cikin murmushi ya matsa kusa da ita ya yi mata magana, ba ta kula ba. Gizo dai sai ya ga kamar araha ta samu, sai ya matsa ya kai hannu ya taɓa mamanta. Nan take hannunsa ya maƙale, ya kai mari da na hagun, sai shi ma ya maƙale.

    Ya kai shuri da ƙafa, ita ma ta maƙale, ya rungume ta da ƙirji ya maƙale, suka faɗi rigingine ba damar tashi, ga shi ba a fara zafi ba, balle ɗanƙo ya narke. Can sai ga Biri ya iso, sai ya ce: “Yaya ne Gizo?” To, ga shi nan dai, Biri ya ga halin da Gizo yake ciki, tarko ya kama shi sai ya ce: “Tsiyarka Gizo, na san halinka in an yi maka rana, sai ka yi wa mutum dare.”

    Gizo ya yi ’yan rantse-rantsensa na ba zai cuci Biri ba, sai Biri ya kuɓutar da shi ya ɓalle shi amma shi ya manna kansa a jikin budurwar ɗanƙo. Da Gizo ya sami kansa sai gidan Sarki, ya durƙusa yace da shi, “Ranka ya daɗe, na kama maka ɓarawo”. Aka je aka kama Biri. Shi
    kuma ya yi ya yi, ya faɗi yadda aka yi, amma ina, an hana shi damar yin magana.

    Amma da yake Allah yana bayan mai gaskiya, sai wani Zagodo ya zo ya gaya wa Sarki yadda aka yi domin a gaban idonsa aka yi komai. Sarki ya ce Zagodo ya je ya kira Gizo. Zagodo ya je gidan Gizo ya tarar yana cin abinci, sai ya yi masa tayi, ya zauna kuma sai da ya yi ƙat, aka ƙara masa har ba ya iya magana. Gizo ya yi masa magana, sai kaɗa kai kurum yake iyayi.

    Da Gizo ya tabbatar ba ya iya magana sai ya ce su tafi wajen Sarkin. Da suka isa, sai Sarki ya ce wa Zagodo, ya faɗi maganarsa. Zagodo ya kasa magana, sai kaɗa kai yake yi kurum. Sarki ya yi fushi ya sa a je a yanka Zagodo da Biri. Gizo kuwa ya ci bulus, sai kawai ya yi ban kwana da Sarki, ya koma gidansa, inda shi da matarsa Koƙi suka yi ta amfani da gyaɗarsu. Duniya ke nan. Kurunkus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • Duk wanda ya daka ta Gizo sai ya kwan ciki.
    • Illar yin katsalandan ga abin da bai shafi mutum ba.
    • Ƙarancin bincike kan jawo rashin adalci a shari’a.

    Wannan tatsuniya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Danna nan don karanta Tatsuniyar Zomo Da Damo

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniyar Zomo Da Damo

    Tatsuniyar Zomo Da Damo

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    Zomo da Damo suka yi abota, kowa na zuwa gidan abokinsa ya yini ko su yi hira. Rannan Zomo ya je gidan Damo ya tarar yana cin doya, suka ci tare suka ƙoshi. Bayan ‘yan kwanaki sai Zomo ya shirya tasa doyar, ya sa matarsa ta shirya manya-manyan, ya kira Damo cin doya.

    Damo ya zo ya ga irin doyar Zomo manya ba ƙanana, ga kuma gari. Da suka gama cin doyar, sai Damo ya tambayi Zomo yadda ya yi doyarsa ta zama manya haka? Zomo ya ce idan lokacin shuka ya yi, ya zo zai gaya masa yadda zai yi. Da lokacin shukar ya yi, sai Zomo ya gaya wa Damo ya kawo irin doyar da zai shuka gidansa duka, kada ya bar ko daya.

    Kuma ya tabbatar an dafa doyar duka, kuma ya ɗauki babba daga ciki ya ci. Kada ya ba kowa sai ya je ya shuka. Damo ya yi yadda Zomo ya shawarce shi. Da kaka ta yi kowa yana kawo doya gida, amma Damo in ya je ya haƙa sai ƙasa. Ya rasa yadda zai yi da ƙyar ya nemo musu abincin da zai kai su shekara shi da matarsa.

    Damo ya rantse sai ya sha fansar abin da Zomo ya yi masa. Sai ya shirya da uwarsa cewa zai haƙa ƙabari ya sa uwar a ciki kamar ta mutu, kuma za a binne ta, a bar ‘yar ƙofa inda za ta rinƙa miƙa wa ɗanta Damo kayan daɗi irin na lahira. Aka shirya kaf, bayan kamar sati biyu, sai Damo ya je ya gaya wa Zomo yau gyatumarsa za ta kawo masa kayan daɗi daga lahira, saboda haka yana gayyatar sa domin a yi komai tare da shi.

    Suka zo wajen ƙabarin uwar Damo, sai ya ce: “Iya ina soki aiko mini babbar riga mai aska takwas da rawani ɗan Kura da dara mai tunta da takalmi ɗan Zariya don za mu biki.” Sai ga dukkan kayan da ya ambata sun fito. Zomo ya yi ta al’ajabi, ya tambayi Damo yaya ake irin wannan abu.

    Sai Damo yace da shi, ai da man duk wanda uwarsa take lahira za ta riƙa aiko masa duk irin abin da ya nema. Da Zomo ya ji haka, sai ya fara tunani shi ma me yake jira tunda ga tasa uwar ta tsufa, ba ta yin amfanin komai a nan duniya, gara ta je ta dinga aiko masa da duk abubuwan da yake so daga lahira.

    Tun a hanyar komowa gida ya sami kulkin da zai kashe uwarsa. Da Zomo ya je gida ba ko sallama sai kawai ya sami uwarsa ya dinga kwaɗa mata kulkin nan. Nan take ta faɗi ta mutu. Yasa aka yi jana’iza. Bayan an yi bakwai sai ya aika wa Damo ya zo su je wurin gyatumarsa domin ya ga abin da za ta aiko masa daga lahira. Damo ya zo suka je wajen ƙabari.

    Zomo ya ce: “Mama, ina so ki aiko mini riguna shuɗiya da fara masu aska shida-shida.” Shiru ba wani abu da ya fito daga ƙabari. Sai Damo ya dubi Zomo ya ce, “In ba hauka ba, wa ya taɓa gani an mutu an dawo?” Ya ƙara da cewa: “Ka manta da abin da ka sa na yi da doyata? “To a cikinsu wa ya fi ƙwaruwa? Zomo ko Damo?
    Kurunkus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    * Ramuwar gayya, ta fi gayya ciwo

    Wannan tatsuniya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Karanta Tatsuniyar Wata Mata Mai ’Ya’ya Biyu

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniyar Wata Mata Mai ’Ya’ya Biyu

    Tatsuniyar Wata Mata Mai ’Ya’ya Biyu

    Ga ta nan, gata nanku.

    Akwai wata mata tana da ’ya’ya biyu, ɗaya mace, ɗaya kuma namiji. Macen ce babba, namijin kuma shi ne ƙarami. Tana nan, tana nan sai wata rana ta kamu da rashin lafiya. Tana cikin rashin lafiyar ta kira ’ya’yanta, tana yi wa macen wasiyya cewa, ko da bayan ranta yaron ya ce zai yi wani abu to kada ta hana shi, ta bar shi.

    Bayan uwar ta rasu sai suka bar gidan, suka kama hanya suka nufi wani gari daban. Suna tafiya a cikin daji kwana da kwanaki, rannan sai wata babbar tsuntsuwa ta ɗauke su ta tashi sama da su, ta yi ta tafiya har suka isa daidai wani babban gari. Sai yaron ya ɗauki tsinke ya ce da yayarsa zai tsokale zumɓutun tsuntsuwar, amma sai ta ce idan ya tsokale tsuntsuwar ai za ta yar da su.

    Da ya ji haka sai ya ce mata ba uwarsu ta ce ta bar shi ya yi duk abinda yake so ya yi ba? Da yarsa ta ji haka sai ta yi shiru. Ya samo tsinke ya tsokali zumɓutun tsuntsuwar nan. Ita kuwa sai ta zubar da su a wannan gari.Can sai suka ga wani gida suka shiga, to ashe na wata tsohuwa ne. Da ta gan su sai ta yi maraba da su, ta ba su ruwa suka sha, ta tambaye su daga inda suke, sai suka kwashe labari suka ba ta.

    Sai ta ce da su za ta riƙe su, amma kuma akwai wani dodo da yakan zo da dare yana cinye mutane kullum a garin. Da dare ya yi aka kulle gida, sai yaron nan ya ce a ba shi ƙarafa guda uku, waɗanda zai yi amfani da su ya soke dodon, kowa ya huta a garin. Da tsohuwa ta ji abin da yaro ya faɗa, sai ta ce da shi ba zai iya ba, amma sai ya dage a kan shi dai a ba shi.

    Tsohuwa ta yi masa yadda ya nema amma ba da son ranta ba. Yaro ya hura wuta, ya zuba ƙarafan a ciki. Da suka yi ja, sai ya ji waƙar dodon yana cewa:

    “Wane ne ya isa ya ja da ni, a garin nan?

    Wane ne ya isa ya ja da ni, ni dodo?

    ”Sai can yaron nan ya ce: “Ni ne na isa na ja da kai a garin nan. Ni ne na isa na ja da kai, Ni Auta, har ma na fi ka.” Da dodo ya ji haka sai ya buɗe bakinsa ya yi wani irin ƙaraji. Sai Ɗan auta ya yi wuf, ya jefa masa ƙarfe ɗaya da ya yi jajir a cikin bakin. Sai dodon ya cafe ya haɗiye ƙarfen, yaron ya jefa masa ƙarfe na biyu, dodo ya cafe ya ƙara haɗiyewa.

    Da yaron ya jefa masa na uku ya haɗiye, sai dodon nan ya faɗi rigija. Nan take ya mutu a ƙofar masallaci, ko shurawa bai yi ba. Ganin haka sai Ɗan auta ya bar takalminsa a wajen mushen dodo. Da asuba ladan ya je ƙofar masallaci domin ya shirya ya kira salla, amma sai ya ga mushen dodon nan shim. Sai ya je ya gayawa Sarki abin da ya gani.

    A cikin murna Sarki ya je ya ga mushen dodo, kuma ya tambaya ko wane ne ya kashe shi, domin an ga takalmin wanda ya kashe dodo, amma ba a san ko na wane ne ba. Abu kamar wasa, sai Sarki ya ce duk wanda ya sa takalmin nan ya yi masa daidai, to shi ne ya kashe dodon, kuma Sarki ya yi alkawari zai ba wanda ya kashe dodon ladan rabin garin nan.

    Masu kwaɗayin wannan kyauta suka ta zuwa suna gwada takalmi, amma bai zauna musu daidai ba. Can sai aka ba Sarki labarin wata tsohuwa da ta yi baƙi, sai Sarki ya sa aka kira ta ta sa takalmi bai yi mata daidai ba. Daga ƙarshe dai Ɗan’auta ya sa takalami, kuma ya yi masa daidai. Da dai aka tabbatar shi Ɗan’auta ne ya kashe dodo, sai Sarki ya cika alƙawarin da ya yi, watau na ba shi rabin garin.

    Yaron kuwa ya karɓi rabin gari ya ci gaba da mulki cikin nasara, shi da yayarsa. Ƙurunƙus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • Mai biyayya lamarinsa ba ya ɓaci.
    • Kowa da irin baiwar da Allah ya yi masa a wannan duniya.
    • Duk mai mugunta sai ya gamu da wanda ya fi shi.

    Wannan tatsuniya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Danna nan don karanta Tatsuniyar ’Yan Mata Masu Kamun Kifi

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniyar ’Yan Mata Masu Kamun Kifi

    Tatsuniyar ’Yan Mata Masu Kamun Kifi

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    Wata rana wasu ’yan matan ƙauye suka tafi rafi su, watau kamun kifi. Suka kuma yi sa’a suka kamo kifaye, suka kama hanya suka koma gida. A kan hanyarsu ta zuwa gida sai suka haɗu da wata tsohuwa sai ta tsayar da su, ta roƙi su sammata kifin da suka kamo, ko da mai ƙaya ne.

    Sai suka hana ta. Amma sai wata budurwa daga cikinsu ta ɗeba mata kifin. Ta karɓa, ta gode mata suka tafi. Washe-gari da suka koma rafi don kamun kifi, da yawa daga cikin ’yan matan kuma sun kamo kifin mai yawa, ƙoransu cike maƙil. Da tsohuwar nan ta roƙe su, suka hana ta sai waccan budurwa da ta bai wa tsohuwa kifin jiya ta gaya mata cewa yau ba ta samu ba sai wasu ’yan ƙanana guda biyu kawai.

    Ga shi kuma tana jin tausayin ’yar tsohuwar. Saboda haka sai ta ba ta ɗaya, ita kuma ta riƙe ɗaya. Kafin su rabu, sai tsohuwar ta gaya mata in ta je gida da wannan kifi guda ɗaya da ya rage a hannunta, kada ta dafa shi ta sanya shi a cikin randar gidansu. Bayan ta isa gida sai ta saka kifin a cikin randar kamar yadda tsohuwa ta ce ta yi. Sai ta shiga ɗaki ta kwanta.

    Da gari ya waye sai ta buɗe randa don ta ɗauki ɗan kifinta, amma sai ta ga randa ta cika maƙil da manya- manyan kifaye. Ta yi ta ɗiba, amma kifayen nan ba sa ƙarewa. Bayan ’yan kwanaki ’yan mata suka koma rafi don su kamo kifi, amma wannan ranar ba su sami komai ba, sai suka koma gida babu kifi.

    Washe-gari sai aka yi shela a gari cewa Sarki yana son ya ci kifi, kuma duk budurwar da ta kamo kifi ta dafa wa Sarki ta kai masa zai aure ta. Gaba ɗayan ’yan matan ƙauyen suka fita kamun kifi, amma ba wadda ta samo sai wannan budurwa da ta taimakawa tsohuwa da kifi. Yadda aka yi ta samo kifin nan kuwa shi ne, da ta kama hanyar rafi
    sai ta haɗu da wannan tsohuwar.

    Sai tsohuwa ta ce mata kada ta je babban rafi, ta nuna mata wata hanya da za ta kai ta har bakin wani ƙaramin gulbi. Sai tsohuwa ta ce ta yashe ruwan. Da budurwa marainiya ta fara yashewa sai ta fara ganin manyan kifaye, ta yi ta ɗiba har ƙwaryarta ta cika, ta koma gida. A duk faɗin garin budurwar nan kaɗai ce ta kamo kifi a wannan rana. Bayan ta dafa kifi ta sa a cikin akushi ta kai fada, mutanen gari da Sarki suka yi mamaki.

    Nan take Sarki ya amince zai aure ta. Bayan ta koma gida sai aka gaya mata ta sanar da iyayenta, za a yi bikinta da Sarki. To da yake iyayenta duk sun rasu marainiya ce, ba ta da kowa, da ta koma gida dare ya yi ta kwanta, sai ta tashi tsakar dare tana kuka domin tana tunanin ba wanda zai yi mata kayan gara. Tana cikin wannan hali na damuwa, sai ta ga kwatsam tsohuwar nan ta ɓullo mata a tsakar ɗaki, kuma ta tambaye ta ko mene ne yake damun ta.

    Sai marainiya ta yi mata bayanin dukkan abin da yake damun ta, har ya zamanto ba ta iya yin barci. Da’yar tsohuwa ta lallashe ta sai kuma ta gaya mata za ta iya yin dukkan abin da take buƙata. Yarinya ta yi ajiyar zuciya cikin murna, ta yi wa tsohuwa godiya. Tun kafin gari ya waye, sai ta ga ɗakinta cike da kayan gara fiye da yadda take zato za ta samu, ta yi ta murna.

    Ta godewa Allah. Ana nan, ana nan, ranar bikinta ta zo, aka ɗaura musu aure ta yi ta murna. Tagode wa Allah aka yi gagarumin biki, aka kai amarya gidan Sarki. Da kayan gara ya ƙare sai tsohuwa ta sake ɓullo mata a ɗakinta, ta kuma kawo mata kayan alatu da na marmari. Tace mata kullum za ta rinka kawo mata kayan ɗadi ta rinka ba Sarki, amma kada ta gaya wa kowa.

    Yarinya ta ce ba za ta gaya wakowa ba. Suka yi sallama tsohuwa ta tafi. Bayan ’yan kwanaki sai matan Sarki suka fara tsegumi cewa amarya ba ta da kowa, amma kullum Sarki yana ƙara son ta fiye da sauran matansa, kuma kayan alatu da take ba Sarki wa yake ba ta? Suka yi ta bincike, amma ba su gano bakin zaren ba, sai suka haƙura, suka bar ta.

    To shi Sarkin bai taɓa haihuwa ba, duk sanda matansa suka ɗauki ciki, sai ya zube. Rannan bayan ’yan shekaru da auren marainiya da Sarki, sai ya tara matansa, bayan ya tabbatar kowacce tana da ciki. Ya ce da su kowacce ta tafi gidan iyayenta, kuma kada ta dawo sai ta haihu. Bayan kowacce ta kama hanyar gidansu, sai ita kuma amaryar
    Sarki marainiya ta tafi gindin wata tsamiya ta zauna, ta kama kuka, tana waƙa tana cewa:

    “Wa zai ba ni yaro a yau?
    Wa zai amshi haihuwa a yau?
    Ni ba ni da uwa, ni ba ni da uba?”

    Tana cikin wannan hali sai tsohuwa ta zo ta sake tambayar ta abin da yake damun ta. Sai ta kwashe labarin yadda suka yi da Sarki ta gaya mata. Sai tsohuwa ta ɗauke ta, ta kai ta gidanta, ta cigaba da kula da ita, tana yi mata albishirin cewa in Allah ya yarda, za ta haihu, cikin ba zai zube ba.

    Suna nan tare da tsohuwahar ranar haihuwa ta zo, ta haifi ɗanta lafiyayye, kowa ya gan shi ya ga ubansa. Amma sauran matan Sarki kuwa ba su sami haihuwa ba, sai ɗaya daga cikin kishiyoyinta ta sami labarin haihuwar amaryar Sarki marainiya. Sai ta fara bin ta a sace, har ranar da aka sa za su koma gidan Sarki. Rannan sai amaryar Sarki ta tafi bakin rafi donta yi wanka tare da ɗanta.

    Da ta je bakin rafin sai ta ajiye jaririn, ta shiga wanka. Sai kishiyar nan tata ta zo ta sace yaron, ta gudu da shi.Da suka koma fada sai amaryar Sarki marainiya ta je ta gayawa Sarki cewa ta haihu, amma an sace abin da ta haifa. Sai aka ƙi yarda da wannan magana. Da kishiyarta wadda ta sace yaron ta zo, sai suka ce ita ce ta haifi yaron.

    Ita kuwa matar Sarki marainiya sai aka sa fadawa da yaran Sarki suka kafa mata ɗaki irin na dawaki, aka ajiye ta a can, bisa cewa ta yi wa Sarki ƙarya. Da kishiyarta ta ba yaron nono sai ya ƙi kamawa. Aka yi juyin duniyar nan, jaririn nan ya ƙi shan nono, sai aka rinƙa ba shi madarar shanu, har ya girma. Ana nan, ana nan, wata rana sai ɗan duba watau Sarkin bokayen Sarki, ya gaya wa Sarki cewa wannan ɗan nasa matar da ta rene shi ba ita ce uwarsa ba.

    Mamaki ya kama Sarki, sai ya nemi Sarkin bokaye da ya gaya masa ta yadda zai gane uwar yaron. Sai mai duba ya ce ya tara matansa ranar kasuwar garin, kuma a tara mutane a fada, sannan duk matansa su yi abinci, su kawo shi bainar jama’a, kuma su jeru a fada. Idan an yi haka, sai a ce da yaron ya zaɓi abincin da matan Sarki suka kai wurin, to duk abincin da yaron ya zo ya ci, tabbas mai wannan abinci ita ce uwarsa.

    Ba tare da nuna wata shakka ba, Sarki ya ce a yi haka ɗin. Sarki ya umarci matansa a kan abin da ake so kowacce ta yi. Duk matan suka yi dafe-dafen kayan daɗi. Ranar kasuwa ta zo, mutane suka taru, fada ta cika ta batse. Amma ita amaryar Sarki marainiya, kuma uwar yaron ta gaskiya, ba ta da abin da za ta dafa.

    Hasali ma tun ranar da aka kai ta ɗakin dawaki ba ta cin komai sai in an zuba wa doki dusa ta ɗiba, ta dama ta sha, ko ta yi tuwo da ita. Da aka ce har ita ma sai ta yi abinci, sai ta ɗebi dusar da aka kai wa dawaki kamar yadda ta saba, ta kama gafiya ta yanka, ta gyara ta da kyau, ta ɗauka ta kai fada.

    Da ta isa fada sai ta tarar duk sauran matan Sarki sun jeru, suka shiga yi mata kallon reni da nuna mata ƙyama. Can da ɗan Sarki ya zo a kan doki aka ce ya zaɓi abincin wadda zai ci daga cikin matan Sarki, sai kawai ya ƙarya linzami ya doshi inda mahaifiyarsa marainiya take. Da zuwa sai ya kama cin abincin dusar nan da ke gabanta.

    Da mutanen da suka yi cincirindo a fada suka ga haka, sai mamakin yadda al’amarin ya kasance ya kama su.Da Sarki ya ga alama lallai gaskiya ce ta yi halinta, sai yasa aka kama matar da ta sace yaron ta ce nata ne, aka fille mata kai. Ita kuwa mahaifiyar yaron ta gaskiya sai Sarki ya ba ta haƙuri, ya nemi ta gafarta masa.

    Ba a daɗe da yin wannan abu ba, Sarki ya kamu da rashin lafiya, wadda ta zama ta ajalinsa. Bayan an gama zaman makokin rasuwar Sarki, sai aka naɗa shi ɗan marainiya a matsayin sabon Sarki. A cikin ikon Allah yaro ya hau karagar mulki. Ya ci gaba da tafiyar da harkar mulki kuma ’yar tsohuwar nan da uwarsa zumuncin da yake tsakaninsu ya ƙara ƙarfi. Kurunkus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • Alheri danko ne ba ya faɗuwa ƙasa banza.
    • In Allah ya rufa maka asiri, ba mai tonawa.
    • Karya fure take ba ta ’ya’ya.

    Wannan tatsunya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Karanta Tatsuniyar Kurege Da Kura (Na Biyu)

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniyar Kurege Da Kura (Na Daya)

    Tatsuniyar Kurege Da Kura (Na Daya)

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    Wata rana Kurege da Kura suna yawo, sai suka tsinci ƙyallen fatari. Sai Kurege ya ce, bari ya je ya ɗinka musu riguna da shi. Ya je ya ɗinko riguna biyu, amma girmansu ɗaya. Ya bai wa Kura ɗaya. Da Kura ta saka sai rigar ta matse ta, ta shaƙe mata wuya saboda ta yi mata kaɗan.

    Sai Kurege ya ce da Kura tun da rigar nan ta yi mata kaɗan, sai ta bar masa ita. Da Kura ta ji haka sai ta ce masa: “Daman ka cuce ni ne tun da ka ɗinka rigata daidai da taka, sai ka ɗauka.” Kurege ya haɗa duka biyun, suka shiga jeji don su farauto abinda za su ci. Da suka kamo namun daji da yawa sai suka dawo gindin wata bishiya, suna hutawa.

    Kurege yana so ya cinye namanshi kaɗai, amma ya rasa yadda zai yi. Can sai ya hango wasu ‘yanmata a bakin rafi, sai ya dubi Kura ya ce: “Ga ‘yan mata can, mu je mu yi musu magana. “Sai Kura ta yarda, suka je suka tarar da ‘yan matan suna hira. Suka zauna suna sauraron hirar.

    Da Kurege ya ga hira ta fara yin daɗi sai ya ce da Kura su je su dafa naman nasu. Sai Kura tace ita tana nan a wurin hira, ba za ta je ba. Shi kuwa Kurege sai ya je domin ya dafa musu naman. Ashe ya sami abin da yake so, wato sai ya zaɓi nama mai kyau ya zuba a jakarsa, ya ɓoye. Sai ya samo naman mushe ya dafa, ya ajiye wa Kura. Bayan ta dawo sai ya miƙa mata nama.

    Kura ta hau ci ba ta san mushe ya dafa mata ba. Ta ci nama, irin cin haɗama, amma ta ɗan rage ta ɓoye a jakarta. Kura ba ta da masaniyar cewa Kurege ya ɓoye nama mai kyau, ya ba ta mushe. Saboda wayo irin na Kurege, sai ya dubi Kura ya ce: “Kura ki rage mini naman mana. Saboda haɗama irin ta Kura ita ma sai ta harari Kurege tace:
    Ni ba zan ba ka ba tun da kai ne ka dafa, na san sai da ka zaɓi inda ya fi ko ina daɗi ka ci ka ƙoshi, ba zan ƙara maka ba.

    Da rana ta faɗi, kuma dare ya yi sai suka samu wata bukka suka kwanta, can cikin dare sai zawayi ya kama Kura. Ta nemi Kurege ya raka ta, sai da rana ta faɗi, kuma dare ya yi sai suka sami wata bukka suka kwanta ki, ya ce in zawayin yana damunta, to ta fita waje. Ya ƙara da cewa: “Idan ma abin ya dame ki ai sai ki yi shi a kwance ba sai kin tashi ba.

    Amma idan na ji ihu to babu lafiya, idan kuma abin ya yi tsanani, idan kuma kin yi shiru to lafiya kenan. Sai Kura ta fita waje ta yi kwanciyarta. Jim kaɗan sai kunama ta harbe ta. Kura da raki sai ta ƙwala ƙara, haka dai ta kwana tana zawo. Wayewar gari ke da wuya, sai ta je ta faɗa wa Kurege cewa jiya da daddare kunama ta harbe ta.

    Sai Kurege ya ce: “Ai dama mun yi da ke idan na ji shiru lafiya ta samu, idan kuma na Ji ihu to ta yi tsanani sai in fita in taimaka miki. “Bayan Kura ta ji bayanin Kurege, sai ta ce: “To shi ke nan.” Da suka gama maganganunsu, sai Kurege ya rasa yadda zai yi ya ɗauki naman da ya ɓoye ya kai gida, domin ya sani idan Kura ta gani za ta ƙwace. Sai ya yi dabara ya ba Kura shawara ta je ta sha ruwa, ta wanke jikinta kafin su tafi gida.

    Ba tare da zaton wani abu ba, sai ta kama hanyar rafi. Da Kurege ya ga ta tafi rafi, sai ya ɗauko namansa a inda ya ɓoye, ya saka shi a jakar Kura, shi ma ya shiga cikin jakar. Da ta dawo daga wanka, sai ta ɗauki jakarta ta rataya. Ba ta san Kurege yana cikin jakar ba, sai ta kama hanya. Daɗin waƙa ya sa ta kama hanyar gida ta fara tafiya, ta manta da Kurege.

    Tana cikin tafiya sai ta fara yi wa Jakarta waƙa tana cewa. “Sai ni Kura durungu, Na yi farauta, Na cika jakata da nama, Nama sai mun ture, Ga shi a cikin jakata.” Haka ta rinƙa yi wa jakar waƙa. Sai da ta isa gida ta tuna ta bar cikin jakar Kura, riƙe da namansa ya gudu zuwa gidansa. Shi ya sa duk wanda ya je daji zai ga Kura tana ta yawon nema nai. Shi kuma da za ku je gidansa, za ku tarar da gidan cike yake da nama mai kyau, wanda yake ci ya more. Da babu Gizo da na yi muku ƙarya. Ƙurunƙus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • Karamin mai hankali ya fi babba mai wauta.
    • Wauta mai janyo wuya.

    Wannan tatsuniya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Danna nan don karanta Tatsuniyar Kishiyoyi Biyu

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniyar Kishiyoyi Biyu

    Tatsuniyar Kishiyoyi Biyu

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    An yi wasu kishiyoyi biyu masu zaman lafiya a tsakaninsu a wani gari. Ba su taɓa ɓata wa juna rai ba. Suna nan, sai wata rana ɗaya daga cikinsu ta kwanta jinya. To da ma kowaccensu tana da ’ya mace, ’ya’yan kuma sun yi kama da juna ainun, yadda ba kowa ne zai iya bambance su ba, tamkar dai ’yan biyu.

    Da mai jinyar nan ta ga alamun ciwon nata ba na tashi ba ne, sai ta kira kishiyarta, ta ba ta amanar ’yarta. Kishiyar ta karɓa, kuma ta yi alƙawari za ta kula da duka yaran biyu kamar ita ta haife su. Da mai jinyar ta rasu, sai kishiyar ta ci gaba da kula da yaran har suka girma, suka zama ’yan mata.

    To amma saboda tsabar so da adalci da take yi wa ’yar kishiyarta, sai ya zamanto ba ta iya gane ’yarta daga cikinsu, domin kamanninsu ɗaya. Sai wata tsohuwa ta ziyarce su da ta lura da yanayin matar ta hanyar adalcin da take nunawa a tsakanin yaran, sai ta rinƙa yi mata faɗa a kan yaya za ta riƙi ɗan wani kamar nata.

    Sannu a hankali, har dai ta fara karkata ga zancen tsohuwa, to amma sai tace ba za ta iya gane ɗiyarta daga cikin yaran ba. Sai tsohuwar nanta ba ta shawara da cewa in sun je ɗaukar ruwa kafin su dawo, ta dafa dambu, ta ajiye a bakin randa, in sun dawo suna jin yunwa za su fara ci.

    To sai ta bari sai sun fara cin dambun sai ta daka musu tsawa, tana cewa: “Kun san yadda yake ne, ba ku tambaya kafin ku fara ci? ”Tsohuwa ta ce mata ta lura da kyau, domin wadda ta fara cire hannunta daga akushin dambun to ita ce ’yar kishiyarta. Wadda taƙi cire hannunta, kuma ta ce suna jin yunwa ne, to ita ce ’yar cikinta.

    Sai kuwa matar nan ta yi hakan. Bayan yaran sun dawo daga ɗaukar ruwa sai suka hangi dambu a bakin randa, suka nufi bakin randa da gudu, suka fara cin dambu. Nan take sai ta daka musu tsawa, tana cewa: “Kun san yadda dambun yake ne, ba ku tambaya ba kafin ku fara ci? ”Nan da nan suka razana, sai ’yar kishiyarta ta cire hannunta daga cikin akushin dambu, ita kuma ’yarta ta cikinta, ta dubi uwarta ce: “Haba mama, muna jin yunwa ne fa.

    ”Daga nan sai ta kama ’yarta ta kai daki, kuma ta kama’yar kishiyarta ta yi mata tsaga a fuska. Daga nan fa sai ta fara gana wa ’yar kishiyar nan tata azaba iriiri, har ya kai ga in za su ci abinci, sai ta ƙi zuba wa ’yar kishiyarta nata abincin a akushi, sai ta zuba mata a ƙasa. Amma kuma maimakon ’yar kishiyar nan ta rame ko ta damu, sai ƙiba kurum take yi.

    Daga nan sai ta daina ba ta abincin sam-sam, har ma dai takore ta daga gidan, wai ta je can kabarin uwarta ta karbi abinci. Da yarinya ta ji haka, sai ta yi ta kuka, ta kama hanya ta tafi bakin kabarin uwarta tana kuka. Ana haka, ana haka, wata rana da ta je kabarin uwar tana kuka, sai uwar ta fito ta rarrashe ta, ta ba ta abinci, ta ci ta ƙoshi.

    Haka dai, kullum sai ta je bakin kabarin uwarta, ta fito ta ba ta abinci. Nan da nan ta sake yin ƙiba, ta yi kuma kyau, ta goge, abin gwanin ban sha’awa. Ita kuwa mai uwa a murhun, sai ramewa take yi. Uwarta ta rasa abin da za ta yi. Wata rana sai wasu samari suka je tambayar uwar cewa ɗaya daga cikinsu yana son ya shiga neman auren marainiyar.

    Maimakon ta yi abin da samarin suka nema, sai ta ce sai dai su auri ’yarta. Su kuma suka ce waccan mai tsaga a fuska suke so. Amma sai ta hana su, ta mare su, ta gaya musu kada su sake zuwa gidan neman aure in ba ’yarta suke so ba. Da marainiyar nan ta ga haka, sai ta gudu, ta shiga uwa duniya. Tana cikin tafiya a dokar daji, sai ta ga shinkafa da nama.

    Sai shinkafa ta yi wa budurwar nan magana, ta ce idan tana jin yunwa ta zauna ta ci. Amma sai yarinya ta ce ta ƙoshi, kuma ta ci gaba da tafiya. Can kuma sai ta ga naman kaza, sai naman ya yi mata tayi, amma sai ta ƙi ci, ta ci gaba da tafiya. Haka ta rinƙa haɗuwa da kayan daɗi iri-iri, amma ta ƙi amsa tayinsu, ta haƙura da yunwar da take ji, ga baƙin cikin da ke damunta.

    Tana cikin tafiya sai ta ga hadari ya haɗu, ita kuma babu inda za ta fake. Ta duba nan, ta duba can, sai ta hangi wata ’yar bukka, nan take ta nufe ta a guje, ta buɗe ta shiga. Bayan ta zauna sai ta ga wani babban kumurci a gefenta. Sai macijin nan ya sulalo ya nufo wurinta, amma ba ta ji tsoro ba sai kallon sa take yi.

    Da ya ji bayaninta, sai ya tambaye ta tana iya gane garin, sai tace ta sani. Ba tare da ɓata wani lokaci ba, sai ya ce ta shirya su je su kai musu ziyara. Jin haka ya sa ta shiga murna da shirye-shiryen tafiya. Ta tanadi kayan sutura da sauran kayan masarufi. Da ranar da suka sa ta zo, sai Sarki ya sa aka haɗa su da dawakai da ’yan rakiya masu yawa, sai ka ce ita ce matar Sarki, suka kama hanya.

    Da suka isa garin, sai ita da mijinta da ’yan rakiyarsu suka nufi gidan iyayenta, suka shiga gidan, mutanen gari kuma suna ta mamakin yadda wannan yarinyar da aka ba wuya a baya ta koma. Da ’yar’uwarta ta gan ta sai ta rungume ta, amma da kishiyar uwarta ta fito sai ta ce ba ita ce ta ɓata ba, to amma saboda tsagun fuska da ta yi mata, sai ta gane ta.

    Nan take suka rungume juna cikin murna. Bayan amarya ta huta sai suka fara hira, ta kwashe labari tun daga barinta gida har zuwa lokacin da ta auri ɗan Sarki. Data gama ganin dangi, sai ita da mijinta suka yi musu sallama, suka kama hanya tare da ’yan rakiyarsu, sai garin mijin.

    Bayan tafiyarta sai kishiyar uwarta ta ce lallai ita ma ’yarta ta je ta auro ɗan Sarki. A kan dole yarinya ta amsa. Da ta kama hanyar tafiyar neman ɗan Sarkin da za ta aura, kamar dai yadda ’yar’uwarta ta yi, tana shiga daji sai ta ga shinkafa da nama. Tun kafin ma a yi mata magana sai ta tsuguna ta fara ci. Sai shinkafa ta ce da ita: “‘Yan mata zo ki ci shinkafa.

    ”Da budurwa ta ji haka sai ta dubi shinkafa ta mayar mata da jawabi: “Da ma ko ba ki yi magana ba, ai ina jin yunwa.” Sai ta ci gaba da cin shinkafa har ta ƙoshi. Daga nan sai ta kama hanyar ta fara tafiya. Ba ta yi nisa ba kuma sai ta haɗu da naman kaza. Nan ma ta zauna ta ci har ta ɗebi cinya da fukafukai da ƙirjin kaza a hannunta, ta yi guzuri. Ta sa kai ta fara ci gaba da tafiya tana lasar baki.

    Ba jimawa sai hadari ya taso, ta rasa yadda za ta yi. Gashi ba gari kusa a baya, kuma ba ta san inda ta dosa ba. Can sai ta hangi wata ’yar bukka, ta ruga a guje ta shiga, sai ta ga wani shirgegen maciji. Tana ganin macijin nan sai ta ƙwala ihu, tana neman hanyar gudu. Sai ɗan yaro ya ɓullo ɗauke da abinci, ya ce ta ba macijin abinci.

    Sai ta ce: “Tabɗi! Ta yaya ina jin yunwa in ga abinci in ba wani maciji?” Sai ta kama cin abinci, ta yi watsi da maciji. Jim kaɗan sai macijin ya fara rikiɗa. Tana ganin haka sai ta faɗi sumammiya, watau ba ta ga ɗan Sarki ba, balle ta san kamanninsa. Bayan ta farka sai ta gan ta a gidan wasu masu sarauta, amma talakawane da wani ɗan yaro ya zo ya gaya mata cewa za a zo a yi mata kitso, amma idan makitsiyar ta ba ta abin ƙwalama kada ta ci.

    Tana cikin haka da macijin nan, sai wani ƙaramin yaro yaɓbullo ɗauke da kayan abinci, ya gaya mata ta ba macijin nan abinci. Nan da nan ta ba shi ruwa ya sha, kuma ta ba shi abinci ya ci. Da ya ƙoshi sai ya rufe baki. Bayan ta kammala ciyar da macijin nan da shayar da shi ruwa, sai yaron ya tambaye ta ko ita ma za ta ci abincin ne.

    Sai tace ta ƙoshi. Sai macijin nan ya sake yin ƙoƙarin razana ta, amma sai tace ita komai ya ga dama ya yi mata, domin ba ta da wurin zuwa, kuma ta riga ta sadaukar da rayuwarta. Da jin haka, sai macijin ya shiga rikiɗa, yana zama namun daji daban-daban, amma duk da haka ba ta razana ba. Maimakon haka ma, sai ta gyara zama tana kallon ikon Allah, har dai macijn nan ya rikiɗa, ya koma yaro matashi kyakkyawa.

    Yarinyar ba ta sani ba, ashe macijin nan ɗan Sarki ne yake neman aure, amma sai ya bi wannan hanya don ya sami mace mai hankali, mai amana. Nan da nan ya sa aka ɗauke ta a kan doki, akakai ta gidan Sarki, aka ɗaura mata aure da shi, aka sha biki. Bayan an gama biki sai aka tura yaro ya gaya wa amarya za a zo a yi mata kitso, to amma matar da za ta yi mata kitson mayya ce, kuma za ta zo da kayan ciye-ciye a hannunta, idan ta ba ta kada ta ci.

    Yaron ya ce mata ta riƙe duk abin da za ta ba ta a hannunta, ko sau nawa ta ba ta kuwa kada ta sa a baki. Yaro ya ƙara bayyana mata cewa, bayan wannan mayya ta gama kitso za tayar da matsefata a gidan, amma kada ta gaya mata, ta kyale ta ta tafi. Bayan ta tafi kuma za ta dawo ta tambayi matsefatar, to sai ta miƙa mata haɗe da kayan ciye-ciyen da ta ba ta.

    Amaryar ta amince. Da makitsiya ta zo gidan, sai aka ce ta je ta yi wa amarya kitso. Da ta fara kitso sai ta miƙa wa amarya kayan ƙwalama, wai ta ɗan lashe bakinta da shi, sai amarya ta karɓa kamar za ta ci, amma sai ta riƙe a hannunta. Jim kaɗan kuma sai
    ta sake miƙa mata wani abincin, sai amarya ta karɓa ta haɗa su a hannunta. Haka dai har sai da suka gama kitso, makitsiyar ta tashi za ta tafi, sai ta yar da matsefin da ke hannunta a tsakar ɗakin amarya, amma amarya ta ƙi gaya mata.

    Makitsiya ta kaɗa kai ta yi tafiyarta. Bayan wasu ’yan sa’o’i da tafiyarta sai ta dawo, wai ta manta matsefinta a gidan, sai amaryata ɗauko mata, ta haɗa mata da kyautar da ta ba ta ta kayanƙkwalama a lokacin da take yi mata kitso. Da mayyar nan ta ga an dawo mata da tarkacenta, sai kawai ta fara zage-zage, ta kama hanya a fusace ta fita abinta. Amarya da mijinta ɗan Sarki suka ci gaba da zamansu cikin jin daɗi.

    Wata rana sai amarya ta kwanta a ɗaki ita kaɗai tana ta rusar kuka. Da mijinta ya shigo sai ya tambaye ta abin da ya faru, sai tace tana tunanin gidansu ne da mahaifinta da kuma kishiyar mahaifiyarta wadda ta riƙe ta. Ta kwashe labarinta gaba ɗaya ta gaya masa. Tana jin wannan ƙa’ida sai ta ce: “Tabdi! Ai ni in har na ga abin daɗi ba zan ƙyale shi ba sai na ci.

    …..”Da makitsiya ta zo ta fara kitso sai ta miƙa wa yarinyar abin ƙwalama, sai ta karɓa ta kai baki ta cinye. Da ta sake miƙa mata na biyu sai ta sake lanƙwamewa. Bayan sun gama kitso sai makitsiyarta yar da matsefinta, sai ta ce da ita: “Ai kin manta matsefinki.” Sai ta juya ta karɓa, ta tafi tana dariya. Bayan wasu ’yan kwanaki sai yarinyar nan, abin tsautsayi ta kamu da cuta, wadda ta zama ajalinta aka binne ta, ba tare da ta auri ɗan sarkin ba. Kurunkus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • Munafunci dodo ne, yakan ci mai shi.
    • Mai rabon ganin baɗi ko ana ha maza ha mata sai ya gani.
    • Hassada ga mai rabo taki ce.
    • Mahakurci mawadaci.

    Wannan tatsuniya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Karanta  Tatsuniyar Ƙawancen Kyanwa Da Bera

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniya Mai Taken Wani Sarki Da Matansa

    Tatsuniya Mai Taken Wani Sarki Da Matansa

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    Wani Sarki ne mai mata uku, amma Allah bai taɓa ba shi haihuwa ba. Ana nan, ana nan wata rana sai ya nemi shawarar fadawansa a kan abin da ya kamata ya yi saboda wannan rashin haihuwa. Sai suka ce ya kamata ya ƙara aure. Shi ko ya ɗauki shawararsu, ya sa aka nema masa budurwa kyakkyawa ya aure ta.

    Bayan wasu ‘yan watanni sai Allah ya ba ta ciki, labari kuma ya gama ko ina, matar Sarki tana da ciki. Su kuwa kishiyoyinta sai suka shiga baƙin ciki, don sun daɗe a gidan Sarki ba tare da ko ɗaya daga cikinsu ta sami ko da ɓatan wata ba. Daga nan sai suka shiga neman hanyar da za su bi su zubar da cikin, amma abu ya gagara, har lokacin haihuwa ya zo.

    Lokacin da suka tabbatar ta kusa haihuwa, sai suka je wurin Sarki suka nemi izini su je shan iska da saran itace a jeji tare da bayinsu. Ba tare da wani mugun zato ba, sai Sarki ya ba su izini, amma da sharaɗi, ba za su je da amaryarsa mai juna biyu ba. Sai suka ce ai za su kula da ita, kuma babu abin da zai same ta.

    Da suka nace, sai Sarki ya bar su suka tafi jeji da ita. A dajin nan naƙuda ta kamata, suka kai ta gindin bishiya, suka kwantar da ita, ta haihu. Da suka ga ta haifi ‘ya kyakkyawa, kuma ba ta cikin hayyacinta, sai suka ɗauki jaririyar suka jefa a kan bishiya. Can da rana ta yi sanyi, sai su da bayinsu suka kama hanyar gida, tare da mai jego.

    Lokacin da suka isa gida, sai matan Sarki suka je turakarsa, suka gaya masa wai matarsa ta haifi wani ɗan itace ne, ba mutum ta haifa ba. Da jin wannan bayani sai ya fusata, domin ya ɗauka gaskiya suka gaya masa, ya sa aka kai amaryarsa wani gida ita kaɗai inda ba kowa, sai abin tsoratarwa, aka bar ta a can.

    Bayan wasu ‘yan watanni sai bayin Sarki suka je daji yankowa dawakin Sarki ciyawa. Suna cikin yankan ciyawa sai wata ‘yar tsuntsuwa ta zo ta sauka a kan bishiya, ta tarar da ‘yar yarinya. Sai ta fara waƙa tana cewa: “Ɗan tsuntsu kar ka faɗa kan ‘yar Sarki, Wadda kishiyoyi suka ce, Wai ɗan itace uwarta ta haifa, Suka jefa ta kan bishiya, Ba ɗan itace ba ne, ‘Yar Sarki ce.

    “Ta rinƙa maimaita wannan waƙa, har bayin Sarki suka ji wakar ‘yar yarinya ta kan bishiya. Wannan ya sa suka fita da gudu, suka koma gari. Washe-gari ma da suka koma yankan ciyawa sai suka ji waƙar. Da suka kasa kunnuwansu da kyau, suka kuma saurari waƙar ‘yar yarinya, sai suka koma gida suka gayyaci mutanen gari masu yawa, domin su ma su je jejin su ji.

    Mutanen gari suka saurari waƙar da tsuntsuwa ke yi wa yarinya. Daga nan fa suka koma gari, suka je suka sanar da Sarki abin da suka ji. Sarki ya tashi da kansa ya nufi jeji inda yarinyar take, yasa aka hau bishiya a ga ko me yake yin wannan waƙa. Da aka hau bishiya sai ga yarinya kyakkyawa mai kama da Sarki, sai ka ce kakinta ya yi.

    Bayan an sauko da ita Sarki ya gan ta, nan da nan ya rungumi ‘yarsa, yana ta salati irin na godiya ga Allah, yana sumbatar yarinyar nan, don ƙauna irin ta ‘ya da mahaifi. Bayan wannan nuna murna ta Sarki da amsar barka da arziki daga jama’arsa da ke wurin, sai ya sa aka kawo masa doki ya hau, aka miƙa masa ɗiyarsa, suka hau doki tare, shi da ɗimbin jama’a suka kama hanyar gari.

    Da suka isa gida sai ya aika aka kawo masa uwar yarinyar da aka kai can wani gida da ke bayan gari, yana cike da nadama, amma kuma a cikin muryar bayyana farin ciki, ya ba amaryar haƙuri, ya nemi ta yafe masa horon da ya yi mata ba tare da laifin ta ba, a sakamakon makircin kishiyoyinta.

    Bayan fada ta cika ta batse da mutanen gari, sai aka bayyana musu miyagun halaye da makircin sauran matan Sarki, da yadda suka sa Sarki ya hori matarsa ba tare da ta yi masa laifi ba, da kuma yadda suka jefa da ‘yar Sarki a daji. Nan take Sarki ya umarci
    Hauni da ya fille musu kawuna, aka je aka zuba su a rami, aka binne. Sarki kuma ya ci gaba da sabuwar rayuwa shi da amaryarsa da’yarsa. Da ba domin Gizo ba da na shara muku ƙarya. Kurunkus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • Mugun nufi ba ya kashe ɗan kurciya.
    • Ƙaiƙayi ya koma kan masheƙiya.

    Danna nan don karanta Tatsuniyar Ƙawancen Kyanwa Da Bera

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniyar Ƙawancen Kyanwa Da Bera

    Tatsuniyar Ƙawancen Kyanwa Da Bera

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    Kyanwa da Bera dai ne suka yi ƙawance, suka kuma yi shawarar cewa ya kamata su tara kayan abinci da za su rinƙa ci idan lokacin hunturu ya zo. Suka kuwa zartar da wannan shawarar.

    Suna nan, sai rannan Ɓera ya ce da Kyanwa zai je bikin ƙanwarsa. Da ya fita sai ya nufi rumbun abincin da suka tara, ya ci har sai da ya ƙoshi. Da ya dawo gida sai Kyanwa ta yi masa maraba, ta tambaye shi, “Me aka samu ne?” Ɓera ya dubi Kyanwa ya ce: “Abin da aka samu shi ne, wuyar aiki ba a fara ba!” Aka yi murna aka watse.

    Bayan ’yan makwanni kuma Ɓera ya je wani sunan, ya bi ta rumbu ya ci har ya ƙoshi. Da dawowa gida sai Kyanwa ta tambaye shi: “Yau kuma wa aka samu?” Sai Bera ya dubi Kyanwa yana murmushi ya ce: “Yau kuma an sami kwanci-tashi ba ta bar komai ba.” Duk abin da Ɓera ke yi dai Kyanwa ba ta sani ba.

    Da Ɓera ya je gidan suna na uku ya dawo, sai Kyanwa ta nemi sanin abin da aka samu. Sai ya harare ta ya ce: “An sami ta-faru-ta-ƙare.” A tafiyar suna na huɗu Ɓera ya dawo da fuska a murtuke. Ita ko Kyanwa ta tambayi sunan jariri da goron suna. Maimakon Ɓera ya ba ta jawabi kamar yadda ya saba, sai ya fara yi mata wani kallon raini, kuma ga shi tana jin yunwa, tana jiran ya kawo mata abincin suna.

    Da ta ga alamun babu abincin nan, kuma Ɓera yana yi mata kallon raini, sai haushi ya kama ta ta fusata ta ce: “Kai ka cika surutu da fitina.” Kafin a ce haka, ta yi carab ta far masa, ta kama shi ta cinye. Ƙarya daɗin ji, amma ba na yi tun da Gizo yana nan. Kurunkus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • Ruwa ba sa’an kwando ba ne.
    • Duk wanda ya ci amana, sai amana ta ci shi.

    Wannan tatsuniya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Danna nan don karanta Tatsuniyar Kaza Da Muzuru

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniyar Cilakowa Da Kodokodo

    Tatsuniyar Cilakowa Da Kodokodo

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    Akwai wasu tsuntsaye biyu a wani baƙin daji da ke ƙasashen Gabas. Ɗaya sunanta Cilakowa, ɗayar kuma Kodokodo. Ita Cilakowa tana da dogon baki, ita kuma ’yar Sarkin tsuntsaye ce.

    To tana so ta yi aure, amma saboda dogon bakin nan nata, ba wanda ya fito domin ya aure ta. Ana nan, sai rannan ta yi tunanin cewa bari ta je wurin Kodokodo ta yi mata dabara, ta ce za ta biki ta ba ta aron bakinta, idan ta gama harkar bikin za ta dawo mata da shi.

    Sai ta yanke shawarar haka, ta je ta yi bayani sai Kodokodo ta ba ta. To ashe daga bikin nan aure za ta yi. Sai ta gama biki, ita ma ta yi aure. Ana nan, ana nan sai Kodokodo ta ji shiru, ko labarin Cilakowa babu. Ga shi kuma bakin Cilakowa da ta karɓa ta ba ta aron nata, ya yi mata tsawo, ta yadda ma ba ta iya magana ko cin abinci da shi.

    Sai ta fara ramewa saboda ƙishirwa da yunwa, abin ya dame ta. Da ta ga ba dama, watau ba za ta iya ci gaba da jurewa ba, sai wata rana ta yanke shawarar cewa gara ta je ko ina ne neman Cilakowa.

    Duk inda ta je sai a riƙa cewa ai sunan Cilakowa Sheba. Kodokodo dai ta mai da hankalinta wajen neman bakinta. Tana cikin tafiya sai ta tarar da wasu mutane suna daka. Da ta ƙarasa kusa da su, sai ta durƙusa ta gaishe su, da waƙa kamar haka: –

    “Masu dakan nan, masu dakan nan;
    Ba ku gane min Sheba ba?
    ’Yar gidan su Dalailu.
    ’Yar Sarkin tsuntsaye. Ta karɓi aron bakina. Daga biki sai aure. Wutsiyata ta shinge. Bakina na talaka talak.”

    Suka ce: “A a, ba mu gan ta ba, ki yi gaba.” Da ta yi gaba sai ta ga wasu mutanen, su ma ta sake yi musu irin wannan waƙar. Sai suka ce da ita ta je ta shiga wani gidan, sai
    ta shiga.

    Tana shiga sai suka yi arba da Sheba, ta dube ta tace: “Na biyo bakina, daga aro sai aure?” Kafin ma Cilakowa ta yi wata magana sai fut, ta cire bakinta, ta ba ta nata, ta tafi. Da mijin Cilakowa ya dawo sai ya ga Sheba da dogon baki.

    Ganinta haka ya ba shi mamaki, sai ya dube ta yace, “Sheba ɗauke karan nan.” A cikin murya tattausa ta mayar masa da jawabi cewa: “Ba kara ba ne, bakina ne.” Sai ya dube ta ya ce: “To in haka ne ba zan iya zama da ke ba, bakinki ya yi tsawo da yawa.” Shi ke nan ya kore ta, ta koma gida. Ƙurunƙus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • In ba ki da gashin wance kada ki ce za ki yi kitson wance.
    • Kayan aro ba ya rufe ƙwauri.

    Wannan tatsuniya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Danna nan don karanta Tatsuniyar Daskin Dariɗi

    Edita@rumasau-kallamu

  • Maƙala Mai Taken Raujin Hikima: Gurbin Waƙoƙin Gargajiya A Rayuwar Hausawa

    Maƙala Mai Taken Raujin Hikima: Gurbin Waƙoƙin Gargajiya A Rayuwar Hausawa

    Manazarta: Sani, A-U. (2025). Raujin hikima: Gurbin waƙoƙin gargajiya a rayuwar Hausawa. Njinga & Sepé: Revista Internacional de Culturas, Línguas Africanas e Brasileiras. São Francisco do Conde (BA), UNILAB, Brazil, 5 (Especial I), 11-23. https://revistas.unilab.edu.br/index.php/njingaesape/article/view/2340

    Raujin Hikima: Gurbin Waƙoƙin Gargajiya a Rayuwar Hausawa

    By

    Abu-Ubaida Sani

    Department of Languages and Cultures,

    Federal University Gusau, Zamfara, Nigeria

    Email: abuubaidasani5@gmail.com | abu-ubaidallah@fugusau.edu.ng

    ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6447-4334 | WhatsApp: +2348133529736

    Abstract

    Waƙoƙin Gargajiya (traditional songs) hold a significant and distinct place in Hausa culture, functioning as an informal educational system that imparts valuable lessons in both knowledge and social conduct. This paper examines the role of these songs in shaping the lives of the Hausa people, particularly in the past.

    It explores examples from various forms of traditional songs, including songs from folktales, community games, lullabies, and work songs sung by women during household chores. The study finds that Waƙoƙin Gargajiya have long played an essential role in teaching ethics, arithmetic, language skills, and in preserving cultural traditions and history.

    The paper concludes with recommendations for modernizing these songs through audio recordings, animated videos, and mobile applications, to ensure that they continue to provide valuable benefits for future generations.

    Keywords: Hausa, Hausa People, Hausa Traditional Songs, Hausa Oral Literature, Hausa Culture

    Tsakure

    Waƙoƙin gargajiya suna da gurbi na musamman a rayuwar Hausawa. Sun kasance tamkar makaranta mai zaman kanta wadda daga gare ta ake koyon darussa masu yawa na ilimummuka da zamantakewar rayuwa. Wannan takarda ta mayar da hankali wajen nazartar tasirin waƙoƙin gargajiya wajen daidaita alƙiblar rayuwar Hausawa, musamman a da.

    An zaƙulo misalan waƙoƙin da aka yi amfani da su daga tatsuniyoyi da wasannin dandali da wasannin tashe da kuma waƙoƙin reno da waɗanda mata suke rerawa yayin gudanar da aikace-aikace a cikin gidajensu. Binciken ya gano cewa, waƙoƙin gargajiya sun daɗe suna taka rawa wajen koyar da tarbiyya da lissafi tare da taimakawa wajen naƙaltar harshe da sanin al’adu da tarihi da makamantansu.

    Daga ƙarshe binciken ya bayar da shawarwari da suka haɗa da nuna dacewar zamanantar da waɗannan waƙoƙin gargajiya zuwa tsarin odiyo da bidiyoyin katun da manhajoji domin ci gaba da morar gagarumin alfanun da yake tattare da su.

    Fitilun Kalmomi: Hausa, Hausawa, Waƙoƙin Gargajiya, Adabin Baka, Al’adun Hausawa

    1.0 Gabatarwa

    Waƙa tsararren zance ne wanda ake shiryawa ta hanyar zaɓan kalmomi na musamman da jera su bisa wani tsari mai armashi da zai ba da wani ƙayataccen rauji.[1] Waƙoƙi sun kasance masu matuƙar jan hankali da tasiri a rayuwar Hausawa. Masana da manazarta sun gudanar da ayyuka daban-daban dangane da waƙoƙi, inda suka nuna alaƙarsu da sha’anonin rayuwar Hausawa.

    [2]Waƙoƙin gargajiya suna da tsohon tarihi a matsayin makarantar koyar da ilimummuka da kuma maƙerar sarrafa harshe da luguden kalmomin fasaha. Sauye-sauyen zamani sun yi matuƙar tasiri a kansu ta yadda har sun fara dusashewa, musamman yanzu da waƙoƙin zamani suka maye gurabunsu. A bisa haka, akwai buƙatar bitar waƙoƙin Hausawa na gargajiya domin ƙwanƙwance gudummawarsu ga cigaba da bunƙasar ilimi da zamantakewar Hausawa.

    1.1 Hanyoyin Gudanar Da Bincike

    Kadadar wannan binciken ba ta fita daga da’irar adabin Hausawa ba. Ko a cikin adabin, an taƙaita ta zuwa waƙoƙin gargajiya. An tsamo misalan da suka dace da takardar daga cikin ɗimbin waƙoƙin gargajiya da ake da su a Hausa. Sun haɗa da waƙoƙin da ake samu a cikin tatsuniyoyi da waƙoƙin reno da na wasannin dandanli da na tashe da sauransu.

    Bitar ayyukan da suka gabata masu alaƙa da adabi, musamman adabin gargajiya, ya taimaka wajen yi wa aikin jagoranci. Bayanai da aka samu daga karance-karancen rubuce-rubucen da aka yi masu alaƙa da aikin sun daidaita wa binciken alƙibla.

    An ɗora binciken a kan tunanin Hausa ta “da tsohuwar zuma ake magani.” A bisa wannan fahimta, binciken yana ganin cewa, sauyawar zamani bai kamata ya kawo ƙarshen ɗimbin alfanu da hikimomin da suke tattare a cikin waƙoƙin gargajiyar Bahaushe ba. A maimakon in an ci moriyar ganga a ya da kwaurenta, abin da ya fi dacewa shi ne,  a zamanantar da su domin ci gaba da tatsar hikimomin da suke cikinsu.

    Gurbin Waƙoƙin Gargajiya a Rayuwar Hausawa

    Waƙoƙin Hausa na gargajiya su ne waƙoƙin da Hausawa suka fara mu’amala da su a rayuwa. Sun mamaye dukkannin fannonin al’ada da adabin Bahaushe. Wannan ya haɗa tun daga wasanni da tashe da bukukuwa da ayyukan gida, har ma da fannonin zamantakewa da suka shafi aure da haihuwa da reno da sauransu.

    Kasancewar waƙa zancen hikima wanda yake tasiri a kan ruhi tare da sanyaya rayuwa ko saka mata karsashi ko ziguwa (wanda ya danganta da nau’in waƙar da muhallin da ake rera ta), Hausawa sukan samar da waƙoƙi a kusan kowace gaɓar rayuwa da suke gudanar da wata muhimmiyar al’ada.

    Kamar yadda Gobir & Sani (2021 p. 9) suka nuna, waƙoƙin gargajiya na Hausa sun haɗa da waƙoƙin tatsuniyoyi da wasannin dandali da na tashe da waƙoƙin aikace-aikace da makamantansu. Waƙar gargajiyar tana ɗaukar fasaloli daban-daban bisa manufar ƙirƙirar ta da muhallin da ake amfani da ita da kuma aikin da ake buƙata ta aiwatar.

    Wannan ya sa waƙoƙin gargajiya suka ɗauki manya da ƙananan jigogi daban-daban, tun daga kan koyar da lissafi da jarumta da nitsuwa da faɗakarwa da huce takaici har zuwa ƙarfafa guiwa da makamantansu. A ƙasa an kawo jerin alfanun waƙoƙin gargajiya ga rayuwar Hausawa.

    2.1 Faɗakarwa

    Faɗakarwa yana nufin jan hankali ko hannunka-mai-sanda zuwa ga aikata wani abu mai kyau ko hani kan aikata wani mummunan aiki. Faɗakarwa yana iya kasancewa tunatar da mutum game da wani abin da ya shagala. A irin wannan yanayi, akan ankarar da shi a fargar da shi daga shagalar da ya yi. Waƙoƙin gargajiya sun kasance babbar hanyar faɗakarwa da jan hankali. A duba misalin da aka kawo a ƙasa:

    Waƙar Tashen Ke Kika Je Ki Gidansu Direba

    Wannan wasan tashe ne wanda yara mata suke gudanarwa. Akan samu yarinya guda ta cusa tsummokara a cikin rigarta, daidai cikinta yadda zai yi tulu tamkar mace mai ciki. Za kuma ta shafe fuskarta da shuni ko gawayi ko baƙin bayan tukunya ko dai wani abu mai kama da wannan. Daga nan za ta shiga gaba yayin da sauran masu tashe suke biye a baya.

    Yayin da aka iso wurin gabatar da tashe, yaran za su riƙa zungurar wannan mai ciki tare da tuhumar ta da cewa, ita ta kai kanta gidansu Direba har ta samo cikin shege. Ita kuwa za ta riƙa bayyana dalilin da ya sa ta je (Gidansu Direba). Duk wannan yakan kasance ne cikin waƙa, kamar haka:

    Yara: Ke kika je ki gidansu Direba!

    Mai Ciki: Da ban je ba ina zan samu?

    Kullum biredi,

    Kullum Shayi

    Kullum tsire yanka goma,

    Yanzu likita ya auna ni,

    Ya ce cikin direbobi ne,

    Wayyo Direba ka cuce ni!

    Wayyo Direba ka ci amana!

    Idan aka lura da wannan waƙa, tana ɗauke da gargaɗi game da kwaɗayi. Wannan mai cikin shege ta bayyana da kanta cewa kwaɗayi ne ya kai ta, inda take lissafo abubuwan da suka ja ta gidansu Direba. Sun haɗa da biredi da shayi da tsire. Daga ƙarshe sai ake nuna irin halin ƙaƙa-ni-ka-yi da ta shiga a dalilin wannan kwaɗayi, wato samun cikin shege.

    Haƙiƙa wannan togaciya ce da kuma hannunka-mai-sanda ga ɗaukacin mata da ‘yanmata da kuma iyayensu. A ɓangare ɗaya kuwa, gargaɗi ne ga iyaye da sauran mariƙa da su riƙa kula da jin daɗi da walwalar waɗanda Allah ya damƙa musu a hannunsu.

    2.2 Nishaɗantarwa

    Nishaɗi yana nufin wani yanayi na jin daɗi ko farin ciki da annashuwa da ɗan’adam ko wata halitta takan iya shiga. Mai nishaɗi yana kasancewa cikin walwala da rashin damuwa. Nishaɗi yana da amfani matuƙa ga rayuwar ɗan’adam, domin yakan taimaka wurin kauce wa kamuwa da wasu cututtuka musamman waɗanda suka shafi zuciya da ƙwaƙwalwa.

    Kusan dukkanin waƙoƙin gargajiya suna ɗauke da nishaɗantarwa ta fuskokin da suka haɗa da:

    • Nishaɗantar da mai rera waƙar
    • Nishaɗantar da mai sauraron waƙar

    A duba misalin da aka kawo a ƙasa:

    Waƙar Wasan Tashe Ta Macukule

    Wannan wasan tashe ne na maza manya. Akan samu ɗaya daga cikin masu wasan ya yi shigar Gwari, sannan ya shafe fuskarsa da farar ƙasa ko wani abu mai kama da wannan. Zai kuma riƙe ƙwarangwal na kan wata dabba, kamar akuya ko tinkiya da makamantansu. Yayin da aka iso wurin gabatar da tashen, wannan mai shigar Gwarawa zai riƙa ba da waƙa, saura kuwa suna amsawa. Ga yadda abin yake:

    Bayarwa: Salamu’alaikum, ga baƙonku na Gwari,

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: Shekara ta dawo,

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: Ni ma na dawo.

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: Zan muku tashen Gwari,

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: A can ƙasarmu Gwari,

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: Kan kare da daɗi,

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: Romon kan jaki daɗi,

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: Tun ba wurin idon ba,

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: Tana ko taliya ce,

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: Kan ƙuda kuɓewa,

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: Majina kitse ne,

    Amshi: Macukule.

    Bayarwa: Tumbuɗi da daɗi,

    Amshi: Macukule.

    Haƙiƙa wannan wasa yana samar da nishaɗi musamman ga masu kallo. Idan mutum ya dubi yadda mai waƙar ya taƙarƙare yana maganar Gwari, dole abin ya ba shi sha’awa da dariya. Bugu da ƙari, zantukan cikin waƙar suna ɗauke da ban dariya da nishaɗantarwa, musamman yadda ake bayyana waɗannan abubuwan da Hausawa ba sa cin su a matsayin abinci mai daɗi.

    2.3 Koyar Da Lissafi

    Lissafi a nan yana nufin ƙidaya, wato ƙididdige adadin wani abu kamar kuɗi ko ‘ya’yan itatuwa, ko duwatsu da dai makamantansu. Abu ne mai kyau ya kasance mutum ya iya lissafi, domin kuwa lissafi yana ɗaya daga cikin gishirin rayuwa. Waƙoƙin gargajiyar da suke koyar da lissafi sun haɗa da:

    Waƙar Wasan Ɗura-Ɗura

    Ɗura-ɗura wasa ne na yara mata. Masu wasan za su nemo ƙananan duwatsu ko ɗanyun ‘ya’yan kanya ko makamancin wannan, kowa guda bibbiyu. Daga nan wadda za ta fara wasa za ta riƙe dutse ɗaya a hannun dama ɗaya kuwa a hagu – idan wasan ‘yar hannu biyu ce.

    Sai ta riƙa cilla su sama cikin ƙwarewa tare da canza musu hannu. Wato sai ta riƙe na hannun dama da hannun hagu, na hannun hagu kuwa ta cafe shi da hannun dama. Da zarar ta faɗi, sai abokiyar wasanta ta karɓa. Ana kuma gudanar da ‘yar hannu ɗaya, ko ‘yar duwatsu uku a maimakon biyu.

    Mai gudanar da wannan wasa za ta riƙa lissafi/ƙirge cikin waƙa. Waƙar ta danganta da ɗurawa take yi ko fanshewa. Ga misalin waƙar ɗurawa:

    Ɗura-ɗura ɗaya,

    Ɗura ya ban biyu,

    Ɗura ya ban uku,

    Ɗura ya ban huɗu,

    Ɗura ya ban biyar,

    Ɗura ya ban shida,

    Ɗura ya ban bakwai,

    Ɗura ya ban takwas,

    Ɗura ya ban tara,

    Ɗura ya ban goma.

    Goma ya ban ɗaya,

    Goma ya ban biyu,

    Ishina.

    Ishi ya ban ɗaya,

    Ishi ya ban biyu,

    Haka za a ci gaba da yi har a je: Talana wato talatin (30) ke nan; Arbana wato arba’in (40) ke nan, …. Riɗana wato ɗari (100) ke nan…

    Haka abin zai ci gaba har zuwa wurin da mai wasa ta faɗi. Haƙiƙa wannan hanya ce ta koyon lissafi, musamman ƙidaya.

    2.4 Ƙarfafa Danƙon Zumunci

    Zumunci ko zumunta yana nufin kyakkyawar alaƙa ko dangantaka ta jini ko ta abota da akan samu tsakanin mutane. Za a iya hasashen cewa kalmar ta samo asali ne daga zumu da ke ɗaukar ma’anar ɗan uwa ko sa’a ko aboki.

    Waƙoƙin gargajiya suna taka rawar gani matuƙa wurin ƙarfafa ɗanƙon zumunci tsakanin yara da kuma iyayen yaran kansu. Taruwa wuri ɗaya da ake yi domin rera waƙoƙin tare da yabon ƙawaye da aiki tare duk suna taimakawa wajen ƙarfafa danƙon zumunci. A duba misalin da aka kawo a ƙasa:

    Waƙar Wasan Gariye

    Yara mata ne suke gudanar da wannan wasa. Masu wasa za su yi da’ira mai faɗi ta hanyar barin ‘yar tazara a tsakanin juna. Daga nan ɗaya za ta shigo tsakiya. Za ta riƙa bayar da waƙa saura kuwa suna amshi tare da tafi. Waƙar ita ce kamar haka:

    Bayarwa: Duk garin nan,

    Amshi: Gariye.

    Bayarwa: Ba ni yaya,

    Amshi: Gariye.

    Bayarwa: Ba ni ƙanwa,

    Amshi: Gariye.

    Bayarwa: Sai ƙawata wadda muke mutunci,

    Mutuncin ma mutunci.

    Amshi: Gariye.

    Bayarwa: Sai ƙawata Laraba[3] zo mu cashe,

    Amshi: Gariye.

    Bayarwa/Amshi: Gariye na malilisi,

    Gariye,

    Girgiza wando, fatari, siket,

    Addinin ‘yanmata.

    Ke kika yarda? Aka sa miki?

    Girgiza wando, fatari, siket,

    Addinin ‘yanmata.

    A wannan gaɓa, yara za su taka rawa su cashe. Daga nan kuma wadda ta ba da waƙa za ta koma cikin sauran yara. Wata daban kuma za ta fito domin ba da waƙa. Haƙiƙa wannan waƙa tana ƙara danƙon zumunci tsakanin yara, kamar yadda ambaton sunan wata a matsayin ƙawa yakan faranta mata rai tare da nuna mata cewa an damu da ita matuƙa.

    2.5 Addu’ar Alheri

    Addu’a dai a taƙaice tana nufin roƙon wani abu daga Allah shi kaɗai ta amfani da waɗansu lafuzza na musamman (Ainu, 2007 p. 52). Akwai waƙoƙin gargajiya da dama da suke ɗauke da addu’ar alheri. A ƙasa an kawo misali:

    Waƙar Kaɗi Ta Allah Ba Ni Kaɗa

    Kaɗi ɗaya ne daga cikin daɗaɗɗun sana’o’in Hausa na gargajiya. Ya shafi sarrafa auduga domin samar da zare. Akwai waƙoƙi daban-daban da masu kaɗi suke rerawa yayin gudanar da sana’arsu. Ga misali daga ciki:

    Bayarwa: Allah ba ni kaɗa,

    Amshi: Ayeye ye ranaye.

    Bayarwa: In yi zare na kaina,

    Amshi: Dela ba Dela ba Kande.

    Bayarwa: In yanke zugage,

    Amshi: Ayeye ye ranaye.

    Bayarwa: Dela nan tara nan talatin,

    Amshi: Dela ba Dela ba Kande.

    Bayarwa: Allah ba ni kaɗa,

    Amshi: Ayeye ye ranaye.

    Bayarwa: In wa masoyi riga,

    Amshi: Dela ba Dela ba Kande.

    Bayarwa: In wa masoyi wando,

    Amshi: Ayeye ye ranaye.

    Kamar yadda aka gani a sama, wannan waƙa tana ɗauke da addu’ar alheri. Mai rera waƙar tana addu’ar Allah Ya ba ta kaɗa saboda ta yi zare na kanta. Har ma tana bayyana ƙudurin alheri dangane da abin da za ta aiwatar da kaɗar idan ta samu, wato saƙa wa masoyinta sutura.

    2.6 Adana Kalmomi Da Al’adu

    Kalmar al’ada tana nufin tsarin rayuwa ta gaba ɗaya wanda ta haɗa da sanannun sababbun al’amuran da suke gudana yau da kullum bisa wasu tsararrun ƙa’idoji da matakai da kuma waɗanda aka saba da wanzuwarsu kara zube ba tare da wata ƙa’ida ta musamman ba. Waƙoƙin gargajiya masu yawa suna taimakawa wajen adana kalmomi[4] da al’adu. A duba wannan misalin:

    Waƙar Tashen Jatau Mai Magani

    Maza ne suke gudanar da wannan wasan tashe. Ɗaya daga cikinsu da ake kira Jatau zai yi shigar boka, har da layun wasa. A wurin wasa Jatau zai riƙa rera waƙa saura suna amsawa, kamar haka:

    Jatau: Jatau mai magani,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Kogo-kogo na shiga,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Kogon kura na shiga,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Kogon damusa na shiga,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Kogon ɓauna na shiga,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Balle na maciji ɗan tsiya,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: To iya wanne za ki sha,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Ko na ciki ko na haihuwa,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Ko na korar kishiya,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Idan na ba ki na haihuwa,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Yau ki haifo sha biyar,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Gobe ki haifo sha biyar,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Kin ga talatin sun cika,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Idan na ba ki na kishiya,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Larai ta zo ta fita,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Maimuna ta zo ta fita,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Kafin sati ko guda,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Kin kore mata ɗari,

    Amshi: Jatau.

    Akwai ɓangaren waƙar inda Jatau yake bayanin kayayyakin haɗin magungunan da suke cikin tarkacensa na bokanci, yana cewa:

    Jatau: Ka ga wannan gwanda ce,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Ko da ba ta magani,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Ko don zaƙi za ka sha,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Ka ga wannan zogala,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Ko ba ya magani,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: In an yi kwaɗo ai za ka ci,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Ka ga wannan yakuwa,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Ai ko ba ta magani,

    Amshi: Jatau.

    Jatau: Za a yi taushe za ka sha,

    Amshi: Jatau.

    Lallai wannan waƙar tana adana kalmomin Hausa da suka shafi dabbobi da magunguna. Bugu da ƙari, tana adana al’adu masu yawa ciki har da bayyanannu (magunguna[5] da tsirrai da tufafi da sauransu) da kuma ɓoyayyu (yarda da bokanci da sauransu).

    2.7 Bayyana Muradin Zuci

    Barin kashi a ciki ba ya maganin yunwa! Yayin da wata damuwa ta dabaibaye zuciyar mutum, ba zai samu sukuni ba har sai ya furzar da ita. Ana amfani da waƙoƙin gargajiya wajen bayyana muradin zuci a bagiren da bayyanawar take da wahala ba domin albarkacin waƙoƙin ba. Ga misali a ƙasa:

    Waƙar Wasan Mama Ta Ƙi Shillona

    Yara mata ne suke gudanar da wannan wasa. Sukan yi da’ira, sai kuma yarinya ɗaya ta fito tsakiya. Za ta riƙa ba da waƙa sauran kuma suna amsawa tare da tafi da rangwaɗa. Suna cewa:

    Bayarwa: Ayyaraye iye dije,

    Amshi: Yaraye iye dije.

    Bayarwa: Jajjage ruwan lemo,

    Amshi: Arziki na Allah ne.

    Bayarwa: Mama ta ƙi shillona,

    Amshi: Baba ya ƙi shillona.

    Bayarwa: Tun da kun ƙi shillona,

    Amshi: Ni na tafi yawona.

    Bayarwa: Ran bikin Halimana,[6]

    Amshi: Don Allah ku aika min.

    Bayarwa: Ran bikin Umaimana,

    Amshi: Don Allah ku aika min.

    Bayarwa: Za mu je mu watsa kuɗi,

    Amshi: Sai ya fi dubu hamsin.

    Bayarwa: Za mu je mu taka rawa,

    Amshi: Sai ya fi na ‘yan bori.

    Wannan waƙa a kaikaice fitar da abin da yake damun ‘ya’ya mata ne a zuciya dangane da watsi da su da ake yi a rayuwa. A cikin waƙar suna barazanar tafiya yawon duniya, tun da arziki na Allah ne. A ƙarshe har suka nuna cewa idan bikin ‘yan uwansu ya zo, to za su zo da kuɗi mai yawa sannan su taka rawar da har ta fi ta ‘yan bori. Haƙiƙa wurin da za a samu kuɗaɗen nan sannan a koyi wannan rawa, ba wurin alkairi ba ne.

    2.8 Bin Doka Da Ƙa’ida

    Bin doka da ƙa’ida yana daga cikin abubuwan da suka bambanta rayuwar mutane da dabbobi. Waƙoƙin gargajiya masu yawa suna tafiya tare da dokoki. Ga misali a ƙasa:

    Waƙar Wasan Gidan Kurciya

    Wannan waƙa ce da ake gudanarwa yayin wasan dandali. Masu wasan suna tsayawa bisa tsarin da’ira, sannan su ba da ‘yar tazara a tsakankaninsu, tare da riƙe hannuwan juna. Daga nan kuma ɗaya daga cikin masu wasa zai riƙa sunkuyawa yana wucewa ta tsakankanin ‘yan wasa (ƙarƙashin hannunsu da suke riƙe da na juna). Yayin da yake shige da fice, za su riƙa rera waƙa kamar haka:

    Waƙa: Gidan kurciya,

    Amshi: Shaya.

    Waƙa: Wanda ya ɓata,

    Amshi: Shaya.

    Waƙa: Zai sha duka,

    Amshi: Shaya.

    Waƙa: Har da muntsini,

    Amshi: Shaya.

    Ƙarara a cikin wannan waƙar ana jaddada cewa, duk wanda ya ɓata “zai sha duka, har da muntsini.” Wannan yana nuna dole ne mai wasar ya kiyaye tsarin dokokin da aka gindaya domin wanyewa lafiya. Yayin da mai wasa ya yi kure, yana shan duka kamar dai yadda aka yi alƙawari a cikin waƙar. A taƙaice dai, wannan waƙa tana koyar da bin doka da ƙa’ida tare da nuna sakamako marar kyau ga wanda ya taka doka.

    2.9 Koyar Da Halaye Nagari

    Hali shi ne mutum! Na gari na kowa! Kowane uban ƙwarai yana son ganin zuri’arsa ta tashi cikin tarbiya mai kyau abar yabawa, haka ma uwa ga ‘ya’yanta. Wannan ya haɗa da kunya da gaskiya da riƙon amana da sanin ya-kamata da girmama na gaba da dai sauran halayen ƙwarai makamanta waɗannan. Wannan ne kuma ya sa Hausawa suke da waƙoƙin gargajiya masu koyar da halaye nagari. A duba wannan misalin:

    Waƙar Wasan Tsakiyata Ta Tsinke

    Yara mata ne suke gudanar da wannan waƙar yayin wasannin dandali. Sukan yi da’ira sannan su kakkama hannayen juna sannan su tsuguna yayin rera waƙa kamar haka:

    Tsakiya tsatsakiya,

    Tsakiyata ta tsinke,

    A ɗakin masoyina,

    In sunkuya in ɗauka,

    Abin na da kunya,

    Ba da kunya ba,

    Ala tsine ‘yar kunama,

    A cikin duhun ciyawa.

    Wannan waƙa tana nuna kunya ga ‘ya mace. Ga shi dai tsakiyar wannan yarinya ta tsinke, tana so ta sunkuya domin ɗauka, amma dole ta haƙura saboda kunya. Kunya kuwa abar so ce ga ‘ya mace, domin duk yarinyar da ba ta da kunya, tarbiyarta ragaggiya ce.

    2.10 Lura Da Mai Da Hankali Da Nutuswa

    Rayuwar ɗan’adam ba ta tafiya kan tsari sai idan ya kasance mai lura tare da mayar da hankali kan abubuwan da yake gudanarwa cikin rayuwarsa ta yau da kullum. Rashin Natsuwa ko mayar da hankali  yakan jefa mutum cikin halin yawan mantuwa (marar dalili) da yawan kuskure da dai makamantansu. Akwai waƙoƙin gargajiya da suke koyar da natsuwa da mayar da hankali. Misali:

    Waƙar Wasan Jini Da Jini

    Wannan waƙa ce da yara suke gudanarwa. Ɗaya daga cikinsu zai riƙa ambatar sunayen abubuwan da suke da jini. Yara kuma za su riƙa amsawa da “danja!” Ana cikin haka zai shammace su ya ambaci abin da ba shi da jini a jikinsa. A nan yara za su amsa da “babu!” Duk wanda ya yi kuskuren amsawa da “danja!” to ya faɗi, don haka hukuncin wasa zai hau kansa. Ga yadda abin yake:

    Liman: Jini da jini,

    Mamu: Danja!

    Liman: Rago da jini,

    Mamu: Danja!

    Liman: Akuya da jini,

    Mamu: Danja!

    Liman: Riga da jini.

    Mamu: Babu!

    Haƙiƙa wannan waƙa tana buƙatar natsuwa da mayar da hankali. Duk yaron da ya shagala da wani tunani na daban, zai samu kuskure wurin ba da amsar da ba ta dace ba.

    2.11 Motsa Jiki

    Motsa jiki yana da matuƙar amfani ga lafiyar ɗan’adam. Akwai waƙoƙin gargajiya waɗanda suke ba wa yara ƙarfin guiwar motsa jiki, musamman yayin wasannin dandanli. Ga misali daga cikinsu:

    Waƙar Wasan Karya Gaɗiɗi

    Wannan wasa ne na yara mata. Masu wasan suna tsayawa manne da juna a layi ɗaya. Ɗaya daga cikinsu kuma za ta fito gaba. Za su riƙa waƙa da tafi yayin da wannan yarinya da take gaba za ta riƙa faɗowa jikinsu. Su kuwa za su riƙa tallabar ta suna cillo ta gaba. Haka za a ci gaba da yi har sai an kai ƙarshen waƙar. Ga yadda take:

    Mai Direwa: Karya gaɗiɗi,

    Karya gaɗiɗi.

    Masu Cilli: Garya gaɗis!

    Kainuwa.

    Mai Direwa: Kainuwa dashen Allah,

    Masu Cilli: Kainuwa.

    Mai Direwa: Ba dashen mutane ba,

    Masu Cilli: In dashen mutane ma.

    Mai Direwa: Ko ruwa ba na sha ba.

    Masu Cilli: Kainuwa.

    Mai Direwa: Ko kunu ba na sha ba.

    Masu Cilli: Ya ishe ki ‘yar Malam Adamu,

    Ya ishe ki ‘yar Malam Adamu.

    Haƙiƙa akan motsa jini yayin gudanar da wannan wasa. Gishirin wasan kuwa, shi ne waƙar da ake rerawa a ciki, domin kuwa waƙar ta kasance linzamin wasan.

    2.12 Huce Takaici

    Takaici yana nufin baƙin ciki ko sosuwar zuciya ko haushi da mutum kan ji dangane da wani mutum ko wani al’amari da bai gamshe shi ba. Waƙoƙin gargajiya na Hausa sun kasance wata kafa da Hausawa suke bi domin huce takaicinsa. Ga misali:

    Waƙar Niƙa Ta Kishiya

    Wannan waƙa ce da take ɗauke da habaici. Kishiya tana iya rera wannan waƙa yayin da take niƙa da zummar caka wa kishiyarta baƙaƙen maganganu a kaikaice. Ko ba komai, zuciyarta takan yi fari yayin da ta yi hakan. Ana rera wannan waƙa kamar haka:

    Ayye yaraye iye nanaye,

    Ayye yaraye iye nanaye.

    Ga wata kishiya ruwan sanyi ce,

    Wata ko na zafi ya fiye mata.

    Kishi da ‘yar Malan nake gudu,

    Ta yi maka magani ta saka a hanya.

    Hanyar gidanku ta barkace maka,

    Allah ba ni kishiya mai yaji.

    Kamin ta dawo na ci duniya.

    2.13 Samun Abokin Hira/Abokin Taya Aiki

    Mata dai an san su da zaman kaɗaici a gida, musamman idan aka ce ba su da ‘ya’ya ko jikoki ko wasu abokan zama. A irin wannan yanayi, sukan kasance cikin kaɗaici yayin da mazajensu suka fita wurin fafutukarsu ta yau da kullum. Waƙoƙin gargajiya suna taimaka wa ire-iren waɗannan mata a matsayin abokan hira yayin da suke aikace-aikacensu a cikin gida. Ga misali a ƙasa:

    Waƙar Niƙa Ta Naƙuda Ta Tashi

    Wayyo naƙuda ta tashi,

    Ciwon naƙuda ya tashi.

    Kuma ciwon naƙuda ya motsa,

    Yau kam babu zama zaure.

    Wayyo Inna ki cece ni,

    Ciwon naƙuda ya tashi.

    Da kis sha daɗinki,

    Ke tuna da Inna ta cece ki?

    Ko ke tuna da baba ya cece ki?

    Wayyo naƙuda ‘yar ziza!

    Ciwon naƙuda bori ne,

    Ko ko naƙuda hauka ce!

    Wayyo naƙuda ta tashi,

    Wayyo naƙuda ta motsa.

    Idan aka lura da wannan waƙa, za a tarar cewa an gina ta ne kan raha. Za a fahimci hakan yayin da aka yi duba zuwa wasu daga cikin kalaman da aka yi amfani da su a cikin waƙar, misali naƙuda ‘yar ziza; ko wataƙila mota ce? Haka ma mai ƙorafin ciwon naƙudar, sai ga ta tana mayar wa kanta martani tamkar dai wadda take wa ƙorafin ne take mayar da martanin, wato tuhumar ta da cewa, ta tuna lokacin da ta ɗauki cikin?

    2.14 Bara

    Mabarata da suka haɗa da musakai ko miskinai da kuma almajirai sukan yi amfani da waƙoƙi daban-daban a wurin bara. Hakan yana ƙara armashi ga barar tasu tare da jawo hankalin wanda suke roƙa. Waƙoƙin suna ɗauke da kalmomi masu taɓa zuciya da kuma ban tausayi, wanda hakan kan sa a ba su sadaka. Daga cikin waƙoƙin da almajirai suke barar abinci da su akwai:

    Waƙar Bara Ta Iya Allaro

    Wannan waƙa dai almajirai na amfani da ita wurin bara, musamman lokacin da zuke zagayawa gida-gida domin neman abinci. Ga yadda waƙar take:

    Iya Allaro,

    Allaro iya,

    Iya Allah ba ku mu samu,

    Iya Allah sa mu ga Annabi,

    Iya ko loma ɗaya ma,

    Iya ko gaya ne ba miya,

    Iya ko loma ɗaya ba miya.

    Haƙiƙa wannan waƙa tana ɗauke da kalamai masu ban-tausayi da suke taɓa zuciya, musamman wurin da mai barar yake nuna ko da loma ɗaya, wadda kuma ba miya, to yana buƙata. Bugu da ƙari, waƙar tana ɗauke da addu’ar alheri zuwa ga wanda ake roƙa.

    3.0 Sakamakon Bincike

    Wannan bincike ya fahimci cewa, waƙoƙin gargajiya sun kasance wata kammalalliyar makaranta musamman ga yaran Hausawa a da. Suna ɗauke da fannonin ilimi daban-daban. Daga cikinsu har da ilimin ƙidaya da bin ƙa’ida da zurfafa tunani. Haka kuma, yana taimakawa wajen inganta zamantakewa da samar da gogewa a kan dabarun zaman duniya.

    Haka kuma, binciken ya gano cewa, waƙoƙin gargajiya suna tattare da ɗimbin alfanu inda tasirinsu ya karaɗe illahirin rayuwar Hausawa. A da, sun kasance masu muhimmin gurbi na musamman ta yadda ake damawa da su a kusannan duk wani al’amarin rayuwa.

    Wani hanzari ba gudu ba shi ne, yanzu waɗannan waƙoƙi sun dusashe matuƙa. Zamani da abubuwan da ya zo da su dangin intanet da na’urori sun kawar da ire-iren waɗannan gadaddun hanyoyin gudanar da rayuwa. Waƙoƙin zamani da ake sauraro a na’urori sun dusashe karsashin na gargajiya.

    Haka kuma, makarantun boko da na isilamiya da kallace-kallacen talabijin sun maye gurbin tatsuniyoyi da wasannin dandali waɗanda a cikinsu ne aka fi samun waƙoƙin. Haka kuma, dusashewar wasannin tashe sun haifar da ɓacewar waƙoƙin tashe.

    4.0 Kammalawa

    Sarki goma zamani goma! Haƙiƙa dukkannin alƙaluma sun nuna cewa, babu yadda za a yi waƙoƙin gargajiya su yi gogayya da sababbin sauye-sauyen da zamani ya kawo. A bisa haka, hanyar da za ta fi ɓullewa ita ce sanya wa waɗannan waƙoƙi rigar zamani. Za a iya hakan ta hanyar sabunta su cikin odiyo da bidiyoyi da bidiyoyin katun.

    Ana kuma iya samar da manhajoji ƙayatattu da suke ɗauke da waƙoƙin kamar yadda suke fitowa a cikin tatsuniyoyi da wasannin dandali da na tashe. Ta waɗannan hanyoyi za a iya ci gaba da cin gajiyar waƙoƙin gargajiya da suke ƙoƙarin ɓacewa baki ɗaya.

    Manazarta

    Ainu, A. H. (2007). Rubutattun waƙoƙin addu’a na Hausa: Nazarin jigoginsu da salonsu [Kundin digiri na uku da ba a wallafa ba]. Usmanu Danfodiyo University, Sokoto.

    Bashir, R. (2024). Bitar rabe-raben waƙoƙin Hausa: Laluɓen matsayin waƙoƙin ƙarni na ashirin da ɗaya a fagen nazari. Tasambo Journal of Language, Literature, and Culture, 3(1), 381–389. https://doi.org/10.36349/tjllc.2024.v03i01.044

    Danhassan, F. A. (2024). Tubalin yabon mata a wasu waƙoƙin Alhaji Musa Ɗanƙwairo. Tasambo Journal of Language, Literature, and Culture, 3(2), 219–224. https://doi.org/10.36349/tjllc.2024.v03i02.028

    Gobir, Y. A., & Sani, A.-U. (2018, April). Traces of supernatural in Hausa oral songs: A special reference to Dr. Mamman Shata. International Journal of Recent Advances in Multidisciplinary Research, 5(4), 3755–3760. ISSN: 2350-0743. Available at: https://www.ijramr.com/issue/traces-supernatural-hausa-oral-songs-special-reference-dr-mammanshata

    Gobir, Y. A., & Sani, A.-U. (2021). Waƙoƙin Hausa na gargajiya. Kaduna: Amal Printing & Publishing Nigerian LTD. ISBN: 978-978-59094-0-01.

    Gusau, S. M. (2015). Mazhabobin ra’i da tarke a adabi da al’adu na Hausa. Kano: Century Research and Publishing Limited.

    Idris, Y., & Sani, A.-U. (2018). Future situation of Northern Nigeria from poetic mirror: The outstanding prophesiers from Hausa poets. The International Journal of Social Sciences and Humanities Invention, 5(10), 4998–5002. https://doi.org/10.18535/ijsshi/v5i10.01

    Sani, A.-U., & Bakura, A. R. (2023). The origin and spiritual distribution of Zamfara drummers and singers. South Asian Research Journal of Arts, Language and Literature, 5(4), 108–123. https://doi.org/10.36346/sarjall.2023.v05i04.003

    Sarkin Fada, I. (2024). Nazarin kalmomin ta’addanci a cikin wasu waƙoƙin baka. Tasambo Journal of Language, Literature, and Culture, 3(1), 358–363. https://doi.org/10.36349/tjllc.2024.v03i01.041

    [1] Domin samun ƙarin bayani game da ma’anar waƙa a tunanin Hausawa ana iya duba Bashir (2024 p. 382) da Sarkin Fada (2024 p. 360),

    [2] Rubuce-rubuce da aka yi game da waƙoƙi sun haɗa da Gusau (2015) da Idris & Sani (2018) da Gobir & Sani (2018, 2021) da Bakura & Sani (2023) da Danhassan (2024)

    [3] A wannan gaɓa, mai waƙa takan ambaci sunan ɗaya daga cikin ƙawayenta. Wadda aka ambaci sunanta kuwa za ta ji daɗi tare da yin murna da farin cikin kasancewar an damu da ita.

    [4] Ɗaya daga cikin ɗabi’un harshe shi ne samun sauye-sauye daga lokaci zuwa lokaci. Akan samu kalmomin harshe sun karfafa, ko an maye gurbinsu da wasu.

    [5] Domin samun ƙarin bayani game da magungunan Hausawa ana iya duba Bunza (1995) da Abdullahi (2008) da Gobir (2012).

    [6] A nan za ta faɗi sunan wata ƙawarta ko ƙanwa ko kuma yarta.

    Danna nan don karanta Maƙala Mai Taken Kasuwanci A Duniyar Intanet: Ƙalubalen Hausawan Ƙarni na 21

    Edita@rumasau-kallamu