Category: Kiwon Lafiya

Mun samar da wannan ɓangaren ne domin koyar da ilimin yadda ake kula da lafiya a cikin harshen Hausa a sauƙaƙe. Za ku iya kai wa gare su ta hanyar amfani da kwamfutoci ko wayoyin hanu.

wikiHausa ta kowa ce. Kowa zai iya taimakawa da ilimi ko gyara. Bugu da ƙari, kowa na iya amfani da wannan kafa domin koya ko koyarwa.

  • Bayani A Kan Budurci Da Kuskuren Da Ake Yi A Kan Rashinsa

    Bayani A Kan Budurci Da Kuskuren Da Ake Yi A Kan Rashinsa

    A yawancin al’ummomi, musamman a cikin Hausawa, ana yawan ɗaukar cewa idan an auri budurwa, dole sai an ga jinin budurci a daren farko da aka sadu da ita kafin a tabbatar da cewa ba ta taɓa saduwa da namiji ba.

    Wannan tunanin ya samo asali ne daga tsohuwar fahimta marar tushe a ilimin likitanci da addini. A gaskiya, wannan ra’ayi kuskure ne.

    MA’ANAR BUDURCI

    A harshen Hausa, budurwa na nufin mace wadda ba ta taɓa yin aure ba balle ta yi saduwar aure ko jima’i ba. A addinin Musulunci da Kirista kuwa, budurci yana nufin kiyaye kai daga aikata zina ko duk wata hanya ta saduwa kafin aure.

    A mahangar likitanci, budurci yana nufin mace wadda ba a taɓa saduwa da ita ta farji ba, amma hakan ba ya nufin sai an ga jini domin ba kowace mace ba ce ke da yanar da ta rufe mata farji (hymen) mai yagewa ta fitar da jini a saduwar farko ba.

    YAYA JININ BUDURCI YAKE FARUWA ?

    Hymen wanda na yi bayaninsa a sama shi ne ake kira “yar hula” ko “farar fata” da ke gaban farji. Wata siririyar fata ce da ba kowace mace ke da ita ba. A wasu lokuta, tana iya yagewa da sauƙi yayin saduwa ta farko, inda hakan ke iya kawo jini.

    Amma a wasu mata, hymen ɗin ta kan yage tun kafin aure ta hanyar wasanni, hawa keke, motsa jiki, ko wasu ayyuka. A wasu kuma, hymen ɗin yana da sassauci har ma saduwa ba ta sa ya yage ba.

    ME ADDINI DA ILIMI KE CEWA ?

    A yau, ilimi da addini sun bayyanar da cewa ba dole ba ne a ga jini don a tabbatar da budurci. Tsarkakakkiyar mace ita ce wadda ta guji zina ko saduwa da namiji kafin aure, ba sai an ga jini ba. Don haka, fahimtar cewa sai an ga jini kafin a yarda da budurcin mace ra’ayi ne da bai dace da gaskiya ko tausayi ba.

    A taƙaice budurci ba wai jinin da ke fita ba ne, budurci hali ne da tarbiyya. Dole ne al’umma su fahimci wannan domin guje wa zargin da ɓata, da cutar da waɗanda ba su da laifi. Allah yasa mu dace.

    Karanta Yadda Ƙullutun Da Ke Fitowa A Gefen Ƙofar Farji Yake
    Edita@rumasau-kallamu

  • Yadda Nau’in Zazzaɓin Cizon Sauron Da Ke Shafar  Ƙwaƙwalwa Yake

    Yadda Nau’in Zazzaɓin Cizon Sauron Da Ke Shafar Ƙwaƙwalwa Yake

    A WANNAN LOKACIN NA ZAZZAƁIN MALARIA MUSAMMAN GA YARA YANA DA KYAU MUSAN YADDA ZA MU MAGANCE “CEREBRAL MALARIA” TA HANYAR HAƊAKAR MAGUNGUNAN ANTIMALARIAL DRUGS DA KUMA ANTIBIOTICS DRUGS

    Cerebral malaria wani nau’in zazzaɓin cizon sauro ne mai zafi wanda yake shafar ƙwaƙwalwar mutum. Yana kama yara da manya. Ƙwayar cutar “Plasmodium falciparum parasite” ce take haddasa shi, kuma tana shiga jikin mutum ne idan sauro mai ɗauke da ƙwayar cutar ya ciji mutum.

    Idan ƙwayar cutar ta shiga cikin jikin mutum, tana kai hari ne a kan jajayen ƙwayoyin jininsa (red blood cells), kuma ta toshe masa ƙananan jijiyoyin jini na cikin ƙwaƙwalwarsa. Hakan zai haifar da kumburin jijiyoyin da kuma rashin gudanar jini a cikinsu. Daga nan sai tsokokin ƙwaƙwalwa su lalace.

    Alamomin kamuwa da cutar cerebral malaria sun haɗa da:

    • Ɗaukewar numfashi (seizure),
    • Rikicewa (confusion),
    • Suma (coma),
    • Da lalacewar jijiyoyin jini na laka (neurological vessels damage).

    Idan aka tabbatar da kamuwa da cutar, to, ya zamo dole a ɗauki matakin gaugawa wajen magance ta domin a kaucewa rasa rayuwar maras lafiyan.

    Ƙwayar cutar cerebral malaria ta bambanta da sauran nau’ukan malaria, waɗanda mabambantan plasmodium parasites suke haddasawa. Sauran nau’ukan malaria ɗin sun ƙunshi:

    1. Plasmodium falciparum wanda yake haifar da zazzaɓi mai zafi, kuma shi ne yake haddasa yawancin mace-macen da malaria take kawowa a faɗin duniya.

    2. Plasmodium vivax wanda yake haifar da zazzaɓi mai yawan dawowa bayan an sha magani. Ƙwayar cutar takan zauna a cikin hantar mutum ne na lokaci mai tsawon, kuma hakan shi ne ya sanya take yawan dawowar.

    3. Plasmodium ovale wanda ba a cika samunsa a cikin al’ummarmu ba. Shi ma yana yawan dawowa.

    4. Plasmodium malariae wanda yake haifar da zazzaɓi maras tsanani. Sai dai zai iya zama a cikin jinin mutum na lokaci mai tsawo, ya riƙa sanyawa mutum rashin jin daɗi. Ma’ana, shi bai warke ba, kuma shi bai kwanta saboda rashin lafiyar ba.

    5. Plasmodium knowlesi, wanda yake kama dabbobi, musamman birai (macaque monkeys), amma zai iya kama mutum.

    Magance cerebral malaria yana buƙatar ɗaukar matakai na haɗakar magunguna saboda hatsarin cutar. Yin amfani da alluran jijiyoyi na antibiotics, kamar IV gentamicin da IV ceftriaxone, tare da magungunan malaria (antimalarial drugs), yana da manufa kamar haka:

    1. Kare maras lafiya daga kamuwa da cututtukan bacteria idan baya da su, ko kuma magance su idan yana da su (prevention or treatment of bacterial infections): wanda ya kamu da cuta mai tsanani irin cerebral malaria, garkuwar jininsa takan yi rauni sosai, kuma hakan yana iya bayar da dama ga cututtukan bacteria su shiga jikinsa su haɗu da na malaria ɗin su ƙara rikita jikinsa. Antibiotics kamar gentamicin da ceftriaxone za su taimaka wajen magance cututtukan bacteria ɗin.

    2. Ƙoƙarin kare maras lafiya daga kamuwa da haɗakar cututtuka (covering for potential coinfections): a yankunan da cutar malaria ta yi ƙamari (malaria endemic regions), akwai yiwuwar maras lafiya ya haɗu da wasu cututtukan bacteria. Saboda haka, yin amfani da waɗannan antibiotics ɗin ga maras lafiyan zai samar masa da kariya mai yawa (broad-spectrum coverage) daga cututtukan bacteria da suke cikin muhallin.

    3. Cututtukan da ake iya ɗauka daga asibiti (hospital-acquired infections): maras lafiyan da aka kwantar a asibiti, yana iya fuskantar hatsarin kamuwa da wasu cututtukan daban, na wasu marasa lafiya da suke cikin asibitin. Allurai na antibiotics za su taimaka wajen bayar da kariya daga kamuwa da waɗannan cututtukan.

    Don haka, a rinƙa yin haɗakar magungunan malaria da kuma magungunan antibiotics ga maras lafiyan da yake fama da cutar cerebral malaria, abu ne wanda yake dai-dai.

    Karanta Hanyoyin Shayar Da Jaririn Da Mahaifiyarsa Ta Rasu
    Edita@rumasau-kallamu

  • Hanyoyin Shayar Da Jaririn Da Mahaifiyarsa Ta Rasu

    Hanyoyin Shayar Da Jaririn Da Mahaifiyarsa Ta Rasu

    IDAN MAHAIFIYAR JARIRI TA RASU KUMA BABU HALI NA SIYAN MADARA TA GWANGWANI (FORMULA MILK) ZA KU IYA BIN WAƊANNAN HANYOYIN DOMIN SHAYAR DA JARIRIN:

    1. Samun uwa mai shayarwa: A nemi wata uwa da take shayarwa domin ta taimaka ta shayar da jaririn. Wannan ɗabi’a ce da ta dace da shari’ar Musulunci da al’ada.

    2. Madarar dabbobi: Idan babu uwa mai shayarwa, ana iya yin amfani da madarar shanu ko akuya, wacce aka tafasa ta domin kashe ƙwayoyin cutar da suke cikinta, sa’annan a gauraya ta da ruwa mai tsabta (dilution) domin samun sauƙin narkewarta a cikin jaririn.

    3. Yin dabarun zuwan ruwan nono: Mace tana iya neman izinin mijinta domin ta yi amfani da dabarun da ruwan nononta zai zo (induced lactation), domin ta shayar da jaririn.

    Karanta Dalilan Da Ke Sa Zubar Ruwan Nono Alhalin Babu Ciki Ko Goyo
    Edita@rumasau-kallamu

  • Dalilan Da Ke Sa Zubar Ruwan Nono Alhalin Babu Ciki Ko Goyo

    Dalilan Da Ke Sa Zubar Ruwan Nono Alhalin Babu Ciki Ko Goyo

    Abin da yasa na sake yin wannan rubutun shi ne ganin yawan tambayoyin da ‘yan-uwa mata suke ta yi a kan matsalar a kullum.

    Zubar ruwan nono babu ciki ko goyo yana faruwa ne saboda hauhawar sinadarin prolactin a cikin jikin mace. Akwai wata ƙaramar jaka (gland) wacce take maƙale a jikin ƙasan ƙwaƙwalwa, wacce ake kira “pituitary gland’, ita ce take samar da sinadarin prolactin ɗin.

    Idan jakar tana samar da sinadarin prolactin fiye da yadda jikin mace yake buƙata, to, shi ne hauhawar sinadarin prolactin wanda ake kira “hyperprolactinemia” a likitance. Idan kuma jakar tana samar da sinadarin prolactin ƙasa da abinda jiki yake buƙata, to, shi ne “hypoprolactinemia”.

    Idan kuwa prolactin yana zubowa daidai da halin da jikin mace yake buƙata, to, shi ne “normal physiological prolactin level”. Magana ta gama-gari ita ce, adadin yawan sinadarin prolactin da ake buƙata a jikin mace, bisa ma’aunin ɗakin binciken kimiyya (laboratory), shi ne:

    1. Macen da ba ta da ciki (non-pregnant woman): 25 micrograms per litre (mcg/L).

    2. Macen da take da ciki (pregnant woman): daga 80 zuwa 400 mcg/L.

    3. Macen da take shayarwa: daga 200 zuwa 400 mcg/L.

    NAU’IN RUWAN NONON DA YAKE ZUBO WA MACE SAKAMAKON HAUHAWAR SINADARIN PROLACTIN

    Idan mace tana da matsalar hauhawar sinadarin prolactin, to, ruwan nonon da zai riƙa zubo mata zai kasance kamar haka:

    1. Launi (colour): launinsa zai iya zamowa fari (whitish), ko garai-garai (clear), ko ɗorowa (yellowish).

    2. Kauri (texture): zai iya zamowa maras kauri (watery), ko mai danƙo (sticky).

    3. Yawan zuba (discharge frequency): zai iya zamowa yana zuba a kai-a kai (continuously), ko lokaci-lokaci (intermittently), ko sai an matsa (when nipple is squeezed).

    4. Ɗanɗano (taste): zai iya zamowa mai ɗanɗanon zaƙi-zaƙi (sweetened), ko gishiri-gishiri (salty), ko maras ɗanɗano (tasteless).

    YADDA HAUHAWAR SINADARIN PROLACTIN YAKE HANA MACE ƊAUKAR JUNA BIYU

    Yawanci mace mai hauhawar sinadarin prolactin takan kasa ɗaukar juna biyu. Dalili shi ne sinadarin yana haifar da abubuwa kamar haka:

    1. Hana mace iya saka ƙwan haihuwa (suppression of ovulation): hauhawar sinadarin prolactin yana hana jikin mace zubo da ruwan gonadotropin releasing hormones (GnRH) daga jakar thalamus wacce take cikin ƙwaƙwalwa (hypothalamus).

    Shi kuma GnRH dole sai ya zubo sa’annan jakar sinadarin pituitary wacce take cikin ƙwaƙwalwa za ta zubo da sinadarin luteinizing hormone (LH), wanda yake da matuƙar muhimmanci wajen bai wa mace damar saka ƙwan haihuwa (ovulation) da kuma yin al’ada yadda ya kamata (normal menstrual cycle).

    2. Rikicewar al’ada (irregular menstruation): hauhawar sinadarin prolactin yana haifar da rikicewar al’ada ko kuma ɗaukewarta gaba ɗaya. Hakan zai iya sanya ɗaukar juna biyu ya yi wahala.

    3. Rikita ayyukan jakar ƙwan haihuwa (interference with ovarian function): hauhawar sinadarin prolactin yana hana jakar kwan haihuwa ta yi aiki yadda ya kamata ta fuskar samar da ƙwan haihuwa da kuma yin girmansa.

    4. Rashin samar da yanayi mai kyau a mahaifa (impaired corpus luteum function): koda juna biyu ya samu, kuma ƙyanƙyasasshen ƙwan haihuwa ya shige cikin mahaifa, to, akwai buƙatar kyakkyawan yanayi domin rayuwar ɗan-tayi. Hakan zai yiwu ne idan jikin mace yana samar da sinadarin progesterone isasshe. Shi kuma progesterone ba zai samu ba sai idan halittar corpus luteum tana da kyau.

    A taƙaice, idan mace ta ga ruwan nono yana zubo mata alhalin babu ciki ko goyo, kuma ta daɗe sosai da yin yaye, to, ta je asibiti domin a yi bincike a tabbatar da daidaiton zubar ruwan sinadarin prolactin ɗinta. Amma akan samu matan da ruwan nononsu ba ya ɗaukewa kwata-kwata, kuma hakan ba ya hana musu ɗaukar juna biyu, sai dai ba su da yawa a cikin mata.

    ABUBUWAN DA SUKE HAIFAR DA HAUHAWAR SINADARIN PROLACTIN

    Su ne:

    1. Tsirowar ƙari a jikin jakar sinadarin pituitary (prolactinomas): wannan ƙari ne amma ba na cancer ba (noncancerous tumour) wanda yake sanya zubar ruwan sinadarin prolactin. Abubuwan da suke haddasa fitowar ƙarin prolactinomas su ne gado, hauhawar sinadarin estrogen, juna biyu, wahalhalun bayan haihuwa, cututtukan jakar sinadarin pituitary.

    2. Laulayin amfani da magunguna (medication side effects): yin amfani da magungunan cututtukan ƙwaƙwalwa (antipsychotics), ko magungunan rage damuwa (antidepressants) ko magungunan hawan jini (antihypertensives), ko magungunan hana tashin zuciya da amai (antinausea), duk suna iya haifar da hauhawar sinadarin prolactin.

    3. Rashin yin aikin jakar sinadarin thyroid yadda ya kamata (hypothyroidism): wannan yana faruwa ne sakamakon yin tiyata a jakar thyroid, ko ƙarancin sinadarin iodine, ko gado, ko laulayin hasken na’urar hoton x-ray, ko nisan shekaru.

    4. Daɗaɗɗen ciwon ƙoda (chronic kidney disease): idan ƙoda ba ta yin aikinta yadda ya kamata na sarrafa sinadarin prolactin, to, akwai yiwuwar ya hauhawa ya haddasa zubar ruwan nono.

    5. Ɗaukar juna biyu da shayarwa (pregnancy and breastfeeding): samun juna biyu da shayarwa suna sanya hauhawar sinadarin prolactin domin samun isasshen ruwan nono ga jariri. Wasu matan sukan yi tazarce kamar yadda na faɗa a sama. Ma’ana, ko da sun yi yaye, to, sinadarin prolactin ɗin ba zai sauka ba. Don haka za su cigaba da ganin zubar ruwan nono har su sake samun wani cikin. Wannan ba matsala ba ne Insha Allah.

    6. Damuwa da kuma ayyukan motsa jiki mai tsanani (stress and excessive physical exercise): idan mace tana yawan shiga cikin yanayin damuwa, to, akwai yiwuwar sinadarin prolactin ɗinta ya hauhawa. Haka nan idan tana yin ayyukan motsa jiki mai yawa.

    7. Hauhawar sinadarin prolactin wanda aka kasa gane asalinsa (idiopathic hyperprolactinemia): akwai lokacin da mace za ta sami hauhawar sinadarin prolactin, kuma duk binciken da za a yi, amma daga ƙarshe sai a kasa gane abinda ya haddasa shi.

    DALILIN DA YASA HAUHAWAR SINADARIN PROLACTIN YAKE DA WUYAR MAGANI

    Mata masu yawa suna yin ƙorafin cewa sun yi amfani da magunguna da yawa har sun gaji, amma matsalar zubar ruwan nono ba ta sake su ba. Lallai warkar da matsalar yana da wahala saboda dalilai kamar haka:

    1. Rashin iya gano ainihin abinda ya haifar da matsar (inability to diagnose the root cause): matuƙar likita bai yi binciken ƙwaƙwaf wajen gano abinda ya haifar da hauhawar sinadarin prolactin ba, to, zai yi wahala a magance ta cikin sauƙi. Za a yi ta magani daban kuma ciwo daban. Ma’ana, ya kamata a bibiyi dukkan abubuwan da na faɗa a sama ɗaya-bayan-ɗaya har a gano tushen matsalar.

    2. Girman ƙarin prolactinomas (tumour size): Idan fitowar ƙarin prolactinomas ne ya haifar da matsalar, to, girman ƙarin zai iya shafar saurin warkewa ko rashin warkewar matsalar. Ma’ana, idan ƙarin ƙarami ne, to, zai fi sauƙin warkarwa. Idan kuwa ya girma, to, sai an dage da shan magani. Ƙila ma sai an yi aikin tiyata.

    3. Amsar da jikin mace yake yi wa magani (medication tolerance): halittar jikin mutane ta bambanta, wani yana da saurin amsar magani, wani kuwa akwai wahalar amsar magani. Magungunan da aka fi yin amfani da su wajen magance zubar ruwan nono su ne bromocriptine ko cabergoline. Jikin mace ya bambanta wajen saurin amsa ko rashin amsarsu.

    Karanta Abubuwan Da Ke Haddasa Rashin Zuwan Al’ada (AMENORRHEA)
    Edita@rumasau-kallamu

  • Abubuwan Da Ke Haddasa Rashin Zuwan Al’ada (AMENORRHEA)

    Abubuwan Da Ke Haddasa Rashin Zuwan Al’ada (AMENORRHEA)

    Idan al’ada tana daɗewa ba ta zo ba sai bayan watanni 3 zuwa 6, wannan shi likitoci suke kira “amenorrhea”. A gaskiya wannan yanayin bai kamata a ce mace tana fama da shi ba. Idan kuma ya auku, to, yana nufin cewa mace tana da matsala kenan.

    Amenorrhea ya kasu gida biyu kamar haka:

    1. Primary amenorrhea: Wannan yana nufin daɗewa na farko ko kuma daɗewa na asali wanda al’ada take yi ba ta zo ma mace ba. Abinda yasa ake kiransa daɗewa na farko ko na asali shi ne yana faruwa ne ga mace budurwa wacce ba ta taɓa yin al’ada ba a rayuwarta, sai ya kasance ta kai munzalin da ya kamata a ce ta fara al’adar, to, amma sai ba ta zo mata ba.

    Mafi yawanci budurwa tana fara al’ada ne tsakanin shekaru 9 zuwa 13. Don haka idan budurwa ta kai shekaru 16 zuwa 18 ba ta fara al’ada ba, to, wannan shi ne primary amenorrhea.

    2. Secondary amenorrhea: Shi kuma wannan yana nufin daɗewar da al’ada take yi ba ta zo ba har na tsawon watanni 3 zuwa 6 ga babbar mace, watau ba budurwa ba.

    Da primary amenorrhea da secondary amenorrhea suna faruwa ne saboda dalilai masu yawa, waɗanda suka haɗa da:

    1. Yanayin da Allah ya halicci tsarin jiki kamar ɗaukar ciki, shayarwa, nisan shekaru (menopause) da sauransu. Idan mace tana cikin ɗaya daga cikin waɗannan yanayin, to, za ta fuskanci ɗaukewar al’ada.

    2. Shaye-shayen magunguna kamar na family planning ko kuma domin warkar da wata cuta da take damun mace.

    3. Lahani wanda ya sami tsarin jikin mace na haihuwa (reproductive system defects) kamar jakar da take ɗauke da ƙwaya-ƙwayan haihuwa (ovary) ko mahaifa (uterus) idan suka sami matsala.

    4. Rashin daidaiton zubar sinadarai a cikin jiki (hormonal imbalance).

    5. Yin ayyuka na wahala.

    6. Damuwa (stress).

    7. Kasancewar mace ta zamo mai tsananin ƙiba ko tsananin sirantaka.

    Hanyar kaɗai da za a iya magance amenorrhea ita ce idan aka tuntuɓi likita ya yi bincike mai zurfi domin gano wasu daga cikin dalilan da suke haifar da shi, daga nan sai a bayar da maganin da ya dace.
    Karanta Yadda Tsiron Mahaifa Yake

    Edita@rumasau-kallamu

  • Yadda Ɗabi’ar Tsotson Ɗan Yatsa Take (FINGER SUCKING)

    Yadda Ɗabi’ar Tsotson Ɗan Yatsa Take (FINGER SUCKING)

    Tsotson ɗan-yatsa, musamman babban ɗan-yatsansa (thumb), ɗabi’a ce wacce Jarirai suke yi da ƙananan yara ‘yan wata 6 zuwa shekara 5. Wannan ɗabi’a tana faruwa ga Jarirai tun suna cikin mahaifa, idan aka yi awon Ultrasound akan iya ganin jariri yana tsotson babban ɗan yatsansa.

    Yara da Jarirai sukan yi tsotsan ɗan yatsa ne domin su jiyar da kansu daɗi, ko barci mai daɗi. Wannan ba matsala ba ne. Suna ɗaukarsa kamar suna shan nono ne, don haka sai su sami nutsuwa idan suna yi.

    Amma idan yaro ya wuce shekara 5 yanayin ɗabi’ar tsotson ɗan-yatsa, to, za ta iya haddasa masa matsalolin daidaituwar haƙora (orthodontics issues), kamar:

    • gantso (dental misalignment),
    • ko rashin daidaiton tsawon haƙora (open bite teeth),
    • ko matsalar girman ƙashin muƙa-muƙi (jaw growth issues),
    • ko matsalar magana yadda zai sha wahala wajan furta wasu kalmomin irinsu “S” “the,
    • ko matsalar tsaftar (hygiene problem)

    Tsotsan yatsa yana iya kawo yaɗuwar ƙwayoyin cuta daga hannu zuwa baki, sannan zai iya haddasa cuttutuka kamar ciwon ciki, gudawa, ko maƙogwaro, da sauransu. Iyaye za su iya ƙarfafawa ‘ya’yansu gwuiwar daina tsotson ɗan-yatsa ta hanyar:

    1. Yin musu bayanin rashin amfanin tsotson ɗan-yatsa.

    2. Samar musu da kayan wasa waɗanda za su ɗauke musu hankali daga tsotson ɗan-yatsa.

    3. Sanya musu safar hannu ko abubuwa masu ɗanɗanon ɗaci (bitter) amma ba masu cutarwa ba, kamar ganyen shuwaka, ganyan maina a hannu, saboda ɗacin ya hana su tsotson ɗan-yatsan.

    Kodayake wannan ba dole ba ne ya yi tasirin hana wani yaron tsotson ɗan-yatsa, saboda a lokacin yaye wasu matan sukan shafa abu mai ɗaci a nipples ɗinsu, amma hakan ba ya hana wani yaron shan nonon.

    Karanta Yadda Tsiron Mahaifa Yake (UTERINE FIBROIDS)

    Edita@rumasau-kallamu

  • Yadda Tsiron Mahaifa Yake (UTERINE FIBROIDS)

    Yadda Tsiron Mahaifa Yake (UTERINE FIBROIDS)

    Wannan wani tsiro ne dakan fito a jikin mahaifar mace inda jariri ke zama ya rayu lokacin goyon ciki. Tsiron na iya kasancewa a kowanne sashi na cikin mahaifa.

    ME KE KAWO SHI?

    Babu takamaiman abinda aka san yana jawo hia domin ɓangaren da yaso ya fito kurum ake gani ya fara tsirowa yana girma a karan kansa, sai dai hakan bai faruwa sai jikin matan da jikinsu ke fitar da sinadarin Estrogen da Progesterone da yawa. Sannan yana kama matan da ke cikin lokacin hayayyafa wato bearing Age daga shekara 15 zuwa 49.

    ALAMOMIN FIBROIDS

    Alamomin sun ƙunshi;

    1- Ganin fitar jinin haila da yawa.

    2- Nauyin bayan gida wajen tsuguno ake yi da kyar.

    3- Yawan fitsari

    4- Ciwon baya ko ciwon ƙafafu

    5- Zafin fitsari a riƙa yin shi yana fita a wahalce.

    6- Ciwon ƙugu ko kwankwaso

    7- Aga jinin haila ya ci gaba da zuwa fiye da sati

    8- Ciwon mara a kai a kai tare da cewa an san ba lokacin zuwan jinin al’ada ba ne,

    9- Jinkirin haihuwa

    10- Yawan ɓari

    11- Jin zafi yayin saduwa.

    SHAWARA

    Haƙiƙa duba da duk waɗancan alamomin ya kamata a fahimci lallai akwai level ɗin da in ya kai matsalolin da macen za ta ke fuskata ba za ta iya jurewa ba. Don haka akan duba a asibiti a ga a wanne ɓangare ya fito da yanayinsa.

    Lallai duk macen da ke fuskantar da yawa daga alamun da na lissafa kar tai wasa da lafiya ta je a duba ta. Idan an taɓa duba ki an tabbatar kina da shi to zama haka bai dace ba domin da yawa ba ya barin ciki ya zauna jikin mace ko da an samu ya shiga, ga yawan ciwon ciki, sannan fitar jinin al’ada da yawa ka iya sawa ki rasa jini ki haɗu da anaemia wato ƙarancin jini.

    MAGANIN MATSALAR

    Akwai magani da ake bayarwa domin jiki ya rage fitar da sinadarin da ke sa girmansa wato estrogen da progesterone inda zai motse toh fa sai dai maganin ba ya ga yasa fibroids ɗin ya motse yakan haifarwa mace da complications na bushewar gaba domin sinadarin da jikin ya dena samarwa na da mahimmanci, yana kuma haddasa dena ganin jinin al’ada sam, yana kuma iya haddasa zagwanyewar ɓargon jiki ya zamto ta riƙa Jin ƙafafunta kamar ba nata ba kuma abu kaɗan na iya sa ta karye (osteoporosis).

    SURGERY

    Sannan in aiki ya kama ai shi ma ya bambanta akwai wanda in gefe fibroids ɗin yake ake iya yanka saman marar mace kaɗan a yi amfani da device a soki jikin fibroids ɗin domin sa shi ya motse, ko ta hanyar datse jijiyoyin jinin da ke zuwa ma fibroids ɗin, ko ta hanyar yin aiki cikin mahaifar a cire fibroids ɗin.

    Amma sahihiyar hanyar rabuwa da shi dungurungun shi ne ta hanyar cire mahaifar mace baki ɗaya to amma wannan in mace na da son haihuwa ta tara ‘ya’ya ko in ma ba ta taɓa haihuwa ba kin ga ba zaɓi ba ne. Sai dai a bi sauran hanyoyin.

    Sannan fibroids a karan kansa yake fitowa musamman in jikin mace na samar da sinadarin estrogen da progesterone sosai don haka being ne ba cancer ba ne amma kuma daga baya ka iya haifar da Mummunan illa wacce ka iya taimakawa cervix cancer samun damar kama mace.

    Karanta Sunayen Wasu Kayan Abinci Da Itatuwa Da Turanci

    Edita@rumasau-kallamu

  • Abubuwan Da Ya Kamata Mu Kiyaye Don Inganta Lafiyarmu

    Abubuwan Da Ya Kamata Mu Kiyaye Don Inganta Lafiyarmu

    MU DAINA AIKATA WAƊANNAN HALAYEN

    Aikata waɗannan ɗabi’un marasa kyau ga mutum na iya jawo masa ciwon ƙoda (Nephritis) don haka in ka ji ko kin ji wani abu da kin san halinki ne to ki daina don Allah.

    1. Riƙon fitsari: Jinkiri wajen yin fitsari cutar da kai ne mutum ya kasance yana jin fitsari amma ya ƙi zuwa ya yi yai ta riƙon sa yana takurewa, to ku sani duk sanda ƙoda ta tace fitsari ta turo shi ga mafitsara ba abinda da ake so irin a fitar da shi domin in kana riƙe shi to a hankali wani zai fara komawa ga ƙoda (kidney) wanda daga nan kuma matsala za ta fara afkuwa.

    2. Ƙin shan ruwa: Rashin shan ruwa wadatacce yadda ya kamata nan ma matsala ne, ko mutum yana jin ƙishi sai ya sha kaɗan ko kuwa ma mutum ya gama cin abinci amma ya ƙi shan ruwan kwata-kwata musamman abinci mai nauyi da mai gina jiki irin su (carbohydrate & protein). Mai irin wannan hali ya kuka da kansa shi ruwa ana so ka dinga shan sa ba sai in kana jin ƙishi ba. Sannan in da hali in abinci ka gama ci to ka sha tea ko ruwan ɗumi ba ruwan sanyi ba.

    3. Yawan shan gishiri akwai matsala ga ƙoda ba sai ga mai hawan jini ba, musamman mutanen da ke da irin ɗabi’ar nan ta ƙarawa abinci ko miya ɗanyen gishiri idan bai musu daidai ba, to su ma su kiyaye yana interfering da aikin cortex cikin ƙoda.

    4. Rashin shan magunguna ga ƙananun cututtuka da ake ganin ko ba a sha ba za a warke kamar jin zafi ko murɗawar ciki, zafin fitsari ko ƙaiƙayin maƙogwaro.

    5. Sannan kuma shan magunguna ba bisa ƙa’ida ba kuma ba bisa umarnin likita ba wato (self medication) wannan na cutar da ƙoda ƙwarai da gaske don haka duk mai irin wannan shi ma to ya sani ya miƙawa ciwon ƙoda takardar gayyata.

    6. Yawan cin nama fiye da ƙa’ida: Su ma masu wannan al’adar su sani cewa ba burgewa ba ne a ce ka mayar da cin nama kullum kullum ko kuwa kwana 1 ko 2 kurum kake ɗaga ƙafa, hasali ma ƙila ba ka ko ba ki da ƙoƙarin motsa jiki, Sannan in kuka samu sai kun ji kun ci kun yi hani’an to mutum ya kiyayi kansa.

    6. Rashin cin wadataccen abinci: Mutum ya riƙa ma kansa ƙwauro da gangan saboda tsurfa ko kuwa tunanin kar ya yi ƙiba, to masu irin wannan suma su kula.

    SHAWARA TA A GAREKU

    Shi fa jiki yana son service kamar mota ce in ana mata juye ta fi lafiya. Don haka jiki ma na buƙatar hutu, wanka, sanya tsaftataccen tufafi da kuma abinci mai kyau ba mai tsada ba. Yana da kyau kar ka mayar da cikin ka kodayaushe abinci iri guda, wato ka yi ta cin carbohydrate ko protein, jiki baya son haka shi yasa masu yawan cin carbohydrate kan yi fama da kitse a jika haka su ma masu cin protein kan yi ta fama da nauyin jiki.

    Ki sani in kina cin waɗannan (masara, tuwo, dankali, doya, rogo, garin kwaki, flower,) ko da ba rana ɗaya kike haɗa su ba, abu ɗaya kike ci kullum domin duk carbohydrate ne, don haka ake gaurayawa da vitamins, lipids, water, protein, and minerals a yi tsari me kyau.

    Da an ga alamun cuttukan sanyi wato ƙaiƙayin gaba, ko fitar ruwa a gaba ga mace ko namiji a nemi magani, ku daina yadda da zancen cewa ko ba magani yana tafiya ko ka ji wasu ma ana ce musu wai mataccen maniyyi ne, duk ƙarya ce ba wani mataccen maniyyi a likitan ce.

    Karshe Da An Ji Alamun;

    Yawan ciwon baya daga kasa ko sama wajen kafada, canzawar ɗanɗanon baki zuwa kalar kanwa ko ƙarfen da ya yi tsatsa, canzawar fitsari zuwa duhu-duhu kuma kaɗan-kaɗan in an je yi, yawan ganin jiri da kasa samun nutsuwa, yawan kasala, to a hanzarta zuwa a ga likita domin waɗannan alamun ciwon ne.

    Allah ya kare mu! Ya ƙara mana lafiya da zama lafiya!!!

    Karanta Yadda Ciwon Baki Yake
    Edita@rumasau-kallamu

  • Shayar Da Jariri Nonon Uwa Zalla (EXCLUSIVE BREASTFEEDING)

    Shayar Da Jariri Nonon Uwa Zalla (EXCLUSIVE BREASTFEEDING)

    Shayarwa aiki ne da Allah SWT ya tsara halittar jikin mace ta riƙa yinta a duk lokacin da ta haihu, domin samar da ingantaccen abinci ga jariri da kuma nuna masa ƙauna. Kadan daga cikin muhimman abubuwan da ya dace mu sani game da shayarwa su ne:

    1. Amfaninta ga jariri (breastfeeding benefits to the baby):

    Shayarwa tana samar da ingantaccen abinci ga jariri daidai da buƙatar jikinsa, domin yin girma yadda ya kamata. Nonon uwa yana ƙunshe da ƙwayoyin halitta masu bayar da kariya ga jikin jariri (antibodies) don su tsare shi daga cututtuka iri-iri. Sa’annan tana kare jarirai daga hatsarin mutuwa farat ɗaya (Sudden Infant Death Syndrome – SIDS).

    2. Amfaninta ga uwa (breastfeeding benefits to the mother):

    Shayarwa tana taimakon jikin mai-jego wajen saurin murmurewa daga ciwon haihuwa (faster postpartum recovery), ta hanyar sanya mahaifarta ta koma yadda take kafin samun juna biyu. Sa’annan tana matuƙar rage hatsarin kamuwa da cututtukan daji na nono (breast cancer), da mahaifa (uterine cancer), da jakar ƙwan haihuwa (ovarian cancer). Bugu da ƙari, tana ragewa mace hatsarin kamuwa da cutar rashin ƙarfin ƙashi (osteoporosis) wanda yakan iya samunta a lokacin ɗaukewar al’ada (menopause).

    3. Ingantacciyar shayarwa ta hanyar sanya jariri ya kama kan nono sosai (establishing good latch):

    Ya kamata uwa tana rungume jaririnta da kyau kuma ta tabbatar kewayen nan mai launin duhu na kan nono (areola) ya shiga cikin bakin jariri a lokacin shayarwa, ba kan nonon (nipples) kawai ba. Idan baki iya ba, to, ki nemi ‘yan uwanki su koya miki. Hakan zai kare mace daga matsalolin tsagewar kan nono (nipples crack).

    4. Shayarwa a kai-a kai (breastfeeding on demand):

    Jarirai sukan sha nono a kai-a kai, don haka uwa ta tabbatar da cewa tana bai wa jaririnta nono a ƙalla bayan duk awa 2 zuwa 3. Idan yana buƙata ma kafin wannan lokacin, to, ta ba shi. Hakan zai kare ta daga matsalolinmu ciccikowar nono (breast engorgement).

    5. Isasshen ruwan nono (breast milk sufficiency):

    Ruwan nono yana taruwa ne gwargwadon yadda mace take ƙoƙarin shayarwa tare da cin wadatacce kuma ingantaccen abinci. Ma’ana, idan mace tana shayarwa akai-akai, to, ruwan nononta zai yi saurin taruwa. Idan kuma ba ta shayarwa akai-akai, to, za ta fuskanci ƙarancin ruwan nono.

    6. Matsalolin shayarwa (breastfeeding challenges):

    Yawancin mace takan fuskanci matsaloli a lokacin shayarwa, kamar, ciccikowar nono, tsagewar kan nono, ƙarancin ruwan nono, ciwon nono, da sauransu. Idan hakan ya faru, to, a je asibiti domin a yi abinda ya kamata.

    7. Matse ruwan nono (breast milk expression):

    Idan nonon mace yana samar da ruwan nono fiye da buƙatar jaririnta, to, za a iya fuskantar matsalar ciccikowar nono, wanda zai haifar da zazzaɓi. Domin kaucewa hakan, ana iya matsewa a cikin mazubi mai tsabta domin ta bai wa jariri a lokaci na gaba. Ga matan da suke zuwa wurin aiki a ofisoshi kuwa, suna barin jariransu a gida, to, shikenan sai a riƙa bai wa jariran ruwan nonon da suka matse. Ana yin matsewar ne da hannu (hand expression), ko da na’urar matsewa (breast pump), wanda ba duk mata ne suka sanshi ba.

    Daga ƙarshe ya kamata musan cewa shayarwa abu ce ta halitta (natural). Idan mace tana yinta bisa ƙa’ida, to, bai kamata ta ji zafi ba. Idan mace tana Shayarwa kuma tana jin zafi to yana nuna cewa akwai matsala, don haka sai a yi ƙoƙarin gane ta kuma a magance ta.
    Karanta Menene Ƙaiƙayi? (ITCHING)

    Edita@rumasau-kallamu

  • Menene Ƙaiƙayi? (ITCHING)

    Menene Ƙaiƙayi? (ITCHING)

    Kaiyayi shi ne jin waiwayi (creeping sensation), ko tsikari (tingling), ko rashin jin daɗi (irritation) a dukkan jiki ko kuma wani ɓangare na jiki. A likitance ana kiran ƙaiƙayi “pruritus”. Ƙaiƙayi yana faruwa ne idan wani baƙon abu ya taɓa fatar jiki, ko kuma ya shiga wata halitta (organ) da take cikin jiki. Idan haka ya faru, to, sai sashin da abin ya shafa ya aike da saƙo zuwa ga ƙwaƙwalwa cewa akwai buƙatar ta bayar da umurni domin a ɗauki matakin kawar da baƙon.

    RABE-RABEN ƘAIƘAYI (CLASSIFICATION OF ITCH)

    Ƙaiƙayi ya rabu zuwa manyan gidaje huɗu bisa la’akari da abubuwan da da suke haddasa shi, kamar haka:

    1. Ƙaiƙayin da rashe-rashen lafiyar laka suke haddasawa (neurogenic itch). Sun ƙunshi:

    a. Cututtukan ƙoda na tsawon lokaci (chronic renal failure) kamar su polycystic kidney disease (taruwar ruwa a cikin ƙoda), multicystic dysplastic kidney (kasa yin fitsari yadda ya kamata ga yara saboda toshewar hanyar fitar fitsarin daga ƙoda), renal artery stenosis (ciwon jijiyoyin da suke kai jini zuwa ga ƙoda), renal tubular acidosis (ciwon da yake sanya ƙoda ta kasa tace sinadaran acids daga cikin jini da kasa tura su cikin fitsari), solitary functioning kidney (kasancewar mutum da ƙoda guda ɗaya mai aikin tace fitsari), simple kidney cyst (ciwon kumburin ƙoda), da sauransu.

    b. Cututtuka jini ko kuma halittun da suke da alhakin samar da jini (hematologic diseases) kamar su sickle cell (sikila), anaemia (ƙarancin jini), HIV/AIDS (ƙanjamau), leukaemia (cutar daji ta jini), chemotherapy (jinyar cutar daji), transfusion (ƙarin jini), bone marrow disorder (cutar ɓargo), da sauransu.

    c. Cututtukan hanta (liver diseases) kamar su hepatitis A B C D & E, cirrhosis (ciwon lalacewar hanta), allagille syndrome (ciwon rashin iya fitar da sinadarin matsarmama daga cikin hanta), autoimmune hepatitis (ciwon da yake sanya ƙwayoyin halittar garkuwar jiki su koma suna kai farmaki ga hanta), da sauransu.

    d. Cututtuka masu haddasa kaluluwa (lympho-proliferative disorders) kamar su lymphoblastic leukemia, chronic lymphocytic leukemia, lymphoma, monoclonal gammopathies, da sauransu.

    2. Ƙaiƙayin da ƙwaƙwalwa take riya cewa ana jinsa (psychogenic itch). Wannan ƙaiƙayin yana faruwa ne ba domin wani abu ko wata rashin lafiya ta shafi wurin da ake jinsa ba. A a, riyawar ƙwaƙwalwa ce kawai. Ana alaƙanta samuwar wannan yanayin da damuwa (depression), ko tsoro (anxiety), ko shaye-shayen miyagun ƙwayoyi (substance abuse), ko ruɗewa (psychosis), ko rikicewar ƙwaƙwalwa (mania), ko ‘yar-ƙaramar hauka (somatoform disorders), da sauransu.

    3. Ƙaiƙayi mai tsanani wanda yake da alaka da laka (neuropathic itch). Bambancin wannan ƙaiƙayin da neurogenic itch wanda na faɗa tun farko shi ne neuropathic itch ya fi tsanani domin yana sanya mutum ya ji kamar ana sukarsa da allura ne.

    4. Ƙaiƙayin jikin fata (pruritoceptive). Yana faruwa ne sakamakon wani abu ko kuma wata rashin lafiya da ya shafi jikin fata, kuma shi aka fi sani domin likitocin fata sukan iya gane sanadinsa cikin hanzari ta hanyar duba fata a ga abinda ya same ta na ƙuraje, kumburi, ko rauni, ko cizon ƙwaro, ko duk wani abinda ya taɓa ta.

    YADDA ƘAIƘAYI YAKE FARUWA (ANATOMY OF ITCH)

    Kasancewar ƙaiƙayin fata shi ne ya fi shahara, to, bayaninsa zai fi sauƙin ganewa. Ƙaiƙayi yakan fara ne sakamakon abinda ya taɓa fata na kakkaɓin ƙura (speck of dust), ko cizon ƙwaro (insect bite), ko ƙurzunu-ƙurzunun tufafi (cloth fibres), ko gurbataccen ruwa (contaminated water), ko ruwan sinadarai (chemical compounds). Idan ɗaya daga cikin waɗannan ya taɓa fatar jiki, to akwai jerin-gwanon halittu guda shida masu amsar saƙon taɓawar su aika da shi zuwa ga ƙwaƙwalwa, ana kiransu “receptors”, kamar haka:

    1. Hair follicles (ramin gashi)

    2. Meissner corpuscles (‘yan-sako na ƙasan fata)

    3. Pacinian corpuscles (‘yan-saƙo na cikin tsokar jiki)

    4. Merkel complexes (‘yan-saƙo na ƙarshen jijiya masu tantance zafi da sanyin idan ya taɓa fata)

    5. Ruffini corpuscles (‘yan-sako na ƙasan ramin gashi masu iya gane duk motsin da ya taɓa fata)

    6. C-fiber LTM – low threshold mechanoreceptors (jijiyoyi masu aikawa da saƙo zuwa ga ƙwaƙwalwa a kan saƙonnin da aka tattaro na abinda ya taɓa fata)

    Da zarar ƙwaƙwalwa ta amshi saƙon ta hanyar receptors, to, za ta fahinci cewa akwai wani baƙon abu da yake ƙoƙarin shiga cikin jiki ta hanyyar fata, don haka ana buƙatar agajin gaggawa wajen kawar da shi. Sai ƙwaƙwalwa umurci hannu da ya sosa wurin domin kawar da baƙon. Hakan yana faruwa ne saboda babban aikin fata shi ne bayar da kariya ga tsoka, da jijiyoyi, da sauran halittun jiki daga shigar ƙwayoyin cuta.

    To idan aka sosa wurin da yake ƙaiƙayin sai ƙwaƙwalwa ta zubo da wani sinadarin kashe ƙaiƙayi ko zafi mai suna “serotonin”. Wannan sinadarin zai gangara inda ƙaiƙayin yake, kuma ya kashe shi, daga nan sai mutum ya ji daɗi kuma ya daina jin ƙaiƙayin. Rashin sosa wurin da yake ƙaiƙayin zai sanya ya cigaba, kuma ya haddasa rashin natsuwa da rashin jin daɗi.

    Amma idan mutum ya sosa wurin da yake ƙaiƙayi fiye da kima, to, hakan zai sanya wurin ya sami rauni ko ya kuje. Ya kamata mu fahimci cewa ƙaiƙayi (itch) da zafi (pain) duk abu ɗaya ne. Abinda ya bamabanta su kawai shi ne tsanani. Ma’ana, ƙaiƙayi zafi ne amma maras tsanani.

    Idan kuma ƙaiƙayin ya faru ne ba domin wani abu ya taɓa fata ba, to, susa ba za ta sanya a ji sauƙi ko daɗi ba. Ma’ana idan dalilin ƙaiƙayin ya kasance rashin lafiya ne, ko laulayin amfani da magani, ko riyawar ƙwaƙwalwa, to, susa ba za ta yi warkar dashi ba, dole sai anyi amfani da maganin matsalar da ta kawo rashin lafiyar.

    SAURAN ABUBUWAN DA SUKE HADDASA ƘAIƘAYI

    Waɗannan sun haɗa da:

    1. Bushewar fata (dryness of skin) sakamakon rashin shafa mai bayan wanka. Ana magance wannan ta hanyar daina amfani da sabulu mai ƙarfi, da kuma shafa mai bayan fitowa daga wanka.

    2. Cututtukan fata (skin diseases) kamar yadda bayani ya gabanta, irinsu ƙarzuwa (eczema), karambau (chickenpox), ƙyanda (measles), da sauransu. Ana magance wannan ta hanyar magance waɗannan cututtukan.

    3. Laulayin magunguna (side effects of drugs) kamar chloroquine, amitriptyline, citalopram, fluoxetine, paroxetine, sertraline, carbamazepine, da sauransu. Ana magance wannan ta hanyar tutuntuɓ ar likita domin ya bayarda maganin da ya dace.

    Danna nan don karanta Lalurar Mele (Vitiligo)

    Edita@rumasau-kallamu