WikiHausa

Tag: yadda ake

  • Tatsuniyar Mace Mai Ciki

    Tatsuniyar Mace Mai Ciki

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    Wata rana wata mata mai juna biyu ta je ɗibar ruwa a bakin rafi. Bayan ta cika tulunta da ruwa, sai ta kasa ɗauka saboda cikinta ya girma sai nishi take yi, abin tausayi. Kuma ga shi ita kaɗai ce ƙwal a wurin.

    Haka ta haƙura ta zauna. Can sai ga wani mutum ya taho, sai ta dube shi ta ce: “Malam don girman Allah ka ɗora ni mana.” Sai yace shi ba zai ɗora ta ba sai dai idan za ta yi masa wani alkawari. Mai ciki ta dube shi ta ce: “Na mene ne?” Shi ko ya kaɗa baki yace: “Idan kin haihu, in namiji ne to abokina ne, idan kuma mace ce, to matar ɗana ce.

    ” Da jin wannan sharaɗi sai ta yarda. Ya ɗauki tulu ya ɗora mata ta kama hanya ta tafi gida. Da ta je gida sai ta yi wa mijinta bayanin yadda suka yi da mutumin. Da yake mijinta mai sauƙin kai ne, sai ya ce: “To shi ke nan, Allah ya sauke ki lafiya.

    ”Bayan ’yan kwanaki sai mutumin ya zagayo gidan matar, suka gaisa. Ya nuna mata ɗansa suka yi sallama ya koma gida. Bayan wata ɗaya sai matar ta haifi ’ya mace, amma jikinta na jaki ne. Da mutumin ya ga haka sai ya yi halin dattaku ya ce: “To shi kenan tun da an yi alƙawari ai sai an cika.

    ”Sai ya kira ɗansa aka ɗaura musu aure da yarinyar ya kai ta gidansu. Yaro ya zauna da mace mai jikin jaki, ya ɗaure ta a gida. Amma duk sanda ya tafi gona idan ya dawo gida sai ya tarar an yi masa shara, an dafa masa abinci an kuma kai masa ruwan wanka bayan ɗaki.

    Kullum haka, sai abin ya fara ba shi tsoro tun da ba kowa a gidan. Rannan sai ya je ya sami babansa ya gaya masa, amma sai baban ya ƙi kula shi sai ya kore shi. To da ma yaron yana mutunci da wata tsohuwa maƙwabciyarsa dangarsu ɗaya. Sai wata rana ya zauna a gindin bishiya, yana tunanin abin mamakin da ke samunsa.

    Da tsohuwar ta gan shi a zaune haka, sai ta kira shi ta ce: “Ɗanyaro me ke damunka ne?” Shi ko sai ya kwashe labari ya bai wa wannan tsohuwa. To da ma ashe tsohuwa tana ganin duk abin da yarinya take yi idan ya tafi gona. Watau rikiɗa take yi ta koma kyakkyawar budurwa, ta shiga yi masa waƙa, ta yi shara, ta yi wanke-wanke, ta dafa abinci, ta ɗebo ruwa a rijiya ta kai masa banɗaki.

    Duk bayanta gama kafin ya dawo sai ta mayar da jikinta na jaka, ta ɗaure kanta a turke.
    Da tsohuwa ta gama bai wa yaron labarin abin da take gani sai ta shawarce shi da cewa gobe ya kwashi kayan aiki kamar zai tafi gona, idan ya kama hanya sai ya ratse a hanya, ya zagayo gidanta.

    Bayan sun gama shirya zancensu, sai ya koma gida yana mamaki, ya shiga ɗaki ya kwanta. Da gari ya waye sai ya saka kayan aiki ya ɗauki fartanyarsa ya kama hanyar gona. Bayan ya tafi ya yi nisa sai ya ratse cikin ciyawa, ya zagayo ta gidan tsohuwa, ya same ta a ɗaki.

    Daga nan sai suka ɓuya suka shiga leƙen yarinyar. Jim kaɗan sai suka ga ta rikiɗa ta koma kyakkyawar mace, ta fara waƙa ta kama shara da sauran ayyukan gida, ta shirya miya, ta dafa abinci, ta zuba nasa, ta kai masa ruwan wanka banɗaki. A daidai lokacin da ta fito daga bayan gida sai mijinta ya tsallaka danga ya dira a gabanta.

    Sai kawai ta razana za ta rikiɗa sai ya kama hannunta ya fara yi mata waƙa yana roƙon ta. Da ta ji waƙarsa sai ta fara kuka tana roƙon ya yafe mata. Shi kenan suka yi zamansu cikin daɗi suka ci gaba da more rayuwarsu cikin ƙauna da farin ciki. Dan kan ɓarya, ba domin Gizo ba da na sheƙa muku ƙarya. Ƙurunƙus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • Alkawari kaya ne, in an sauke sai a huta.
    • Tsintar dami a kala.
    • Rabon kwaɗo ba ya hawa sama.

    Wannan tatsuniya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Danna nan don karanta Tatsuniyar Cilakowa Da Kodokodo

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniyar Cilakowa Da Kodokodo

    Tatsuniyar Cilakowa Da Kodokodo

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    Akwai wasu tsuntsaye biyu a wani baƙin daji da ke ƙasashen Gabas. Ɗaya sunanta Cilakowa, ɗayar kuma Kodokodo. Ita Cilakowa tana da dogon baki, ita kuma ’yar Sarkin tsuntsaye ce.

    To tana so ta yi aure, amma saboda dogon bakin nan nata, ba wanda ya fito domin ya aure ta. Ana nan, sai rannan ta yi tunanin cewa bari ta je wurin Kodokodo ta yi mata dabara, ta ce za ta biki ta ba ta aron bakinta, idan ta gama harkar bikin za ta dawo mata da shi.

    Sai ta yanke shawarar haka, ta je ta yi bayani sai Kodokodo ta ba ta. To ashe daga bikin nan aure za ta yi. Sai ta gama biki, ita ma ta yi aure. Ana nan, ana nan sai Kodokodo ta ji shiru, ko labarin Cilakowa babu. Ga shi kuma bakin Cilakowa da ta karɓa ta ba ta aron nata, ya yi mata tsawo, ta yadda ma ba ta iya magana ko cin abinci da shi.

    Sai ta fara ramewa saboda ƙishirwa da yunwa, abin ya dame ta. Da ta ga ba dama, watau ba za ta iya ci gaba da jurewa ba, sai wata rana ta yanke shawarar cewa gara ta je ko ina ne neman Cilakowa.

    Duk inda ta je sai a riƙa cewa ai sunan Cilakowa Sheba. Kodokodo dai ta mai da hankalinta wajen neman bakinta. Tana cikin tafiya sai ta tarar da wasu mutane suna daka. Da ta ƙarasa kusa da su, sai ta durƙusa ta gaishe su, da waƙa kamar haka: –

    “Masu dakan nan, masu dakan nan;
    Ba ku gane min Sheba ba?
    ’Yar gidan su Dalailu.
    ’Yar Sarkin tsuntsaye. Ta karɓi aron bakina. Daga biki sai aure. Wutsiyata ta shinge. Bakina na talaka talak.”

    Suka ce: “A a, ba mu gan ta ba, ki yi gaba.” Da ta yi gaba sai ta ga wasu mutanen, su ma ta sake yi musu irin wannan waƙar. Sai suka ce da ita ta je ta shiga wani gidan, sai
    ta shiga.

    Tana shiga sai suka yi arba da Sheba, ta dube ta tace: “Na biyo bakina, daga aro sai aure?” Kafin ma Cilakowa ta yi wata magana sai fut, ta cire bakinta, ta ba ta nata, ta tafi. Da mijin Cilakowa ya dawo sai ya ga Sheba da dogon baki.

    Ganinta haka ya ba shi mamaki, sai ya dube ta yace, “Sheba ɗauke karan nan.” A cikin murya tattausa ta mayar masa da jawabi cewa: “Ba kara ba ne, bakina ne.” Sai ya dube ta ya ce: “To in haka ne ba zan iya zama da ke ba, bakinki ya yi tsawo da yawa.” Shi ke nan ya kore ta, ta koma gida. Ƙurunƙus.

    Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • In ba ki da gashin wance kada ki ce za ki yi kitson wance.
    • Kayan aro ba ya rufe ƙwauri.

    Wannan tatsuniya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Danna nan don karanta Tatsuniyar Daskin Dariɗi

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniyar Daskin Dariɗi

    Tatsuniyar Daskin Dariɗi

    ‎Ga ta nan ga ta nan ku.

    Da gero da dawa da maiwa da duk dai kayan abinci haka, su shinkafa, acca, iburu, alkama da burtuntuna, sai suka shirya za su tafi gun wani saurayi wanda ya ce duk wata wadda ta faɗi sunansa, ita zai aura.

    ‎Shi ke nan. Ko wacce ta ci kwalliya. Ita kuwa burtuntuna ba ta yi kwalliya ba don ba ta da kayan ado. Suka kama hanya suna tafiya. A kan hanyar da su ke wucewa sai suka ga wata ‘yar tsohuwa a tsugunne da ruwan wankanta.

    ‎Sai tsohuwa ta ce da dawa, ‘Don Allah yarinya, zo ki cuɗa ni mana? ‎Sai dawa ta ce, ‘A, don Allah ku ji ‎tsohuwa? In yi kwalliyar tawa haka sannan ki ce in zo in cuɗa ki? Sai ta wuce ta ki cuɗa ta.

    ‎Sai kuma shinkafa ta zo, tsohuwa ta ce da ita, ‘Don Allah yarinya zo ki cuɗa ni mana? Sai shinkafa ta ce, ‘Duk wannan kwalliyar tawa in tsaya in cuɗa ki?’ Sai ta ki cuɗa tsohuwa, ta shige abinta.

    ‎Sai su maiwa, su gero, su alkama suka zo da dai dai, kowacce tsohuwa ta tambaya ta cuɗa ta sai ta ki, ta yi wucewarta. Daga nan sai ga burtuntuna ta zo. Sai tsohuwa ta ce da ita, ‘Yarinya don Allah zo ki cuɗa ni mana?’

    ‎Sai burtuntuna ta ce da ita, ‘To.’ Ta shiga cuɗa ta. Tana cikin cuɗa ta, sai bayan ‘yar tsohuwa ya burme Yarinya ta ce, ‘Yau na shiga uku, na lalace. Sai ‘yar tsohuwa ta ce, ‘Mene ne?’ Burtuntuna ta ce, ‘Bayanki ne ya ɓurme.’

    ‎Sai ‘yar tsohuwa ta ce, ‘Me kika gani a ciki?’ Ta ce, ‘Na ga kwatashi guda biyu, babba da ƙarami. ‎Ta ce, ‘To, ɗauko ƙaramin.’ Burtuntuna ta ɗauko ƙaramin kwatashi. ‎Sai tsohuwa ta ce, ‘To, ajiye nan.’ Burtuntuna ta ajiye.

    ‎Can sai tsohuwa ta haɗiye burtuntuna. Ta mai da ita fara, ta fito da ita waje, ta duba ta ta ce, ‘Kai, ba haka na ke son ki ba. Sai ta sake haɗiye ta, ta mai da ita ja zur kamar tsada, ta fito da ita waje ta duba ta ta ce, ‘Yauwa, haka na ke son ki.’

    ‎Sai ta buɗe ɗan kwatashin nan, ta ba burtuntuna kayan ado irin na mata kamar su zannuwa, su fatala, su yari, su awarwaro. Burtuntuna ta ci ado da su. Da ta gama adon, sai tsohuwar ta ce, ‘To, ga shi na shirya ki. Kin san sunan yaron da za ku wurin sa?’ Ta ce, ‘A a, ban sani ba.’

    ‎Sai tsohuwa ta ce, ‘Sunansa Daskin-da-riɗi.’ Sai ta ce, ‘To. ‎Sai ta yi godiya, suka yi sallama. Shi ke nan. Sai burtuntuna ta tafi ta sami sauran ‘yan’uwanta a hanya. Da suka gan ta sai suka dinga cewa, ‘Kun ga waccan shegiyar.

    Wa ya ba ta aron kaya ta ɗaura?’ Sai kuma su ce, ‘Wa ya sani ne? Mu yi maza mu je kada ta riga mu. Ko da ya ke ma ko ta je me zai yi da ita? ‎Shi ke nan. Da suka je, sai suka jajjeru. Dawa ta fara zuwa kofar gidan saurayin. Ta ce:

    ‘Assalam alam ɗan yaro.

    Assalam alam.’

    ‎Sai ya ce:

    Wane ne nan ya ke mana,

    Assalam alam?

    Sai ta ce:

    ‎Dawarku ce ta ke maka Assalam alam.

    Mai tuwo da daɗi, ni dawa Mai tuwo da daɗi

    ‎Sai ya ce:

    Na ji naki suna yarinya, Ba ni nawa suna.

    ‎Sai ta ce:

    Ban san ka ba, ɗan yaro. Ban san ka ba.

    ‎Sai ya ce:

    Da ba ki san ni ba, yarinya, Koma da baya ki sha kuka.

    ‎Dawa sai ta koma da baya ta yi ta kuka saboda ba ta san sunan saurayin ba, kuma babu damar ta aure shi ke nan.

    ‎Sai kuma ga su maiwa, da gero, da iburu, duk dai suka zozzo. Kowacce ya ce ta faɗi sunansa, sai ta ce ba ta san shi ba. Suka yi ta kuka. Shi kuma ya ce sai wadda ta san sunansa zai aura.”

    ‎Shi ke nan, nan sai ga burtuntuna ta zo: Sai suka ce da ita; ‘Ke don Allah, mu ma ba mu san sunansa ba, balle ke! ‎Sai ta rabu da su. Sannan sai ta je kofar gidan saurayin ta ce:

    Assalam alam, dan yaro.

    Assalam alam.

    ‎Sai ya ce:

    Wace ce nan ta ke mini Assalam alam?

    ‎Sai ta ce:

    Burtuntunarku ce ta ke maka Assalam alam.

    Burtuntuna, ai ni ce, Mai ɓata kaya.

    ‎Sai ya ce:

    Na ji naki suna, yarinya. Ba ni nawa suna.

    ‎Sai ta ce:

    Daskin-da-riɗi dan yaro Daskin-da-riɗi.”

    ‎Sai ya ce:

    “Buɗe ki shigo, yarinya, Buɗe ki shigo.”

    ‎Shi ke nan sai ta buɗe ta shiga. Sai kuma sauran su dawa, su gero, su iburu su ke cewa, ‘Ni zan yi miki wanka.’

    ‘Ni zan yi miki wanke-wanke.’

    ‘Ni zan yi miki alwala.’

    ‘Ni zan yi miki shara.’

    Da sauran abubuwa dai na barance. Sai  burtuntuna ta yarda suka zama barorinta. Shi ke nan. Ƙurunƙus.

    Wannan tatsuniyar an ciro ta ne daga littafin Tatsuniyoyi da Wasanni wanda Ibrahim Yaro Yahaya ya wallafa.

    ‎Danna nan don karanta Tatsuniyar Budurwa Marar Tabo

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tunawa Da Yaƙin Santolo

    Tunawa Da Yaƙin Santolo

    (YAKI DON TABBATAR DA MUSULUNCI A ƘASAR HAUSA)

    9/12/2017

    DAGA SADIQ TUKUR GWARZO

    08060869978

    Haƙiƙa, idan har tarihin ƙasar Hausa ba zai cika ba har sai an kalli tarihin Kano, to haka ma tarihin Kano da zuwan musulunci ƙasar Kano ba zai taɓa kammaluwa ba har sai an sanya wani yanki daga yaƙin Santolo. Santolo tsohuwar daular Hausawa ce, tsohuwar masarauta ce wadda salsalar ta take tuƙewa da salsalar asalin Hausawa.

    A cikin zantuka masu yawa na maruwaitan tarihin Kano, an gamsu cewar wani mai suna ‘Dala’ shi ne wanda ya soma zama a kan dutsen da a yau ake kira da suna ‘Dala’, a wajajen shekarar 700 miladiyya, tun a wancan lokacin kuma wasu na ganin akwai mutane da ke rayuwa a kan wani dutse mai suna ‘santolo’, wanda shi ma da alama, sunan ya samo asali ne daga mutumin da ya soma rayuwa a saman dutsen.

    Zuwa yanzu, babu takamaimen tarihin asalin kafuwar Santolo, sannan kuma yana da wuya a iya lissafa tsawon zamanin da mutane suka soma rayuwa a kan dutsen santolo, to amma tarihi ya auna cewar mazauna Santolo da na Dala da ke Kano suna da alaƙa da juna.

    Alaƙar kuwa na iya zamowa ta jinsi, ko ta addini ko kuma ta duka gaba ɗaya, tunda har ma an samu cewa a can baya alakar kasuwanci na shiga tsakanin mazauna waɗannan duwatsu biyu. Wasu kuma na ganin Santolo ta yi shaharar da har daga Borno ake zuwa yin fatauci a koma, to amma daga baya sai Allah ya fifita yankin Dala sama da ita Santolon.

    Babban abin tunawa dangane da Santolo shi ne ‘Yaƙin Santolo’ wanda aka gwabza tsakanin Sarkin Kano Ali Yaji ɗan Tsamiya da kuma shugaban Santolo mai laƙabin ‘Magajin Santolo’ wanda ya karɓi baƙuncin takwaransa ‘Magajin Dala’ bayan sarkin Kano ma goma sha ɗaya Ali Yaji ɗan Tsamiya ya karya tsumburbura da ke saman dutsen Dala, sannan ya kori Magajin Dala da mutanen sa.

    Tarihi ya nuna cewa asalin garin Kano ya faro ne daga dutsen dala, inda ake bautar gunkin wata aljanna mai suna ‘tsumburbura’ da ke saman dutsen, amma daga baya maɗatai ta kafu, har Bagauda ya zo ya soma sarautar ɗaukacin yankunan maɗatai da na yankin Dala, waɗanda suka haɗe da sunan Kano.

    Haka kuma, tsawon zamani a Kano babu addinin musulunci, daga masu bautar tsunburbura ƙarƙashin ikon magajin Dala (wanda ya yi gadon Barbushe) sai kuma maguzawa waɗanda ba sa bautar komai irin su Bagauda da salsalarsa da ke sarautar Kano.

    A haka Kano ta taho har aka zo kan mulkin Sarki Ali yaji ɗan Tsamiya a wuraren shekara ta 1349-1385 miladiyya, wanda ya karɓi baƙuncin ƙabilar fulani Wangarawa daga ƙasar Mali, waɗanda suka kawo musulunci zuwa garin kamar yadda Marigayi Maje Ahmad Gwangwazo ya faɗa a littafinsa da ya yi magana akan tarihin Kano da tarihin zuwan wangarawa birnin.

    To, bayan sarki Ali Yaji ya karɓi addinin musulunci, sai kuma ya jagoranci karya gunkin tsunburbura tare da umartar masu bauta masa su dawo musulunci, amma sai wasun su suka ce sam-sam ba za su bar addinin kaka-da-kakannin su ba su yi addinin dungure, don haka sai suka gudu izuwa Santolo domin cigaba da bautar da suka saba.

    Ga abinda ya zo a littafin Kano Chronicle game da wannan yaƙi:-

    Sarki ya umurci dukkan garururuwan Kanawa su yi salla, sai suka yi. Ya gina masallaci mai-kusurwa huɗu a ƙarƙashin itaciyar da muka ambata a baya, suna salla a cikinsa waƙati biyar, suna komawa gidajensu. Shi ko, Sarkin Gazarzawa yakan zo da jama’arsa, suna yin najasa suna shafe dukan masallaci da ita. Saboda wannan aka sa Ɗan-buje ya riƙa gewaya masallaci da dukan makamai iri iri tun daga lisha har hudowar alfijr, yana kururuwa.

    Kai duk da haka suka yaudare shi da mutanensa, waɗansu suka bi maganar arna, shi da sauran jama’a suka ƙi. Ba su daina najasa cikin masallaci ba, har Sheshe da Famore suka ce, “Babu maganin waɗannan kafirai sai roƙon Allah.” Sauran suka ce, “Hakanan ne.” Sa’an nan suka taru cikin masallaci daren Talata, tun daga magariba har hudowar rana suna addu’a a kan kafiran. Sa’an nan suka fito suka koma gidajensu suna masu rauni.

    A cikin wannan rana Allah ya karɓi roƙonsu, ya makantad da idanun babbansu, da kuma dukan wanda yake yin wannan aiki ya makance, duk da matansu. Daga nan sai sauran kafirai sukaji tsoro. Sa’an nan Yaji ya tuɓe babbansu daga sarautarsa, ya ce masa, “Kai ne Sarkin Makafi.”

    An ce a cikin zamanin Yaji ne Sarkin Dabi da Sarkin Daf da Sarkin Gano suka zo da dawaki cikin wannan gari, amma wannan zance ba shi da ƙarfi. Bayan haka sai Sarkin Kano Yaji ya ce da Wangarawa,”Ina so ku taimake ni da addu’a domin in rinjayi Santolo, idan na rinjaye ta dukan garuruwa za su bi ni, domin ita ce ƙusar ƙasashen Kudu. Suka ce, “To, ma taimake ka da addu’a amma ba za mu yi addu’ar ba sai a bakin ramin ganuwarta.

    Sa’an nan Sarki ya fita tare da Wangarawa zuwa Santolo, mayaƙan da ke tare da shi mutum ɗari da goma sha ɗaya, hamsin na fuskar Wangarawa, sittin na fuskar Sarki. Na farko daga cikin jarumawansa: Jarmai Gobara-daga-sama, da Jakada Kwalo, da Ragamar-giwa, da Makama Butaci, da Madawaki Kuamna, da Barde Shege, da Sarkin Zaura Gamaji, da Dan-buram Gantaroro, da Ɗan-makoyo Dagazau, da Galadima Tuntu, da Sarkin Sirdi Maguri, da Gauji, da Garuji da Tankarau, da Kargage, da Karfashi, da Kutunku, da Toro da Kamfashe, da Gwauron-giwa shine

    Galadima, da Zaki, da Bambauri, da waɗansu na Cikon sittin. Yayin da Suka kai Santolo, sarki ya zauna a Duji (Sunan mutum ne.) Da duhun dare ya tashi ya tafi tare da Wangarawa zuwa Santolo, suna kewaye ta suna yi mata addua har hudowar alfijir, sa’an nan suka komo sansani. Sa ad da rana ta hudo suka taso zuwa gare ta da niyyar yaƙi Mutanen Santolo suka fita suka tare su a sarari, suka soma yaƙi tun daga hudowar rana har faɗuwa ta ba wanda ya rinjayi wani.

    Kanawa suka koma Duji, mutanen Santolo suka koma gida. Sarkin Kano kuwa ya yi baƙin ciki. Famore ya ce, “kada ka yi bakin ciki, ma rinjaye Su in Allah ya so.” Sarkin Kano ya yi farin ciki saboda wannan magana. Daga nan Ƙosa bawan Sarkl, yace “Ya Ubangijina, ni na san asirinta. Akwai waɗansu mutum takwas cikinta, in ba a kashe su ba ba wanda zai iya shiga ramin ganuwarta”.

    Famore ya ce, Ka san sunan mutanen nan?”  Ƙosa Ya ce, “I na san sunan su”. Sai Famore yace, “Kaƙa sunayansu?” sai ya ce, “Sunan babbansu Hambari, da kuma Goshin-Ɓauna da Ka-fi-wuta, da Gugan-ƙarfe, da Gandar-giwa, da Hamburkin-toka da Zangada-kere, da Gumbar wake” Goje yace, “Idan na ga Hambare na kashe shi in Allah ya so”.

    Sa’ad da alfijir ya hudo Sarkin Kano ya fita tare da rundunarsa, zuwa dutsen Santolo da mashi a hannunsa, yana mai daurariyyar fuska, GoJe yana gaban sa, Zaite yana damar sa, Famore yana hagun sa, Sheshe yana bayansa, sauran Wangarawa da Kanawa suna binsa.

    Sa’ad da suka iso Santolo dukan kafirai suka fito. Da Goje ya ga Hambare sai ya zage dantsan sa ya zabura zuwa gareshi, dukan kafirai Suka zaburo wa Goje, sai ya yi musu tsawa suka watse. Sa’ad da ya kai wurin Hambare ya soke shi da mashi, Hambare kuma ya ribce wuyansa ya fizgo shi daga kan doki, sai Goje ya fid da ‘ƴar wuƙa ya soke shi da ita a ciki, ya mutu.

    Daga nan ya hau dokinsa ya shiga cikin ganuwar Santolo, Kanawa suka bi shi suka ci birnin dukkansa. Sarki ya yi umurni a yanka dukan wanda aka samu a cikinta, Sai mata da ƙananan yara. Goje kuma ya shiga cikin gunkinsu tare da Kosa da Gurgu, suka sami kuge da ƙaho biyu da barandami da mari.

    Goje ya ɗauki kugen da ƙahon nan biyu, Kosa ya ɗauki barandamı da mari, Gurgu ya ɗauki mari. Yaji ya zauna a cikinta kwana bakwai, ya rushe ta sarai, ta zama babu gini ko itace. Bayan wannan ya komo garinsa, ya ce da Goje, “Faɗi dukan abin da kake so, na ba ka. Goje yace “ba ni son kome sai ka naɗa mini sarautar Madawakin Kano”.

    Sarkin Kano ya ce. “Kai ne Madawakin Kano. Ya tube Madawaki Gasatoro, ya fita ya gina gida a gawo; saboda haka aka Kira shi da suna Madawakin Gawo, domin a rarrabe tsakaninsu. Dutsen Santolo gagarumi ne, faffaɗa da doro, tsayinsa ya tafi kamar hawan bene daga baya, daga gabansa kuwa goshi ya yi mai faɗi da santsi, tsakiyarsa yana da faɗi har ma akwai koguna da aka ce dabbobin daji misalin su kyarkeci, dila da macizai na rayuwa a ciki.

    Ko da yake, ba mu ji sunan gunki da aljanar da aka ce akwai a saman dutsen santolo ba, amma har yanzu mutanen da ke zagaye da wurin sun kiyaye cewar kakanninsu sun ba su labarin cewar a zamanin da, ana taruwa a hau kan wannan dutse don neman wata biyan buƙata. Sannan kuma akwai wata rijiya zuzzurfa da ke saman dutsen mai suna ‘Rijiyar Giɗaɗo’, wadda akan hana mutane zuwa kusa da ita saboda kuɓuta daga ƙwanƙwaman da ke wurin masu halaka mutane.

    Zuwa yanzu garin santolo ya kasu biyu, akwai sabon garin santolo wanda Kanawa (ƙabilar Hausawa) ke ciki, sai kuma santolon fulani, amma dukkan su suna ƙarƙashin ikon dagaci mai suna Santolo Da’u. Haka kuma dutsen yana nan a tsakiyar ƙauyukan sabon garin santolo, santolon fulani, Madawa, Koɗe, kyarmawa, da Tsakuwa waɗanda dukkanin su suke cikin gundumar Dawakin Kudu ta Jihar Kano.

    Danna nan don karanta Yadda Asalin Kishi Yake

    Edita@rumasau-kallamu

  • Shaiɗanin Wannan Ƙarni: JEFFERY EPSTEIN

    Shaiɗanin Wannan Ƙarni: JEFFERY EPSTEIN

    “Lallai shi – shaiɗan – yana umartanku ne da munanan ayuka da kuma alfasha”

    Jeffery Seymour Epstein an haife shi a 1953 a Brooklyn da ke birnin New York. Iyayensa, wato Seymour Epstein da Pauline Epstein yahudawa ne, kuma ba wasu shaharraru ba ne. Mahaifinsa ƙaramin ma’aikaci ne mai kula da wuraren shaƙatawa na birnin NewYork, Mahaifiyarsa kuma aiki take – ba koyarwa ba- a wata makaranta.

    Epstein ba shi da ‘yanuwa a wurin iyayensa wato ƙanne ko yayye. Ya taso a birni, kuma ya yi sakandare sannan jami`a, inda ya fara karantar lissafi da physics amma bai gama jami`a ba, duk da haka a 1979 ya sami karantarwa a wata makaranatar `ya`yan masu hannu da shuni mai suna Dalton School a Manhattan.

    A wannan makaranata ce ya haɗu da manayan mutane, ɗaya daga ciki kuma wanda ya taimake shi, shi ne Alan Greenberg shugaban kamfanin Bear Sterns. Wannan mutum shi ya fara shigar da Epstein harkar kuɗaɗe. Damar da masu shaidar karatu ma ba kowa ba, amma Epstein ya same ta a Vagas.

    Da goyon bayan Alan ne aka ɗauki Epstein a kamfanin Bear Stern a matsayin ƙaramin ma’aikaci amma nan da nan sai ya zama yana hada-hada da manyan masu kuɗi. Bayan nan Epstein ya bar Bear Stern, amma ba a san dalilin barinsa ba, lokacin ya ƙware wurin yadda ake hada-hada da manyan kuɗaɗe kuma ya ƙulla alaƙa da manyan masu kuɗi.

    A shekarun 1980 ya fara kula da kuɗaɗen manyan mutane, mafi muhimmanci a cikinsu shi ne wani shahararren biloniya mai suna Leslie Wexner wanda ya kafa Victoria`s Secret (L Brands) a wannan lokacin ne Epstein ya mallaki maƙudan kuɗaɗe, kuma ya sami damar ƙulla alaƙa da manyan ‘yan siyasa, sarakuna da manyaan ‘yan kasuwa na Amurka da sauran ƙasashen duniya.

    Esptein ya yi amfani da ƙwaƙwalwarsa da ƙwarewarsa wurin sarrafa kuɗaɗe, shirya tarruka na gani na faɗa, amfani da jiragen sa, wurare da gidaje na alfarma kuma na sirri wurin jan hankalin manayan mutane. Ya yi amfani da damar sa na attajiri, ya sami shiga jikin manyan attajirai na duniya, manyan sarakuna, shugabanni da jagorori al`umma.

    Epstein ya yi amfani da damar sa ya jefa waɗanda ya ƙulla alaƙa da su cikin wani irin mummunan tarko. Da yawa daga cikin waɗannan mutanen sun aikata aika aika da ta`asa marasa kyau marasa daɗin ji, kamar lalata da ƙanana yara, safarar ƙanan yara, tilasta wa mata da yara karuwanci da sauran badaƙala.

    Ana zargin sa da yin mafani da waɗannan aika aika na waɗannan manyan mutane don cimma burinsa na ƙashin kansa da kuma ci gaba da ɓarnarsa ba tare da damƙe shi ba ko an gurfanar da shi a gaban kuliya manta sabo. Sannan yana amfani da masha`ar da suka aikata ne dan tilasta musu yin abinda ya ke so ko kuma abinda wasu suke so.

    An fara tuhumar Epstein da laifuffuka na lalata da ƙanana yara, da sauran laifuffuka a 2008 wanda a wannan lokacin ya amsa wasu daga cikin laifuffukan, hakan yasa ya yi zaman wucin gadi na wata goma sha uku (13) a gidan yari cikin gata, har da ba shi kwana shida ya fita daga gidan yari dan zuwa hada-hadarsa. Daga baya ma aka sake shi.

    Bayan nan ya koma ya ci gaba da sharholiyarsa da harkokinsa a duniya. An sake buɗe wannan tuhuma a 2018, a wannan lokacin bai amsa laifinsa ba. A watan bakwai Yuli na shekaran 2019 aka kama shi aka tsare, bisa zarginsa da lalata da safarar ƙananan yara, haɗa kai da masu aikata manyan laifuffuka. An sami gawar Epstein a ɗakinsa na gidan yari ranar 10 ga watan tara 2019. Rahoto daga hukumomi ya tabbatar da ce wa Epstein ne ya kashe kansa.

    Wannan babban shaiɗani ne da an daɗe ba a sami kamar sa ba. Sannan ɓarnar sa ta yawaita, ta yi ambaliya, saboda an sami kundi kundi na ayyukan lalata da fasiƙancin sa da sauran manyan attajirai, sarakuna da shugabanni kimanin miliyan da wani abu.

    DALILAN DA KE JAWO AIKATA AYYUKAN ƁARNA

    Ayyukan fasiƙanci da lalata da sauran laifuffuka na keta alfarmar Allah sun zama ruwan dare a cikin alummar musulmi da ma waɗanda ba su ba. Daga cikin dalilan da yake sa ɓarna irin waɗannan ke yawaita, akwai ci gaban da aka samu a yanzu a duniya ta yadda komai yake yaɗuwa cikin sauƙi kuma ake samu cikin sauƙi ta hanyar kafofin sadarwa na zamani.

    ƘARANCIN TSORON ALLAH: tsoron Allah ya ƙaranta a zuciyoyin mutane, shi yasa ba sa ganin aikata laifi wani abu ne mai girma. Duk wanda tsoron Allah ya ƙaranta a zuciyarsa, to abu ne mai sauƙi a wajensa ya keta alframa Allah ba tare da ya ji komai ba. Allah Ta`ala ya ce: “Duk wanda ya girmama alamomin Allah, to lallai wannan yana daga cikin taƙawar zuciya” Tsoron Allah yana hana aikata ɓarna da laifi.

    ƘARANCIN ILIMIN ADDINI: Rashin sanin abinda Allah ya umarci mutum, da abinda Allah ya hane shi suna sa mutum ya faɗa cikin aikata ɓarna dumu dumu ba tare da ya san girman abinda yake aikatawa ba. Manzon Allah SAW ya ce: “…… wani bawa da Allah ya ba shi dukiya, amma bai ba shi ilimi ba, saboda haka yana ta ɗawainiya a cikin dukiyar, bai san Allah yana da haƙƙi a cikin dukiyar ba, ba ya jin tsoron Allah, ba ya sada zumuncinsa da wannan dukiya, ya ɗimauce, toh wannan yana cikin mummunar makoma” rashin sanin shari`ah yana sa bawa ya yi ta afkawa cikin laifi.

    YAUDARA TA SHEƊAN: Sheɗan babban abokin gaban ɗan Adam ne, Allah da kansa ya nusar da ɗan adam game da shi, Allah ya ja kunnen bawa game da haɗari, da makircin sheɗan. Allah ya ce: “kada ku bi tafarkin sheɗan, lallai shi babban abokin gabanku ne. Ba abinda yake umartanku da shi sai ɓarna da alfasha” a wani wurin Allah ya ce: “ Yana muku alƙawarin ƙarya, yana muku shigo shigo ba zurfi, ba abinda yake yi sai yaudara” saboda haka duk lokacin da sheɗan ya sami dama aka ɗan Adam ba abinda zai zuga shi sai saɓa wa Allah da tabka manya laifuffuka.

    ƘARANCIN KUNYA: kunya ɓangare ne na imani, wanda ba shi da kunya, toh ya rasa wani ɓangre na imani. Sannan wanda yake da ƙarancin kunya zai iya aikita duk abinda ya so. Manzon Allah SAW ya ce: “Duk wanda ba ya jin kunya toh ya aikata duk abinda ya so” musamman a yanzu za mu ga kunya ta ƙaranta a wurin matasa, musamman a kafofin sada zumunci, sai ɓarna kala kala ake yaɗawa saboda ƙarancin kunya.

    Waɗannan kaɗan ne daga dalilan da suke janyo keta alfarmar Allah, akwai wasu da yawa kamar rashin umarni da kyakkaywa da hani da mummuna, zama da abokan banza, rayuwar sharholiya, rashin tarbiyya ta gari, shagala da duniya da sauaransu.

    AƘIBAR AIKATA ƁARNA:

    Akwai aƙiba, wato sakayyar aikata ɓarna. Da yawa daga cikin mutane ba su san cewa aikata laifi da yawaita ɓarna su na da uƙuba ba. Daga ciki, aikata ɓarna da laifi yana jawo fushin Allah, da ƙarancin albarka a rayuwar mutane. Yawaitar masifu kala kala daban daban, kuma akai-akai, sannan rugujewar al`umma da rushewar gida da iyali, lalacewar matasa, taɓarɓarewar tarbiyya, da kuma uwa uba maƙikyanmu za su samu galaba a kan mu, su yi ta gasa mana aya a hannu ba kuma abinda za mu iya yi.

    HANYOYIN RAGE AIKATA ƁARNA:

    Akwai abubuwa da suke taimakawa wurin rage aikata ɓarna da laifuffuka ko kuma taƙaikta su, daga ciki akwai jin tsoron Allah kamar yadda ya dace, neman ilimin adddini, tarbiya ta gari, jin kunya da kamewa, umarni da kyakkaywa da hani ga mummuna, fifita lahira, girmama alamomin ubangiji da ganin alfarmarsa.

    RUFEWA DA SHAWARWARI

    A faɗin duniya ire-iren Epstein suna nan da dama, amma na shi ne yanzu ya fito fili, kuma manyan mutane da dama sun faɗa komar irin waɗannan mutanen, kuma sun rasa yadda za su fita. A yanzu haka akwai kundi na takardu, hotuna da bidiyo na wannan lalatar da ta ƙunshi mutane da dama wadda ta kai kimanin shafuka miliyan uku da dubu ɗari biyar wanda aka sake a yanzu.

    Babban abin lura a lamarin Epstein, shi ne yadda waɗanda suke rajin kare haƙƙin mata da yara, suke laɓewa suke tabka manyan laifukan lalata da ƙananan yara da safararsu kamar kayan gwanjo. Suna ta kururuwa game da auren wuri, amma sun ɓige da lalatar wuri a matsayin sharholiya. Wannan ya nuna cewa babu addinin da ya san `yancin mace da kare mata `yancinta kamar addini musulunci.

    Abu na biyu, manyan mutane da suka haɗa da attajirai, sarakuna, manyan malamai da mashahuran mutane su guji kutsawa cikin aikata abinda Allah ya hana don kawai suna da damar aikata laifi ba tare da wani ya sani ba. Su sani Allah ya ba su wannan mastsayi ne don taimakon al`umma ba don aikaita ɓarna ba. Allah ta’ala ya ce “ Waɗanda idan muka ba su mulki, shugabanci, jagoranci a bayan ƙasa, sai su tsai-da sallah, su ba da zakka, sannan su yi umarni da kaykkayawa, sannan su yi hani da mummuna”

    Sannan su guji ƙulla alaƙa da mutanen da ba su da gaskiya ko ba su da tarbiyya da mutunci, saboda faɗawa cikin komar mugayen mutane da za su rinƙa yi wa mutum barazana da masha’ar da ya aikata don biyan buƙatun kansu, ko dan irin wannan lokaci da ake ciki na bankaɗe bankaɗe da tonon silili.

    Da yawa daga cikin mutane sun faɗa irin wannan koma ta sheɗanu kuma sun rasa yadda za su yi su fita. Wasu sai dai su ƙara faɗawa cikin wata ɓarnar ta kisan kai dan su tsira. Kamar yadda ake zargin cewa wasu ne da suke cikin komar Epstein suka aika aka kashe shi don kawo ƙarshensa su samu su numfasa, saboda muddin yana raye, toh suna tafin hanunsa, sai yadda ya yi da su.

    Allah, muna roƙonka da ka kare mu daga keta alfarmarka, ka kare mu daga faɗawa komar sheɗanu. Allah ka shiryar da mu, ka sa mu cika da imani. Amin.

    Danna nan don karanta Ga Tsoro Ga Ban Tsoro

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tatsuniya Mai Taken Marainiya

    Tatsuniya Mai Taken Marainiya

    TASKAR TATSUNIYOYI”. Babi Na Daya: Marainiya

    Ga ta nan, ga ta nanku.

    Akwai wata yarinya marainiya, watau wadda take ba uwa ba uba; kuma ita kaɗai ce a wurin mahaifiyarta, lokacin da mahaifanta suka rasu suka bar ta. Ta sha wulaƙanci a wurin kishiyar uwarta, wadda take da ‘ya’ya maza da mata, waɗanda duka suka taru a kanta suka rika yi mata wulaƙanci.

    A cikin wannan yanayin kullum da sassafe takan je gindin wata bishiyar kurna ta zauna, ta yi ta kuka. Wannan kurna tana yin ‘ya’ya masu yawa, ga kuma zaƙi zaƙwai. Abincinta ke nan daga safe har yamma, kuma idan za ta koma gida sai ta ɗebo waɗanda za ta ci da dare.

    To akwai wani dan sarki kyakkyawa, mai suna Aminu, wanda ‘yar kishiyar uwarta take so, to amma shi kuma ba ya son ta. Shi ma kuma yakan je shan iska, ya hau kan wannan bishiyar kurna da marainiyar take zama a gindinta, ta sha ‘ya’yanta, yana kallon kowa, amma babu wanda zai gan shi don ganyen bishiyar ya ɓoye shi.

    Shi ke nan, wata rana marainiya tana zaune sai ɗan sarki ya sauko daga bishiya sai ya ce: “Sannunki ‘yan mata.” Sai ta ce: “Yauwa samari.” Aminu ya ce: “Me ke damun ki ne? Kullum sai in zo in gan ki a gindin wannan bishiya, har ma domin tunanin da kike yi ba ki sanin zuwana, kuma ga shi kikan riga ni zuwa don ni sai da la’asar nake zuwa, har in hau bishiya ba ki gan ni ba.”

    “To yaya kake zama a kan bishiyar kurna mai ƙaya?” Ta tambaye shi. Sai ya ce: “Ni na san dabarar da nake yi.” Haka dai suka ci gaba da hirarsu har ya kawo ga maganar aure, sai ta ce: “Ni dai marainiya ce, ba ni da uwa, ba ni da uba.” Sai ɗan sarki Aminu ya ce: “Yau na zama uwa da uba a wurinki.” Suna nan yana kiran ta, har ya fara zuwa gidansu marainiya.

    Da ‘yar kishiyar ta gane dan sarki ne yake zuwa wurinta, sai ta ce ta san makircin da za ta yi. Sai ta sayo allurai da yawa ta je ta sossoka a inda Aminu yake zama idan ya zo wurin marainiya. Da zuwansa sai ya zauna a kan alluran nan, kuma gaba ɗaya alluran suka shiga jikinsa.

    Nan da nan ya fara jin zazzaɓi, ya tashi ya tafi gida. Ciwonɗan sarki dai ya gagara warkewa, babu irin maganin da ba a yi ba. Wata rana marainiya ta tafi ɗiban ruwa a rafi, sai ta ji aljanu suna maganar ɗan sarki ba shi da lafiya, amma da an samo kashin tsutsotsi masu cin mutane a bayan wani gari mai nisa, aka jiƙa masa ya sha to zai warke.

    Da marainiya ta ji sai ta yi maza ta ɗauki goranta, ta je gida, ta aske kanta ta shafe jikinta da baƙin tukunya, ta sa kayan maza, ta ɗauki kwano, kamar almajiri zai je bara. Ta kama hanyar wancan gari mai nisa, inda za ta samo kashin tsutsa mai cin mutum, har sai da ta yi tafiyar shekara biyu kafin ta isa wurin tsutsotsin.

    Sai ta je wurinsu a hankali, ta kwanta don in sun ji motsin tafiyarta za su cinye ta. A hankali ta yi ta lulubawa dai -dai. Bayan ta sami abin da ta je nema, sai ta kama hanyar garinsu, ta isa lafiya. Bayan ta ɗan huta, sai ta kama hanyar gidan Sarki, ta tarar
    mutane maƙil sun cika fada suna jiran mutuwar Aminu.

    Da zuwa fada sai ta fara bara, mutane sun ɗauka namiji ne, suka ce: “Kai kana ganin ɗan sarki babu lafiya amma sai ka zo ka yi mana bara don ba ka da kunya?” Sai ta ce: “Ku bar ni in duba shi ko zai warke. Akwai wani magani da nake tafe da shi.” Sai suka daka wa ɗan almajiri tsawa, suka ce: “Duk duniyar nan babu wanda zai warkar da shi sai kai?”

    Sai ta ce: “Abar ni mana in ɗan gwada.” Da ƙyar aka bar shi ya shiga. Da shiga sai ta ciro wannan kashin tsutsa, ta jiƙa, ta ba ɗan sarki, ya sha. Cikin ikon Allah nan take sai ya fara amai, duk ya amayar da ciwon da ke damunsa, ya warke sarai. Kowa yana mamakin ɗan almajiri. A cikin farin ciki Sarki ya ce: “Zan ba ka gida da dawakai da dukiya mai yawa.” Shi ma Sarki bai san da mace yake magana ba.

    Sai ta ce: “A a ba na son wannan.” Sai Sarki ya ce: “To me kake so?” Ba tare da ɓata lokaci ba, marainiyar da ake zato namiji ce tace: “Ni dai babu abin da nake so kamar zoben hannunsa.”Ɗan sarki Aminu bai taɓa zaton zai rabu da wannan zobe ba, amma sai ya cire ya ba ta.

    Ta karɓa ta tafi. Bayan kwana biyu sai ya je gidan su marainiya a cikin fushi, yace da ita: “A duk garin nan babu wanda bai san da rashin lafiyata ba, amma ke ba ki taɓa zuwa gani na ba.” A cikin tattausar murya ta kalle shi ta ce: “Zauna ka ji labari.” Ya zauna ta fara gaya masa yadda ta yi.

    Da ta gama sai ya ce: “Ƙarya ne, idan maganarki gaskiya ce, to me aka bai wa ɗan almajirin?” Ya ce: “Zobe.” Sai ta ce: “To idan ke ce, nuna min zoben. Ya duba zobe, ya tabbatar zobensa ne. Daga nan ya fara mamaki. Ya ɗauke ta suka je gaban babansa, suka gaya masa labarin kome.

    Ya sa aka ɗaura musu aure, aka yi gagaruimin biki, kuma aka basu kyautar gari guda da dukiya mai tarin yawa, suka ci gaba da cin duniyarsu da tsinke. Kurunkus.

    > Abubuwan Da Labarin Yake Koyarwa

    • Rabon kwaɗo ba ya hawa sama
    • Mai nema yana tare da samu
    • Mai rabon ganin baɗi ko ana ha-maza ha-mata sai ya gani.
    • Hassada ga mai rabo taki ce.

    Wannan tatsuniya an ciro ta ne daga littafin TASKAR TATSUNIYOYI wanda Bukar Usman OON ya wallafa.

    Danna nan don karanta Tatsuniyar ‎Gizo Da Giwa

    Edita@rumasau-kallamu

  • Maƙala Mai Taken Kasuwanci A Duniyar Intanet: Ƙalubalen Hausawan Ƙarni na 21

    Maƙala Mai Taken Kasuwanci A Duniyar Intanet: Ƙalubalen Hausawan Ƙarni na 21

    Cite this Article as: Sani, A-U., Yankara, M.M. & Baba N. (2023). Kasuwanci a duniyar intanet: Ƙalubalen Hausawan ƙarni na 21. Yobe Journal of Language, Literature and Culture, 11, 224-253. ISSN: 2449-0660.

    Kasuwanci a Duniyar Intanet: Ƙalubalen Hausawan Ƙarni na 21
    Na
    Abu-Ubaida Sani
    Department of Languages and Cultures
    Federal University Gusau, Zamfara State, Nigeria
    Mail: abu-ubaidallah@fugusau.edu.ng, abuubaidasani5@gmail.com
    Phone: +2348133529736
    Da
    Muhammad Musa Yankara
    Hausa Department
    Federal University Dutsin-Ma
    mymuhammad@fudutsinma.edu.ng
    Da
    Nasir Babba
    Hausa Department
    Federal University Dutsin-Ma
    babbanasir@gmail.com

    Tsakure

    Sannu a hankali al’ummun duniya na ƙara rungumar kasuwancin duniyar intanet. Ciki har da Hausawa. Wannan ne babban dalilin gudanar da binciken inda aka nazarci nau’uka da yanaye-yanayen kasuwancin kan intanet da alfanu da ƙalubalen da ke tare da su da kuma hanyoyin fuskantar waɗannan ƙalubale.
    Manyan dabarun da aka yi amfani da su wajen tattaraa bayanai su ne nazartar bayanan kan intanet kai tsaye da kuma hira da Hausawan da abin ya shafa. An ɗora aikin a kan ra’in Pulatoriyya (Platonism) inda aka kalli kasuwancin duniyar intanet a matsayin mai cin gashin kansa daga kasuwancin duniyar zahiri (duk da cuɗanyar da suke yi da juna a waɗansu lokuta). Binciken ya gano nau’ukan kasuwancin intanet guda biyar da Hausawa ke gudanarwa.
    A ɓangare guda kuwa, binciken ya gano cewa, kasuwancin kan intanet ya kasance cigaba duk da waɗansu ƙalubale da ya ƙunsa. Daga ƙarshe binciken ya ba da shawarwari da suka haɗa da sa hannun gwamnatoci da hukumomi da ɗaiɗaikun mutane domin bin matakai da amfani da dabarun kauce wa gurɓata muhalli da yanayi yayin gudanar da hada-hadar kasuwanci a duniyar intanet.
    Fitilun Kalmomi: Kasuwanci; Intanet; Pulatoriyya

    1.0 Gabatarwa

    Kamar yadda duniya ba a wuri guda take tsaye ba, [1]haka ma al’amuran da ke cikinta kullum na kan sauyawa. Waɗannan sauye-sauye sun shafi dukkannin ɓangarorin rayuwa da wanzuwar dukkannin halittu. [2] A ɓangarori da dama na rayuwa, sababbin abubuwa da zamani ke zuwa da su na kasancewa hanjin jimina, wato akwai na ci sannan akwai na zubarwa.
    Hakan ne kuma ya sa yake da matuƙar muhimmanci da a riƙa nazartar sababbin abubuwan da zamani ya samar. Wannan zai ba da damar cin gajiyar alfanin da ke tattare da sauye-sauyen tare da samar da nagartattun matakan fuskantar ƙalubalen da ke tattare da su.
    Fannin kasuwancin Hausawa babban bagire ne da har kullum ke sanya rigar zamaninsa. Ƙarni na ashirin da ɗaya (Ƙ21) ya zo da sauyi na musamman a wannan fannin. A ƙarnin ne aka samu bunƙasar intanet. Sannu a hankali intanet ya mamaye ɓangarorin rayuwa, ciki har da lamarin kasuwanci. Sannu a hankali har aka kai bagiren da a yau kasuwanci ba ya bunƙasa ya kai matakin ƙoli har sai ya rungumi duniyar intanet.
    Hausawan wannan zamani ba a bar su a baya ba wajen tsunduma harkar kasuwanci da ke da alaƙa da duniyar intanet. Wannan kuwa ya kasance cikin salailai daban-daban, tun daga kan dillanci, talla, har zuwa nau’ukan ayyukan da ke buƙatar ƙwarewa da ilimummukan fannoni na musamman.
    Bisa wannan, akwai buƙatar gudanar da bincike domin nazartar yanaye-yanayen kasuwancin Hausawa a duniyar intanet. Kai tsaye wannan takarda ta mayar da hankali kan:
    (i) nazartar nau’uka da fasalce-fasalcen kasuwancin Hausawa a duniyar intanet,
    (ii) ƙalubale da alfanun da ke tattare da kasuwancin, da kuma
    (iii) matakan fuskantar ƙalubalen tare da inganta harƙallolin.

    1.1 Dabarun Gudanar Da Bincike

    Kadadar wannan bincike ta taƙaita ne ga kasuwanci da ke da alaƙa da intanet. An sake taƙaita kadadar ga kasuwancin Hausawa. Ba a iyakance waɗansu kafafe da za a mayar da hankali a kansu ba. Dalili kuwa shi ne, binciken ya ƙudiri aniyar waiwaitar duk  nau’ukan hada-hadar kasuwancin kan intanet da ake damawa da Hausawa.
    An tattara bayanan majiyar farko (primary source) ta hanyoyi guda biyu. Hanya ta farko ita ce binciken kai tsaye a kafafen intanet da ake gudanar da hada-hadar kasuwanci. Hanya ta biyun kuwa ita ce hira da Hausawa da ke gudanar da sana’o’i masu alaƙa da intanet domin samun bayanai daga tushe.
    An bi dabarun tantance bayanan da aka samu daga tattaunawar ta hanyar maimaita tattaunawa da waɗansu mutane na daban da kuma ta hanyar tabbatar da bayanai daga ƙididdigar alƙaluma da ke wallafe a kafafen intanet.
    Wuraren da aka tattara bayanai da ke matakin majiya ta biyu (secondary data) sun haɗa da littattafai da mujallu da muƙalu da kuma bidiyoyi da hotuna da rubuce-rubucen da ke kafafen intanet daban-daban. Duk waɗannan sun taimaka wajen share hanya da ƙarin haske tare da yin jagoranci wajen fayyace muhamman batutuwa da suka shafi binciken.

    1.2 Ra’in Bincike

    An ɗora wannan bincike a kan ra’in Pulatoriyya (Platonism).[3] Kamar yadda Gerson, (2005: 253) ya bayyana, wanann ra’i ne da ya ginu kan fahimta da falsafofin Plato, [4]duk kuwa da cewa yakan samu sauye-sauye daga lokaci zuwa lokaci. Ra’in na iƙirarin cewa, duniya tamkar kashi biyu take; duniyar zahiri (bayyananniyar duniya) da kuma ta baɗini (ɓoyayyiyar duniya). Lamura na gudana a waɗannan duniyoyi sannan suna iya cuɗanya da juna. Haka kuma, al’amuran da ake gudanarwa a ɗaya daga cikin duniyoyin na iya shafar ɗayar.
    A bisa wannan ra’in, takardar na da hasashen cewa, akwai nau’ukan kasuwancin da ake gudanarwa a duniyar intanet ta sigogi makamantan yadda ake gudanar da su a duniyar zahiri. Haka kuma, kasuwancin da aka fara a duniyar zahiri na iya komawa duniyar baɗini (intanet). Ana kuma iya ɗauko kasuwanci daga duniyar baɗini a dawo da shi duniyar zahiri.
    Ra’in Pulatoriyya ya yi jagoranci a binciken ta fuskar fito da nau’in alaƙa da ke tsakanin kasuwancin duniyar zahiri da duniyar intanet. Ya kuma nuna wuraren da ɓangarorin biyu ke cin gashin kansu da kuma wuraren da suke cuɗanya da juna cikin salon shigar giza-gizai. Bugu da ƙari, ra’in ya taimaka wajen ƙwanƙwancewa da ƙalailaice bayanan da binciken ya tattara.

    2.1 Taliyon Kalmar “Kasuwanci” A Kadadar Al’adun Hausawa

    “Kasuwanci” da “sana’a” kalmomi ne masu tafiya kafaɗa da kafaɗa. Duk da alaƙar da ke tsakanin kalmomin biyu, akwai marubuta da suka yi ƙoƙarin ba da ma’anar sana’a da ta kasuwanci a keɓance.
    Rumbun Ilimi (n.d.) ya bayyana cewa Hausawa na sana’a tun wajajen shekarar 1349, inda kuma ya ce sana’a: “kalma ce da aka aro ta daga Larabci, kuma take ɗaukar ma’ana ta samar da wani abin amfani ta hanyar hikima a Hausance.” Ya ɗauki kasuwanci abu mai cin gashin kansa a matsayin hanyar saye da sayarwa. Wannan ra’ayi ya yi daidai da na Buhari, (2021: 1)1 inda yake cewa:
    Kasuwanci dai yana nufin saye da sayarwa na wani abu ko kuma haja wanda abun nan yana iya kasancewa wanda ake gani ne kuma wanda ba a gani[5] ne kamar mutum ya yi wani aiki a biya shi to duka suna ɗaukar ma’anar kasuwanci. Buhari, (2021: 1)1
    A fahimtar wannan takarda, tattauna kasuwanci a kadadar al’adun Hausawa ba zai kammala ba har sai an haɗa shi da sana’o’in Hausawa. Hasali ma a bagire da dama suna iya wakiltar juna. Muhammad, (2020: 224) ya bayyana ma’anar sana’a a matsayin “hanyoyin da ake gudanar da saye da sayarwa.
    “Kai tsaye za a iya cewa wannan ma’ana tana bayani ne a kan kasuwanci. Ta yiwu cuɗeɗeniyar da ke tsakanin sana’a da kasuwanci ne ya ja hankalin Muhammad wajen ba da wannan ma’ana.
    Ko Rumbun Ilimi, (2020: 1) da Buhari, (2021: 1)1 da Buhari, (2021: 1)2 da suka rarrabe tsakanin kasuwanci da sana’a, akwai wuraren da bayanansu ke nuna ba a iya rabe su. Misali, Buhari ya kawo “noma” da “kiwo” da “ɗinki” a cikin misalan kasuwanci. Ya yi hakan ne a ƙoƙarin nuna yadda Hausawa ke samun kuɗi da su.
    Idan har sai an ƙalailaice bambancin da ke tsakanin sana’a da kasuwanci, to ana iya cewa sana’a ita ce hanyar amfani da fasaha da hikima da kuma kayan aiki domin sarrafa wani abin amfani da za a iya sayarwa ko a musanya da wani abu mai daraja. Kasuwanci kuwa fasaha ce ta saye da sayarwa ko musanyen abubuwa masu daraja domin samun riba.
    Ko ba komai, za a tarar da cewa duk sana’ar da za a gudanar (kamar ƙira, saƙa, wanzanci da sauransu) to sai kasuwanci ya shiga ciki (ciniki, talla, da sauransu). Haka kuma duk kasuwancin da za a gudanar, to ana yi ne ta amfani da kayayyakin da an same su ne sakamakon sana’o’i.

    2.2 Kasuwancin Hausawa A Duniyar Zamani

    Cuɗanyar Hausawa da baƙin al’ummu musamman Larabawa da Turawa da kuma sauyawan zamani sun samar da sauye-sauye da dama a fannin kasuwancin Hausawa.[6] Haka kuma, a har kullum Hausawa na ƙara samun wayewa ta fuskar kasuwanci tare da faɗaɗawa da bunƙasa sana’o’insu. Bunƙasar kasuwancin Hausawa na kasancewa cikin manyan sigogi guda biyu kamar haka:
    Bunƙasar kasuwanci: Bunƙasar kasuwanci na faruwa ne yayin da ribar da ɗan kasuwa ke samu a cikin wani ayyanannen lokaci (misali wata guda) tak. Wannan na iya kasancewa sakamakon ɗaya daga cikin abubuwan da aka zayyano a ƙasa:
    • Faɗaɗar kasuwanci
    • Ɗaukakuwar darajar kasuwanci
    • Raguwar kuɗaɗen da ake kashewa kan sana’a[7]
    Faɗaɗar kasuwanci: Kasuwanci na samun faɗaɗa ne yayin da kayayyakin da yake samarwa ke isa hannun adadin mutane sama da yadda abin yake a baya. Wannan ma na iya kasancewa ta fuskokin da suka haɗa da:
    • Faɗaɗar kasuwanci na cikin gida[8]
    • Faɗaɗar kasuwanci na waje[9]
    Dukkannin matakan biyu (bunƙasa da faɗaɗar kasuwanci) na samuwa sakamakon tasirin zamani. Dalilan samuwarsu sun haɗa da:
    (i) sauƙaƙar hanyoyin sufuri da
    (ii) bunƙasar hanyoyin sadarwa da
    (iii) sababbin matakan sarrafawa da makamantansu.
    Ana iya kallon tasirin zamani kan kasuwancin Hausawa ta fuskoki daban-daban kamar haka:
    • Ƙare-Ƙare
    • Ƙirƙire-Ƙirƙire
    • Hulɗayya
    Kamar yadda masu iya magana ke cewa “ruwa ba ya tsami banza,” akwai dalilai daban-daban da ke samar da waɗannan sauye-sauye a sha’anin kasuwancin Hausawa. Idan aka ce “tasirin zamani,” dunƙulallen zance ne da ke tattare da abubuwa mabambanta. Yayin da aka fasa cikinsa, za a tarar da ɗaiɗaikun sabubban da suka haɗa da:
    Ɗaukar hannu: Wannan ya shafi kwaikwayo daga fasahohin waɗansu al’ummu na daban. Misali, a yau maƙeran Hausawa na samar da kayayyaki daban-daban ta hanyar ɗaukar hannu daga ƙere-ƙeren ƙasashen ƙ Haka ma kafintoci Hausawa ke ƙera abubuwa ta hanyar ɗaukar hannu. Babban misali shi ne bodin babbar mota (roka) da ake amfani da kataki da ƙarafa wajen ƙerawa.
    Yanayi/Tilasci: Sauyin yanayi da ya shafi rayuwa ko muhalli na kai ga an samar da sababbin kasuwanci tare da sauye-sauye a waɗanda ake da su. Kasuwancin sayar da datar intanet da ta POS da Hausawa suka runguma a yau, duk misalai ne na sababbin nau’ukan kasuwanci da suka samu a sakamakon tasirin yanayi. Haka kuma awara/wara/ƙwai-da-ƙwai da ke ƙara mamaye ƙasar Hausa na da alaƙa da yanayin yunwa da talauci da Hausawa ke ciki. A lokacin annobar korona kuwa (2019-2022), Hausawa da dama sun tara kuɗi ta hanyar kasuwancin takunkumin fuska (face mask).
    Yayi: Akan samu lokutan da yayi ne kawai ke sauyawa. Sannu a hankali sai a saki wani abu da aka yi riƙo da shi a koma wani daban. Irin wannan sauyi na kasance cikin yanayin da abu ne mai wuya a iya bayanin mene ne haƙiƙanin dalilin da ya sa aka saki al’adar baya. Sau da dama sai dai a ce “wayewa.”[10]

    3.0 Kasuwancin Hausawa A Duniyar Intanet

    A wannan bagire, kasuwanci na nufin duk wani abin da za a yi domin samun kuɗi ko wani abu mai darajar da zai iya wakiltar kuɗi ko wanda za a iya musanya shi da kuɗi. Wannan ya kasance saɓanin duk waɗansu ra’ayoyi da ke ɗaukar “sana’a” da “kasuwanci” a matayin nau’ukan harƙalloli guda biyu masu cin gashin kansu.
    Takardar ta tsaya kan wannan ra’ayi ne kasancewar harƙallolin biyu na da alaƙa da juna ta yadda ba za su iya cin gashin kansu ko ware kansu daga juna ba musamman a bagiren duniyar intanet.
    Sani, Buba da Mohammad (2019 p. 48) sun rawaito  Poon da Swatman na cewa: “Amfani da intanet a tsakanin masu ƙananan sana’o’i ya zama wani fitaccen lamari (batu) ga manazarta a fannin ilimin kimiyyar intanet da na kasuwanci.” Duniyar intanet shakundum ce ta fuskar tattara kasuwanci daban-daban.
    Mafi yawan motsi/lamura da ke kan intanet kasuwanci ne. Kusan komai da ke kan intanet na da darajar da za a iya sarrafa shi domin samun kuɗi – wato dai za a iya gudanar da kasuwanci da shi. A intanet akan samu har tsofaffin sana’o’in Hausawa da aka fara mantawa da su. Sannan akan iya yin kasuwanci da waɗannan tsofaffin sana’o’i ta hanyoyi daban-daban, kamar sayar da bayanan, sayar da hotuna da bidiyoyin, ko ɗora tallace-tallace a kafafen da suke.
    Wannan ɓangare na takardar zai tattauna lamarin kasuwancin Hausawa a duniyar intanet ƙarƙashin muhimman kanu guda uku, wato nau’o’in kasuwancin da nasarorinsu da kuma ƙalubalen da suke fuskanta.

    3.1 Nau’o’in Kasuwancin Hausawa A Duniyar Intanet

    Tuni Hausawa da dama suka tsunduma cikin hada-hadar kasuwanci da suka shafi duniyar intanet. Nau’ukan kasuwancin kan intanet da ake samun Hausawa ciki na da matuƙar yawa. Duk da haka, ana iya bayanin su cikin manyan rukunoni guda biyar kamar haka:
    • Firilancin na Kan Intanet (Online Freelancing)
    • Baje Haja/Koli
    • Dillanci
    • Kasuwancin Kuɗin Intanet
    • Talla (Advertisement)

    3.1.1 Firilancin Na Kan Intanet (Online Freelancing)[11]

    Aikin wucin gadi na kan intanet ya shafi duk wani nau’in aiki da ke buƙatar wata ƙwarewa ta musamman domin gundanar da ita. Manyan hajojin da masu ire-iren waɗannan kasuwanci ke kasawa su ne basirarsu da ƙwarewarsu. [12] A wannan fannin, ɓoyayyiyar gaskiya ba ta taƙaita ga kasa hajar baɗini ba. A maimakon haka, farfajiyar kasuwancin ma ta baɗini ce, wato duniyar intanet. Ɗaya daga cikin alfanun irin wannan aiki shi ne kamar yadda Downey, (2022 p. 1) ke cewa:
    A freelancer is not an employee of a firm and may therefore be at liberty to complete different jobs concurrently by various individuals or firms…
    Fassara: Firilanca ba ma’aikaci ne da wata ma’aikata ta ɗauka aikin dindindin ba, don haka yana da damar gudanarwa da kammala ayyuka daban-daban a lokaci guda, waɗanda yake karɓa daga mutane ko ma’aikatu daban-daban…
    Daga cikin ire-iren sana’o’in akwai:
    Firilancin da suka shafi kimiyyar harshe (language and linguistic services)
    Ma’aikatan firilancin ƙarƙashin kimiyyar harshe na gudanar da ayyuka da suka haɗa da:
    • Bin ƙwaƙƙwafin ma’ana (linguistic evaluation)
    • Fassara (translation)
    • Fassara da ƙirƙira (transcreation)
    • Karatun bita (proofreading)
    • Ƙirƙirar rubutu (content writing)
    • Subtitling (fassarar kan sikirin)
    • Tafintanci (interpretation)
    • Tsara rubutu (typesetting)
    • Maye sauti (voice over)

    Firilansin da suka shafi intanet da na’urori

    Ma’aikatan firilancin ƙarƙashin intanet da na’urori na gudanar da ayyuka da suka haɗa da:
    • Ba da tsaro ga kafafen intanet da na’urori (cyber security)
    • Gina kafafen intanet (website design)
    • Gina manhajoji (software programming)
    • Gwada inganci da amincin manhajoji da kafafen intanet (beta testing)
    • Gwada kutse (penetration testing)

    Firilancin da suka shafi gyaran hotuna da bidiyoyi

    Ma’aikatan firilancin ƙarƙashin gyara hotuna da bidiyoyi na gudanar da ayyuka da suka haɗa da:
    • Gyara hotuna da bidiyoyi (photo and video editing)
    • Tsara hotuna da zane-zane (graphic design and illustration)
    • Firilancin da suka shafi bincike
    Masu firilancin da ke ƙarƙashin rukunin bincike na gudanar da ayyuka da suka haɗa da:
    • Ƙalailaice bayanai (data analysis)
    • Neman bayanai (data sourcing)
    Ko bayan waɗannan akwai waɗansu masu tarin yawa da suka haɗa da: Jami’in talla (Marketing agent) da watsa labarai (media) da aiki a matsayin ƙwararren jami’i mai ba da shawarwari da suka shafi kuɗaɗe (finance expert) ko shawarwari da suka shafi doka (legal expert) ko mai jigila (gig work) da dai makamantansu.
    Da yawa daga cikin waɗannan nau’ukan sana’o’i akan same su a duniyar zahiri. Sai dai na duniyar zahirin sun yi ƙaranci sosai idan aka kwatanta da yadda hada-hadar kasuwancin take a duniyar intanet. Akwai dalilan da suka sa aka fi samun su a duniyar intanet kamar haka:
    • Domin taƙaita kashe kuɗi ga kamfanoni[13]
    • Domin nisan ƙwararru a fannonin da ake buƙata[14]
    Duk waɗannan nau’ukan firilancin ɗin kan intanet da aka zayyano a sama, a yau akwai Hausawa da suka rungume su.[15] Ƙin ƙarawa ma, har an samu ma’aikatu da kamfanonin Hausawa waɗanda ke gudanar da ire-iren ayyukan nan na firilancin. Daga cikinsu akwai Amsoshi Language Serices (https://www.amsoshilanguageservices.com)[16] da Shawsec (https://shawsec.com)[17] da 3logy (https://3logy.com.ng)[18].
    Duk wanda aka ɗauka daga cikin nau’ukan kasuwanci da ke sama na samar da kuɗin shiga sosai (duk da ya dogara ga alƙaluma daban-daban kamar su lokaci da yanayi da ƙwarewa da sauransu).[19] Nicol, (2022 p. 1) ta kawo cewa, kuɗin hada-hadar kasuwar duniyar fassara kaɗai ya haura dalan Amurka miliyan arba’in ($40,000,000). Yana da wuya a fitar da ƙididdigar kason da Hausawa suka ɗauka daga cikin alƙaluman.

    3.1.2 Baje Haja/koli

    A kullum Hausawa na ƙara rungumar intanet a matsayin kasuwar baje hajojin da suke sayarwa. Wannan na daga misalan harƙallolin da ake gudanarwa a duniyoyi guda biyu (na zahiri da na baɗini). Tun a shekarar 2021, Oyekanmi, (2021 p. 1) ya bayyana cewa rahoton National Bureau of Statistics (Hukumar Ƙididdiga ta Ƙasa) ta nuna cewa kashi 22% na masu ƙananan kasuwanci ne ke amfani da intanet wajen gudanar da kasuwancinsu.
    Hausawa masu ƙanana da manyan kasuwanci da dama na amfani da kafafen intanet daban-daban domin tallata kasuwancinsu. Waɗansu na amfani da kafafen sada zumunta (WhatsApp, Facebook, Instagram, TikTok, da sauransu),[20] waɗansu kuwa na buɗe kafafensu na kansu ko su haɗa guiwa da waɗansu masu kafafen intanet domin sama musu gurabu. A duba misalai a hotunan da ke ƙasa:
    Hoto na 1: Tallan hajoji a kan sitatus ɗin WhatssApp
    Tushe: An ɗauko su daga sitatus ɗin waɗansu Hausawa a WhatssApp.
    Hoto na 1 da ke sama na ɗauke da haɗakar hotuna 4 da aka ɗauko daga sitatus ɗin WhatsApp na mutane daban-daban. 3 na farko mata ne da ke sayar da kayan kwalliya (hoto na 1), takalma da jakukkuna (hoto na 2), da kuma turamen zannuwa (hoto na 3). Hoto na ƙarshen kuma an ɗauko daga sitatus ɗin namiji da ke sayar da shaddodi da yaduna. Duk waɗannan kasuwanci ne ƙanana.
    Hoto na 2: Shafin sayar da littattafan Hausa da ke kan kafar intanet ta WikiHausa.
    Madogara: Daga https://wikihausa.com.ng/product-category/hausa-novels/.
    Saɓanin hoto na 1, hoto na 2 misali ne na kafar intanet ta Hausawa da ke ba da dama ga waɗansu ‘yan kasuwa daban su baje hajojinsu. Yayin da aka yi ciniki, masu kafar za su ɗauki wani kaso daga ribar a matsayin ladan aikinsu.
    Hoto na 3: Kasuwancin katin waya da data da katin lantarki (da sauransu) a kan intanet
    Madogara: Kafar intanet ta Malam Ahmad Ali Galadima (https://sahabdata.com.ng)
    Hoto na 3 da ke sama an ɗauko shi ne daga kafar kasuwancin kan intanet ta Sahab Data. Wannan nau’in kasuwanci ne na kan intanet mallakin Bahaushe. Malam Ahmad Ali Galadima haifaffen jahar Kano ne wanda yanzu ke gudanar da kasuwancinsa a jahar Bauchi. A da dole sai mutum ya je ofishi ko shago ko ya kira waya kafin a saka masa katin waya ko datar burawuzin ko katin talabijin ko na wutar lantarki da sauransu. Da fikira irin ta Malam Ahmad, yanzu mutum zai iya hawa kafar intanet ɗin kasuwancin masu irin wannan kasuwanci ya sayi duk abin da yake buƙatar saya da kansa ba tare da sai ya yi magana da wani ba.

    3.1.3 Dillanci

    Manyan kamfanonin kasuwancin duniya da dama na da tsarin dillancin kan intanet. Wannan binciken ya gano cewa Hausawa masu yawa na cin gajiyar wannan tsari. Yana da sigogi daban-daban sannan ana iya samun bambancin sunaye da kamfanoni mabambanta suka yi masa.
    Duk da haka, a gama-gari an fi kiransa affiliate marketing, wanda a fassarar kai tsaye zai kasance “kasuwancin ɗosane,” amma a haƙiƙanin yadda lamuran ke gudana, “dillanci” ne kai tsaye.
    Kamfanoni da suka haɗa da masu sayar da littattafai, na’urori, ababen hawa, tufafi, abinci, mayuka, da sauransu, duk suna ba da damar dillanci. Dillali zai tallata kayan kamfani. Idan aka saya ta dalilin tallar da ya yi, to yana da kaso cikin ribar, wato dai la’ada (royalty). Akwai manyan nau’ukan dillancin kan intanet guda uku kamar haka:
    • Buɗe reshen kasuwanci
    • Ɗora liƙau da samfuran hajoji a kan kafar intanet ɗin dillali
    iii. Yaɗa liƙau da samfuran hajoji a kafafen sada zumunta
    Hoto na 4: Dillanci ta hanyar ɗora liƙau a kan kafar intanet
    Madogara: An ɗauko daga kafar Amsoshi (www.amsoshi.com).
    A hoto na 4 da ke sama, za a ga misalin yadda aka ɗora liƙau da ke ɓoye cikin hoto a kan kafar intanet da ta kasance ta Hausawa. Yayin da masu ziyarar wannan kafa suka bi liƙau ɗin zuwa kafar masu kamfanin har suka yi hulɗayyar kasuwanci, to masu wannan kafa za su samu kamasho.
    Hoto na 5: Dillanci a kan kafar Paxful.
    Madogara: An ɗauko daga https://paxful.com/ha/buy-bitcoin-kiosk.
    Paxful babbar kafa ce ta hada-hadar kasuwancin kuɗin intanet. Ita ma na da tsarin dillanci. A hoto na 5 da ke sama, an ga yadda Paxful ke ba da damar a buɗe abin da ta kira “shago” a kan kafarta. Wato zai zama tamkar wani ƙaramin shago da mai shi zai riƙa samun kayayyakin da zai riƙa dillanci daga asalin babban kantin Paxful.[21]
    Dangane da tura liƙau ta kafafen sada zumunta kuwa, Hausawa da yawa sun samu kuɗaɗe daga dillancin PalmPay da Kuda da Manhajar Abeg da Chipper Cash da makamantansu.[22]

    3.1.4 Kasuwancin Kuɗin Intanet

    Kuɗin intanet (crypto currency) nau’i ne na kuɗin baɗini da ke wanzuwa a duniyar intanet. Buhari,3 (2021 p. 1) ya bayyana shi a matsayin “kuɗi da ake amfani da su a cikin kwamfuta wanda za a iya saye da saidawa da su a cikin hanya mai sauƙi.” Wani abin burgewa shi ne, ana iya sayen kuɗin intanet ta amfani da kuɗin zahiri, ana kuma iya sayen su ta amfani da wani nau’in kuɗin intanet na daban. Ƙididigar Tripple A (2023 p. 1) ya nuna cewa, ya zuwa 2022, kashi 10.34% na ‘yan Nijeriya sun mallaki kuɗin intanet.
    Batey, (n.d.) ta tabbatar da cewa, kuɗin intanet na farko shi ne Bitcoin wanda aka samar tun a shekarar 2008 sannan aka fara amfani da shi a shekarar 2009.[23] Ya zuwa yau akwai nau’ukan kuɗaɗen intanet daban-daban waɗanda kuma kullum ke ƙara yawa saboda sababbi da ake samarwa. Pi na ɗaya daga cikin waɗanda suka fi ƙaurin suna tsakanin Hausawa, inda har aka samu waƙoƙi[24] da maganganun malamai da masana daban-daban game da shi. Bayan haka, har fim sukutum aka yi game da Pi, mai suna ‘Yan Pi Network.
    Akwai manyan nau’uka ko hanyoyin kasuwancin kuɗin intanet guda biyu da wannan bincike ya ci karo da Hausawa da dama na gudanarwa. Na farkonsu shi ne trading wanda a nan aka fassara shi a matsayin cinikayya. Na biyun kuwa shi ne holding, wanda aka fassara shi da riƙewa.
    Cinikayya shi ne tsarin da ake saye da sayar da kuɗin intanet nan take domin samun ƙaramar riba. Wannan na buƙatar lissafi da kyakkyawan hasashe. M.M. Manga, (keɓantacciyar tattaunawa, 7 ga watan Fabarairu 2023) ya bayyana yadda ake wannan cinikayya. Mutum zai sayi wani nau’in kuɗin intanet bayan yin lissafin cewa darajarsa za ta ƙaru bayan ‘yan kwanaki kaɗan, domin ya sayar ya samu riba. Haka kuma, mutum na iya saya a wurin ɗan kasuwa mai sauƙin farashi, sannan ya sayar wa ɗan kasuwa mai farashin da ya fi inda ya saya domin samun riba.
    Riƙewa shi ne tsarin da mutum zai sayi kuɗin intanet sannan ya ajiye shi na tsawon lokaci. Ana yin haka ne domin bin babbar riba. Akan saya a lokacin da ake kira red market (jar kasuwa – wato lokacin da darajar kuɗaɗen intanet ta faɗi) sannan a sayar a lokacin da ake kira green market (koriyar kasuwa – wato lokacin da darajar kuɗaɗen intanet ta tashi).
    Daga cikin manyan kafofin hada-hadar kuɗaɗen intanet akwai:
    Binance – https://www.binance.com/
    Gate – https://www.gate.io/
    Crypto – https://crypto.com/
    OKX – https://www.okx.com/
    KUCOIN – https://www.kucoin.com/
    Paxful – https://www.paxful.com
    An samu Hausawa da dama da ke bayani game da lamuran da suka shafi kasuwancin kuɗin intanet. Yawanci sukan yi ne a tashoshin kan intanet masu zaman kansu. Daga cikinsu akwai Mujahid Muhammad Manga da ke da kafar TikTok mai suna Abumaher. Shi kuwa Sunusi Danjuma Ali tasha yake da ita a kan YouTube mai suna SunusiCryptoTV.

    3.1.5 Talla (Advertisement)

    A wannan bigiren talla na nufin tallata haja ko ra’ayi ko aƙidar wani ko waɗansu domin samun kuɗi. Kusan wannan nau’in talla ba a samun sa a duniyar zahiri – duk da akan samu makamantansa da ake gudanarwa a gidajen talabijin da na rediyo da kuma cikin finafinai. A yau Hausawa da dama sun yi nisa a wannan harkar kasuwanci. Ana gudanar da tallar kan intanet ta fuskoki daban-daban da suka haɗa da:

    Talla a kan kafafen intanet (Websites and blogs)

    Wanda ke da kafar intanet da ta gawurta, yana da damar ɗora tallace-tallace a kai. Tallar na iya kasancewa ta fuskoki guda biyu, ko dai Adsense[25] ko kuma keɓantattun tallace-tallace.[26]
    Hoto na 6: Talla a kafar intanet
    Madogara: An ɗauko daga https://www.isyaku.com/search/label/FADAKARWA
    A hoto na 6 da ke sama, za a ga yadda aka ɗora talla a kafar Isyaku. Mamallakin wannan kafa Bahaushe ne ɗan jahar Kebbi, mai suna Isyaku Garba.

    Talla a shafuka da zaurukan kafafen intanet

    Waɗanda ke da zauruka da shafuka a kafafen intanet na da damar ɗora tallace-tallace idan sun cika ƙa’idojin da ake buƙata. Waɗannan ƙa’idoji sun danganta da kafar da kuma mutum ko mutane ko kamfanonin da za su ba da tallar. Sannan ƙa’idojin na sauyawa lokaci zuwa lokaci.
    Hausawa da dama na samun kuɗi a YouTube da Facebook da Instagram da TikTok a dalilin irin wannan nau’in tallar. Mawaƙan Hausa na zamani da ‘yan barkwanci Hausawa da dama ta wannan hanyar suka fi samun kuɗi. Tuni masu tsara finafinan Hausa ma suka rungumi wannan nau’in kasuwanci inda suke sakin finafinansu a kan YouTube tare da ɗora tallace-tallace domin samun kuɗin shiga. Fitattun finafinan Hausa masu dogon zango da ake sakewa a kan YouTube sun haɗa da Labarina da Izzar So da Amaryar TikTok da Asin da Asin da makamantansu.
    Daga cikin ‘yan barkwancin Hausa kuwa da suka shahara da kafafen YouTube da TikTok (waɗanda ke ɗora tallace-tallace kan tashoshi ko shafukansu) akwai Abubakar Sadauki da aka fi sani da Aibs_Fulani. Akwai kuma Mu’azu Muhammad da aka fi sani da Bushkido. Sannan akwai Ali Muhammad Idris da aka fi sani da Maɗagwal, I.A. Adam (keɓantacciyar tattaunawa, 11 ga watan Maris, 2023).

    Talla Ta Hanyar Raba Liƙau

    Wannan nau’in kasuwancin kan intanet ya shafi tura saƙonnin talla na wani kamfani a kafafen sada zumunta ta sigar liƙau.[27] Mai wannan kasuwancin na ɗaukar liƙau da za a riƙa ba shi a kowace rana (ko wani lokacin da aka ƙayyade) sannan ya raba a kafafen sada zumunta irin su Facebook, TikTok, WhatsApp, da sauransu.
    Hausawa da dama sun samu riba mai yawa daga wannan kasuwanci. Duk da haka wannan nau’in kasuwanci tamkar caca yake. Dalili kuwa shi ne, sau da dama ire-iren waɗannan nau’ukan kasuwanci na yin ɓatar dabo na farat ɗaya. A haka ake rufewa da kuɗaɗen waɗanda suka yi aiki ba a biya su ba, da kuma kuɗaɗen waɗanda suka sanya hannayen jari.[28] Daga cikin ire-irensu da aka ci kasuwarsu kuma suka watse akwai:
    • Uwork
    • Insme
    • MyBonus

    3.2 Abubuwan Da Mai Kasuwanci A Kan Intanet Ke Buƙata

    Daga cikin nau’ukan ayyukan kan intanet da aka tattauna a ƙarƙashin 3.1.1 zuwa 3.1.5, akwai waɗanda suka kasance gama-gari tsakanin mutanen duniya. Waɗansu daga cikinsu kuwa, ana sa ran su kasance keɓantattu ga Hausawa. Misali, duk aikin firilancin da ya shafi harshe ko al’ada, kai tsaye an fi son ɗan gado ba ɗan haye ba.
    Ma’ana dai, an fi son wanda Hausa ke matsayin harshen uwa gare shi. Ana hakan ne don gudun abin da Bunza, (2015) ya kira “Grammatical Rift” (p. 5) da “Cultural Lacuna” (p. 11) wato “Giɓin Nahawu” da “Giɓin Al’ada.” Bayan haka, abubuwan da ake buƙata na iya bambanta daga kasuwanci zuwa kasuwanci. Duk da haka, akwai waɗanda suka kasance gama-gari kamar haka:
    Na’ura mai sauri da inganci daidai da nau’in kasuwancin da za a gudanar[29]
    Sabis ɗin intanet mai ƙarfi da rashin yankewa
    Wuri mai sirri da rashin hayaniya[30]
    Ƙwarewa sosai a fannin da aka sa a gaba
    Tallar haja (ƙwarewa) a kan intanet[31]
    Girmama lokaci
    Gaskiya da riƙon amana

    3.3 Allah san barka a kasuwancin Hausawa a duniyar intanet

    Samuwar damarmakin kasuwanci a kan intanet ya zo da alfanu ta fuskoki daban-daban ga Hausa. Daga ciki akwai:
    Hutun jiki: Waɗansu daga cikin nau’ukan kasuwanci na da sauƙin gudanarwa. Misali, kasuwancin sayar da data da katin waya da na wutar lantarki da talabijin duk saita su kawai ake yi a bar su a kan intanet. Ɗan kasuwa ba ya buƙatar wata wahalar ciniki ko miƙa kaya. A maimakon haka, kwastomomi su ne za su biya kuɗi kawai su ɗauki kaya. Yana kwance sai dai ya ji shigar kuɗi a akawun ɗinsa.[32]
    Ƙarancin jin rauni sakamakon aiki: Saɓanin ayyukan bayyane da dama da ana iya samun rauni ta dalilinsu (daga kayan aiki, ko faɗuwa, ko haɗari a hanyar zuwa wurin aiki da sauransu), mai aikin kan intanet na da ƙarancin fargabar samun wani rauni sakamakon aikin.[33]
    Cikakken ‘Yanci: Koma bayan ayyukan duniyar zahiri, mai aikin firilancin na da ‘yanci kan lokacinsa. Yana da zaɓi kan ya karɓi aiki ko kada ya karɓa. Yana da damar tsara lokacinsa yadda yake so sannan ya karɓi ayyuka lokacin da ba shi da waɗansu hidimomin rayuwa a gabansa kawai.
    Jari: Akwai nau’ukan kasuwancin kan intanet da ke buƙatar ƙaramin jari kawai. Waɗansu kuwa ba sa ma buƙatar jarin. Misali, a firilancin da ya shafi yaɗa liƙau, ba a buƙatar wani jari. Game da abin da ya shafi fassara kuwa, ɗan jarin bai wuce na sayen waya ko kwamfuta ba, sai kuma ‘yar datar burawuzin da za a riƙa sakawa.
    Sauran alfanu na gama-gari sun haɗa da:
    • Rage cunkoso a kan tituna
    • Rage fitar da sinadaren ababan hawa masu cutar da muhalli

    3.4 Ƙalubale A Kasuwancin Hausawa A Duniyar Intanet

    Duk da ɗimbin alfanun da ke tattare da kasuwancin kan intanet, akwai ƙalubale ko naƙasu da ke tattare da shi. A ƙasa an kawo waɗansu daga ciki.
    Rashin ingantaccen sabis: Har yanzu babu ingantaccen sabis a ƙasar Hausa. Ko wuraren da ke da sabis mai ƙarfin 4G, a waɗansu lokuta akan samu matsaloli.[34] Wannan babban naƙasu ne a harkar kasuwancin kan intanet kasancewar akwai lamuran da ke da ƙayyadden lokacin kammalawa. Sannan akwai kamfanoni da ke buƙatar rahoton ƙarfin intanet ɗin mutum kafin fara harƙalla da shi.
    Matsalar wutar lantarki: Har ya zuwa lokacin kammala rubuta wannan takarda (Maris 2023) babu ingantacciyar wutar lantarki a ƙasar Hausa. Hakan kuwa ƙalubale ne ga nau’ukan kasuwancin kan intanet.
    Talauci da ƙarancin tallafi: Da dama daga cikin nau’ukan kasuwancin kan intanet na buƙatar jari. Wannan ya shafi sayen kayan aiki da datar intanet da waɗansu manhajoji da dai makamantansu (wanda ya danganta ga nau’in sana’ar). Hausawa na fuskantar ƙalubale a wannan ɓangare sakamakon talauci da ƙaranci ko rashin tallafi.
    Rashin koyar da zamanantattun darrusa: Zamani ya fara tsere wa tsarin karatun Nijeriya a matakin ƙasa bai ɗaya, da kuma ƙasar Hausa a keɓance. Misali, wanda ya karanci harshe na da babban gurbi sosai a kasuwancin intanet, domin zai iya shiga a dama da shi a dukkannin nau’ukan kasuwanci da aka tattauna a ƙarƙashin 3.1.1 zuwa 3.1.5 da ke sama. Duk da haka, waɗanda suka karanci Hausa da dama na kasancewa ba tare da aikin yi ba saboda rashin gogewa ta fuskar ire-iren waɗannan nau’ukan kasuwanci.
    Illata muhalli da yanayi: Daga cikin harkoki da hada-hadar kasuwancin intanet akwai waɗanda ke cutar da muhalli. Misali, haƙon kuɗaɗen intanet irin su Bitcoin na illata muhalli matuƙa. Rahoton Osborne, (2022 p. 1) ya nuna cewa, illar da haƙon Bitcoin ke yi wa muhalli na iya kai wanda man fetur ke yi ta fuskar fitar da sinadarin kabon.
    Cutar da lafiya: Duk da babu wani bincike da ya tabbatar da cewa yawan kallon sikirin na haifar da dauwamammen ciwon ido, masanan ido irin su Dakta Colman Kraff sun tabbatar da cewa zai iya haifar da matsalolin da suka haɗa da kallo dishi-dishi da ciwon kai har ma da ciwon wuya idan abin ya yi tsanani.[35] Abiola, (2021 p. 1) ya tabbatar da cewa radiyeshin da ke fita daga jikin kwamfuta na haifar da illoli da dama, ciki har da hana haihuwa ga maza.
    4.0 Sakamakon bincike
    Lamarin kasuwanci ya yi daidai da ikirarin ra’in Pulatoriyya, domin kuwa akwai kasuwancin da ke gudana a duniyar zahiri, akwa kuma waɗanda ke gudana a duniyar intanet. Duniyar zahiri na kan tarewa zuwa nau’in kasuwancin duniyar intanet. Hausawa ma da dama sun bi sahun wannan cigaba.
    Kasuwancin kan intanet  ya rabu zuwa nau’uka daban-daban kamar yadda aka tattauna a ƙarƙashin sashe na 3.1 da ke sama. Binciken ya gano cewa ana damawa da Hausawa cikin dukkannin waɗannan kasuwanci. Waɗanda suka karanci harshen Hausa sun fi samun rawar takawa a abin da ya shafi firilancin da ke da alaƙa da harshe (ciki har da fassara da tafintanci da sauransu da aka kawo  ƙarƙashin 3.1.1).
    Waɗannan kasuwancin kan intanet na da ɗimbin alfanu ga al’ummar Hausa tun daga kan samar da aikin yi har zuwa nisantar haɗurra, da dai sauransu da aka zayyano a ƙarƙashin 3.3 da ke sama. A ɓangare guda kuwa, duk da ɗimbin alfanun da kasuwancin kan intanet ya zo wa Hausawa da shi, yana tattare da ƙalubale kamar yadda aka gani ga ƙarƙashin 3.4 da ke sama.
    Dangane da waɗannan ƙalubale, Hausawa ‘yan kasuwan kan intanet na iya riƙo da dabarar amfani da hanyoyin samun sabis ɗin intanet sama da guda. Wannan zai ba su damar kauce wa shiga halin ƙaƙanikayi sakamakon gushewar ƙarfin sabis ko sabis ɗin kacokan a lokacin aiki. Sannan kada su bari a bar su a baya wajen rungumar sababbin sabis ɗin intanet na zamani masu ƙarfi, musamman yanzu da ake sauraron ƙarasowar sabis ɗin 5G da na Starlink.
    Game da wutar lantarki kuwa, ya kamata gwamnati ta ninka ƙoƙarinta na tabbatar da samuwar ingancin wutar lantarki musamman domin samun cigaba mai ɗorewa. Yayin da gwamnati ke ƙoƙarin wannan, ‘yan kasuwan kan intanet na iya amfani da dabarun da suka haɗa da wutar sola da rumbun cajin kwamfuta (computer power bank) da sauran hanyoyin da ba sa illata muhalli da yanayi.
    Ya kamata a mayar da hankali wajen koyar da abubuwan da suka shafi kasuwancin kan intanet musamman a matakin manyan makarantu. Hakan zai ba da damar samun ƙarin aikin yi tare da rage zaman banza. Da taimakon wannan, Hausawa da yawa musamman waɗanda suka karanci harshen Hausa na iya samun hanyar dogaro da kai a sauƙaƙe.
    Dangane da illolin lamuran kasuwancin intanet a kan muhalli da yanayi, akwai buƙatar gwamnatoci da hukumomi da ɗaiɗaikun mutane su yi huɓɓasa wajen ganin an samu mafita mafi dacewa. Wannan ya haɗa da fito da dokoki da ƙa’idoji da suka dace daga ɓangaren gwamnati, bincike da faɗakarwa daga ɓangaren hukumomi, da kuma bin kyawawan matakai da ke da akwai daga ɓangaren ɗaiɗaikun mutane.

    4.1 Kammalawa

    Nau’ukan kasuwancin kan intanet na da matuƙar yawa. Da wuya a iya nuna wani abu a kan intanet da ba za a iya kasuwanci da shi ba. Sannu a hankali ‘yan kasuwan duniyar zahiri na zamanantar da kasuwancinsu ta hanyar mayar da ita ko wani ɓangare nata zuwa duniyar intanet.
    A yanzu haka duk manyan kasuwancin duniya sun yi gurbi sosai a kan intanet. Da yiwuwar a shekaru masu zuwa duniyar intanet na iya ƙwace ta zahiri a fuskar kasuwanci, inda za a samu mafi rinjayen kasuwanci na gudana ne a duniyar intanet saɓanin ta zahiri.

    Manazarta

    Abiola, R. (2021). Laptop radiation does not cause skin cancer but it can contribute to male infertility. https://dubawa.org/laptop-radiation-does-not-cause-skin-cancer-but-it-can-contribute-to-male-infertility/.
    Batey, N. (n.d.). A brief history of Bitcoin. https://www.jmco.com/articles/tax/brief-history-bitcoin.
    Buhari, I. (2021)1. Samun kuɗi: Kasuwanci guda 10 wanda aka fi saurin samun kuɗi da su. https://www.hausawasite.com.ng/2021/09/samun-kudi-kasuwanci-guda-10-wanda-aka.html.
    Buhari, I. (2021)2. Ma’anar sana’a da kuma amfaninta. https://www.hausawasite.com.ng/2021/11/maanar-sanaa-da-kuma-amfaninta.html.
    Buhari, I. (2021)3. Cryptocurrency da yadda ake samun kudi da shi. https://www.hausawasite.com.ng/2021/10/cryptocurrency-da-yadda-ake-samun-kudi.html.
    Bunza, A.M. (2015, October 20 – 21). Grammatical rift and cultural lacuna: Constraints on English-Hausa and Hausa-English translation busines. National Conference On Translation, Center for Research in Nigerian Languages and Folklore, Bayero University, Kano & Nigerian Institute of Translators and Interpreters (NITI).
    Cropley, D.H. (2019). Problem-solving man: A history of Hunan creativity. Springer.
    Downey, L. (2022). What is a freelancer: Examples, taxes, benefits, and drawbacks. Investopedia. https://www.investopedia.com/terms/f/freelancer.asp.
    Gerson, L. (2013). “Was Plato a Platonist?” From Plato to Platonism (pp. 3-33). Cornell University Press. www.jstor.org/stable/10.7591/j.ctt32b4gd.5.
    Gerson, P. L. (2005). “What is Platonism?” Journal of the History of Philosophy, 42, 253-257. www.doi.org/10.1353/hph.2005.0136.
    Hukumar Binciken Tarihi Da Al’adu Ta Jihar Katsina da ‘Yan Ƙyaure, S.S.F. (n.d.). Ilmin falaki da sanin yadda ake tsara jadawalin watannin Musulunci. Hukumar Binciken Tarihi Da Al’adu Ta Jihar Katsina.
    Kraff, C. (2022). How to protect eyes from mobile and computer screens. https://kraffeye.com/blog/how-to-protect-eyes-from-mobile-and-computer-screens.
    Meinwald, C. C. (2020). Plato (Greek Philosopher). Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Plato.
    Muhammad, M.S. (2020). Bahaushiyar al’ada. Bayero University Press.
    Na, S. (2013). Earth rotation – Basic theory and features. http://dx.doi.org/10.5772/54584.
    Nguyen, A. (n.d.). 10 Best freelance websites to hire top talent. Time Doctor. https://www.timedoctor.com/blog/best-freelance-websites.
    Nicol, V. (2022). Translation industry trends and statistics. My Language Connection. https://www.mylanguageconnection.com/translation-industry-trends-and-statistics/.
    Osborne, M. (2022). Bitcoin could rival beef or crude oil in environmental impact. https://www.smithsonianmag.com/smart-news/bitcoin-could-rival-beef-or-crude-oil-in-environmental-impact-180980877/.
    Oyekanmi, S. (2021). Only 22% of Nigerian informal businesses use internet in their business operations – NBS. Nairametrics. https://nairametrics.com/2021/09/23/only-22-of-nigerian-informal-businesses-use-internet-in-their-daily-business-operations-nbs/.
    Rumbun Ilimi. (n.d.). Sana’o’i a ƙasar Hausa. https://www.rumbunilimi.com.ng/HausaSanaa.html#gsc.tab=0.
    Sani, A-U. (2022). Zamani zo mu tafi: Al’adun Hausawa a duniyar intanet. [Kundin digiri na biyu da ba a wallafa ba]. Jami’ar Usmanu Danfodiyo, Sakkwato, Nijeriya.
    Sani, A-U., Buba, U. & Mohammad, I. (2019). Wanda ya tuna bara…: Biɗa da tanadi a tsakanin hausawa matasa a yau. Global Academic Journal of Humanities and Social Sciences, 1(2), 44-50. www.doi.org/10.36348/gajhss.2019.v01i02.001.
    Thein, K. (2018). “Soul and incorporeality in Plato.” Eirene Sudia Graeca Et Latina, LIV, 53–95. Centre for Classical Studies Institute of Philosophy of the Czech Academy of Sciences, Prague.
    Triple A. (2023). How many crypto owners are in Nigeria? https://triple-a.io/crypto-ownership-nigeria-2022/.
    Kafafen da Aka Duba
    https://3logy.com.ng
    https://crypto.com/
    https://sahabdata.com.ng
    https://shawsec.com
    https://shehuawwal.com
    https://www.abu-ubaida.com
    https://www.amsoshi.com
    https://www.amsoshilanguageservices.com
    https://www.binance.com/en
    https://www.fiverr.com
    https://www.gate.io/
    https://www.isyaku.com
    https://www.kucoin.com/
    https://www.linkedin.com
    https://www.okx.com/
    https://www.paxful.com
    https://www.proz.com
    https://www.upwork.com
    [1] Ilimin kimiyya da addini da al’ada duk sun tabbatar da cewa duniya na kan juyawa cikin waɗansu nau’uka da salailan tafiya da kowanne ke da tasiri ko sakamako da yake samarwa. Domin ƙarin bayani, ana iya duba Hukumar Binciken Tarihi Da Al’adu Ta Jihar Katsina da ‘Yar Ƙyaure, (n.d.) ko Na, (2013).
    [2] Babu wata halitta da lokaci ba ya tasiri a kanta. Nau’ukan tasirin da ake iya samu na iya kasancewa waɗanda halittun ke da iko a kansu (misali ƙirƙire-ƙirƙire da ƙere-ƙere), ko waɗanda ba su da iko a kansu (misali raguwar girman jikin ‘yan’adam da raguwar yawan shekaru da suke yi a duniya).
    [3] Domin ƙarin bayani kan wannan ra’i ana iya duba Gerson, (2005: 253); Gerson, (2013); Thein, (2018); da Sani, (2022).
    [4] Plato ya kasance ɗaya daga cikin fitattun masana falsafa da suka rayu ƙarnuka huɗu zuwa biyar kafin zuwan Annabi Isa. Domin samun cikakken bayani kan tarihinsa da ayyukansa, ana iya duba Meinwald, (2020).
    [5] Lallai wannan ma’ana ta kasuwanci da Buhari (2021) ta ƙara fito da iƙirarin Pulatoriyya ta cewar gaskiya nau’i biyu ce, wato wacce ake gani da wacce ba a gani. Ma’anar ta Buhari ta ƙara tabbatar da hakan kamar yadda ya bayyana daga cikin kasuwanci akwai waɗanda ba a ganin su.
    [6] Wannan takarda na da ra’ayin cewa, ko da Hausawa ba su yi cuɗanya da kowace al’umma ba, za su samu sauye-sauye da cigaban zamani a harkokin rayuwarsu. A har kullum halin rayuwa na tilasta wa ɗan’adam amfani da fikira wajen sama wa kansa sauƙi da mafita daga ƙalubalen da ke dabaibaiye da matakan rayuwarsa. Saboda haka, yadda kullum yanayin duniya ke sauyawa tare da ɓullo da sababbin ƙalubale da ɗan’adam bai taɓa cin karo da su ba, haka shi ɗan’adam ke ƙara ƙirƙiro hanyoyin fiskantar matsalolin. Waɗannan su ke haɗuwa su samar da cigaban zamani. Cropley, (2019) ya kawo cikakken bayani kan wannan falsafa.
    [7] Ana iya samun raguwar kuɗaɗen da ake kashewa wurin gudanar da sana’a ta hanyoyin da suka haɗa samun kayayyakin sana’a mafiya sauƙi ko samun sauƙaƙan hanyoyin jigilar kayayyakin sana’a zuwa wurin sarrafa su, da dai makamantansu.
    [8] Wannan na faruwa yayin da aka samu ƙarin mutane a muhalli ko maƙwabta ko cikin al’ummar mai sana da suka fara amfani da kayayyakin da mai sana’ar ke samarwa.
    [9] Wannan na faruwa yayin da waɗansu al’ummu na nesa suka fara amfani da kayayyakin da mai sana’a ke samarwa.
    [10] Babban misalin wannan shi ne yadda matasan Hausawa suka riƙi babban wando (fantalo) a matsayin kwalliya (tsukakken wando kuma ya kasance ƙauyanci), har zuwa wajajen shekarar 2008. Daga baya kuma sai yayi ya sauya inda aka ɗauki fantalo a matsayin ƙauyanci, shi kuwa tsukakken wando ya koma wayewa. Duk lokacin da irin haka ya faru, masu kasuwancin wandunan dole su sauya domin samar da abubuwan da mutane za su saya ba waɗanda za su yi kwantai ba.
    [11] Kasancewar wannan takarda ba ta ci kawo da wata amintacciyar fassara ta “online freelancing” ba, an baddala ta zuwa “firilancin na kan intanet.”
    [12] Waɗannan hajoji na daga cikin misalan ɓoyayyun gaskiya da ra’in Pulatoriyya ke magana a kansu.
    [13] Idan kamfani na aiki da ma’aikatan firilancin, to ya huta biyan su albashi kowace wata. A maimakon haka, zai riƙa biyan su ne kawai yayin da ya ba su aiki.
    [14] Misali, kamfanonin fassara da ke nahiyoyin da ke nesa da ƙasar Hausa, ya fi musu sauƙi su riƙa aiki da ma’aikatan firilancin don yi musu fassarori ta kan intanet a maimakon zuwa ƙasar Hausa domin samun mai fassara ko kuma buƙatar mai fassarar ya je can domin samun su.
    [15] An tabbatar da wannan bayani ta hanyar tattaunawa da waɗansu Hausawa gogaggu a harkar firilancin, da kuma bincikawa a waɗansu manyan kafafen baje kolin firilancin na intanet da suka haɗa da Fiverr (https://www.fiverr.com) da LinkdIn (https://www.linkedin.com) da ProZ (https://www.proz.com) da Upwork (https://www.upwork.com).
    [16] Sun shahara a fannin firilancin da ya shafi kimiyyar harshe da bincike (M.U. Arabi, keɓantacciyar tattaunawa, 5 ga watan Maris, 2023).
    [17] Sun shahara a fannin firilancin da ya shafi tsaron kafafen intanet da na’urori (S. Auwal, keɓantacciyar tattaunawa, 5 ga watan Maris, 2023).
    [18] Sun shahara a fannin koyar da ilimummukan zamani kamar na’urori, intanet, saƙago da sauransu.
    [19] A bisa dalilai na sirrantawa, wannan bincike ba zai iya kawo misalan ƙididdigar kuɗaɗen da waɗansu Hausawa masu harkan firilancin ke samu ba. Amma binciken ya ci karo da Hausawan da suke iya aikin har sama da miliyan biyar (#5,000,000) a cikin wata guda.
    [20] Da wuya mutum ya karaɗe sitatus ɗinsa na WhatssApp ba tare da cin karo da hajojin da waɗansu ke tallatawa ba, irin su tufafi, turare, na’urori, da sauransu.
    [21] Fassara illahirin shafin zuwa Hausa na ƙara nuni da yadda Hausawa ke cikin wannan harkar dillanci.
    [22] A. Sani (Keɓantacciyar Tattaunawa, Maris 6, 2023).
    [23] Wanda ya samar da Bitcoin ya bayyana sunansa a matsayin Satoshi Nakamoto. Sai dai har yanzu ba a san mai wannan sunan ba. Ba a ma san mutum guda ne ko ƙungiya ce ba. Domin samun ƙarin bayani, a duba, Batey, (n.d.).
    [24] https://www.amsoshi.com/2021/12/yan-pi-network.html
    [25] Wannan nau’in talla ne inda ake rajista da kamfanin Google. Kamfanin na Google ne zai riƙa karɓar tallace-tallace sannan ya riƙa ɗora waɗanda suka dace a kafar wanda ya yi rajistar (ta la’akari da nau’ukan mutanen da ke ziyartar kafar tasa).
    [26] Wannan nau’in tallace-tallace ne da ake karɓa daga ɗaiɗaikun mutane ko kamfanoni ko ƙungiyoyi. Kai tsaye akan yi ciniki da yarjejeniyar yadda tallar za ta kasance (kamar abin da ya shafi farashi, da shafukan da za a ɗora su da tsawon lokacin da za su ɗauka kafin a sauƙe su).
    [27] A waɗansu lokuta yakan kasance bidiyo ko hoto.
    [28] An samu waɗannan bayanai daga tattaunawa da aka yi da Hausawa da suka ci wannan kasuwa. A. Sani (keɓantacciyar tattaunawa, 11 ga watan Maris, 2023) ya yi cikakken bayanin yadda harƙallolin ke gudana.
    [29] Abubuwan da ake dubawa a wannan fannin sun haɗa da saurin na’ura, girman ƙwaƙwalwarta, faɗin sikirin ɗinta, da nau’inta. Akwai nau’ukan ayyukan da kai tsaye kamfani na iya ba da bayanin nau’in na’urar da za a yi amfani da ita domin gudanarwa. Misali, daga shekarar 2020 har zuwa 2023 Hausawa da dama sun yi aiki da kamfanin Appen. Aikin na buƙatar tattara bayanai ne ta amfani da wayar salulula. Haka kuma, duk wanda ya gwada buɗe manhajar XTM a kan waya domin gudanar da fassara, zai ga jan rubutu na masa gargaɗin cewa dole sai ya yi amfani da kwamfuta.
    [30] Mafi yawan ayyukan kan intanet na buƙatar sirri. Sau da dama akan buƙaci mutum ya cike abin da aka fi sani da NDA (Non-Disclosure Agreement) wato Yarjejeniyar Riƙe Sirri kafin ƙulla harƙallar kasuwanci da kamfani a kan intanet.
    [31] Akwai fitattun kafafen intent da suka shahara a wannan fannin. Masu firilancin na zuwa waɗannan kafafe su baje kolin fikirarsu. Kamfanoni daban-daban a faɗin duniya na ziyartar waɗannan kafafe domin duba hajar da ta musu. Nguyen (n.d. p. 1) ya zayyano waɗansu daga cikin fitattun kafafen kamar haka: LinkedIn da freelancer.com da Toptal da Guru da PeoplePerHour da FlexJobs da 99Designs da Fiverr da Upwork da Freelance Writing Gigs.
    [32] Duk da haka akwai abubuwan da ake buƙata daga gare shi kamar su ƙara kuɗi a lalitoci da duba daidaiton lamura da kuma sauraren koken kwastomomi.
    [33] Duk da haka akan iya samun rauni lokaci zuwa lokaci musamman idan ba a bi ƙa’idojin aiki ba. Misali, ana iya samun ciwon baya ko ciwon wuya sakamakon daɗewa ana zaune ko zama yadda bai kamata ba, da dai sauransu.
    [34] Game da wannan, binciken ya kasance ganau a yankunan Kano da Katsina da Sakkwato da Zamfara da Zariya.
    [35] Domin ƙarin bayani, a duba Kraff, (2022 p. 1).
    Edita@rumasau-kallamu
  • Tatsuniyar ‎Gizo Da Giwa

    Tatsuniyar ‎Gizo Da Giwa

    ‎‎Ga ta nan ga ta nan ku.

    Wani mutum ne dai ya ba wani malami kuɗi don a yi masa asiri. Sai malamin ya ce sai an samo hauren giwa domin ya haɗa maganin da shi. Sai mutumin ya je cikin jama’a ya ce, ‘Wa zai iya samo min hauren giwa in ba shi kuɗi? ’Aka rasa wanda zai iya. Sai Gizo ya ce shi zai iya.

    Sai mutumin ya ce, ‘To shi ke nan sai ka samo ka kawo.’ Shi ke nan, sai Gizo ya je gida ya daka nakiya mai zaƙin gaske. Sai ya je gidan giwa da ɗan ƙunshin nakiyar a hannunsa, ya ce, ‘Gafaya dai.’ Sai giwa ta ce, ‘Maraba da Gizo.’

    ‎Ya ce, ‘Yauwa. Wata nakiya ce na kawo miki da na samo a pa.’ Shi ke nan sai giwa ta ce, ‘To’. Ta gutsiri nakiya ta kai bakinta. Da ta ji zaƙin nakiyar, sai ta ce, ‘Don Allah Gizo, ni ma ka raka ni in je in samo?’

    ‎Sai ya ce, ‘Haba yaya! Me zai hana? Ki zo gobe in kai ki.’ Shi ke nan, sai ta zo washegari suka je wajen kan pa. Sai ya ce da ita, ‘Idan kika doka bakinki sau ɗaya, kika doka sau biyu, a na ukun sai ki ga nakiya rubus a bakinki.’ Shi ke nan, sai giwa ta doka bakinta sau ɗaya fas a kan pa. Ta kuma dokawa.

    Da ta doka na ukun sai haƙorinta ya balle ya faɗo ƙasa. Sai jini shar. Sai Gizo ya ce, ‘Assha, assha. Yaya aka yi haka kuma?’ Ya yi maza ya ɗauki haƙorin giwar ya sa a aljihunsa. Ita ba ta gani ba. Tana ta kanta.

    ‎Shi ke nan sai gizo ya bar giwa a nan. Ya yi sauri ya kai wa mutumin nan haƙorin. Mutumin ya ba shi ladansa. Sai gizo ya je daji ya tattara namun daji suka je gidan da giwa ta ke a kwance. Suka tarar kanta ya kumbura, suntum.

    Sai gizo ya gaya wa namun dajin, ‘In na ce, “Babbanmu da giɓi,” ku ce, “Ɓurum ɓaɓurka.”’ Sai ya fara waƙar: Babbanmu da giɓi. Sai suka amsa: Ɓurum ɓaɓurka. Shi ke nan sai suka gama, suka koma. Gizo ya bar giwa a wahala. Shi kuwa ya karɓe kuɗinsa.

    Shi ke nan. Kurunk us.

    Danna nan don karanta Tatsuniyar Barewa Ta Auri Mutum

    Edita@rumasau-kallamu‎

  • Yadda Amfanin Kuɓewa Yake A Jikin Ɗan Adam

    Yadda Amfanin Kuɓewa Yake A Jikin Ɗan Adam

    Shin ko kun san Amfanin Kubewa A jikin Ɗan Adam? Mutane da dama suna amfani da kuɓewa a matsayin miya ba tare da sanin tarin amfanin ta ga jikin ɗan Adam ba . Bincike ya nuna kuɓewa na ɗauke da sinadarai kaman haka:

    Calories, Carbs, Protein, Fiber, Magnesium, Folate, Vitamin A, Vitamin C, Vitamin K , Vitamin B6, Wasu sinadaran sun haɗa da sinadaran kare cells da kuma lalata guba a jiki kaman: polyphenols, flavonoids, isoquercetin, lactin ga kaɗan daga cikin amfanin kuɓewa a jikin ɗan Adam:

    *Ƙara ƙarfin gani: Kubewa na taimakawa wajen  ƙara ƙarfin gani. Ko mai karatu ya san dalili, sabida yana ɗauke da sinadaran Vitamin A da carotene.

    *Yana taimakawa masu juna biyu: Kuɓewa na matuƙar taimakawa masu juna biyu wajen inganta lafiyarsu da kuma na jaririn da ke ciki, domin kuɓewa na ƙunshe da ɗimbin sinadaran Vitamin B da take samarwa da kuma inganta sabbin ƙwayoyin halitta na gina jiki da lafiyarsa.

    *Hana kamuwa da ciwon ƙoda: Wani bincike da aka gudanar a jami’ar Jilin ta ƙasar Sin ya tabbatar da cewa, yawan amfani da kuɓewa na matuƙar rage haɗarin kamuwa da ciwon ƙoda.

    *Maganin cutar Asthma: Kuɓewa na maganin cutar numfashi wato asthma, saboda sinadarin Vitamin C da ke tattare ta ita.

    *Maganin Ciwon Sugar: Ana amfani da kuɓewa wajen maganin cutar siga wadda ta zamo ruwan dare a tsakanin al’umma a yanzu. Tana ɗauke da sinadarin fibre a cikinta, wanda ke taimakawa wajen daidaita yawan siga a cikin jikin ɗan Adam.

    *Inganta Lafiyar Uwar Hanji: Kuɓewa na inganta lafiyar hanji da tumbi ta hanyar fitar da sanadaran da ka iya lahani ga hanji ko tumbin. Kuma sakamakon haka ne, take maganin kumburi da cushewar ciki wanda kuma ke rage ƙarfin ciwon siga ko ma maganinsa.

    *Kuɓewa Na Kara Karfin Garkuwan Jiki: Yawan amfani da kubewa na kara bunkasa tare da karfafa garkuwar jikin dan-adam. akwai wasu Sinadarai dake cikin kubewa masu matukar amfani a garemu da suka hada da, Bitamin C da Calcium da Magnesium da ke taimaka wa wajen yaƙi da kuma fatattakar cuta.

    ABDULLAHI ADO KOFA
    CEO KOFA NUTRI CONSULT NUTRITIONIST/DIETITIAN

    Danna nan don karanta Amfanin Rake Ga Lafiyar Ɗan Adam

    Edita@rumasau-kallamu

  • Tarihin Kafuwar Ƙasar Jordan

    Tarihin Kafuwar Ƙasar Jordan

    Ƙasar Jordan (Al-Urdunn) tana daga cikin ƙasashen Gabas ta tsakiya da suka fi ƙaranci a girma amma suka fi zurfin tarihi. Tarihinta ya fara tun kafin rubutaccen tarihi, tun lokacin da bil’adama ya fara zaman ƙauyuka, noma, da kasuwanci a yankin. Jordan ta kasance gada ce ta haɗa Afirka, Asiya da Turai, lamarin da ya sa manyan dauloli da wayewaye suka riƙa wucewa, zama, da mulkar yankin.

    Tun kafin haihuwar Annabi Isa (AS), shaidu sun nuna cewa yankin Jordan ya kasance wurin zama tun zamanin Neolithic, kimanin shekaru 9000 kafin haihuwar Annabi Isa (AS), inda mutane suka fara noma da kiwo, da gina ƙananan ƙauyuka.

    A hankali, yankin ya bunƙasa, ya zama cibiyar hulɗar kasuwanci da al’adu tsakanin yankuna daban-daban. A tsakanin ƙarni na 12 zuwa na 5 kafin haihuwar Annabi Isa (AS), yankin Jordan ya kasance ƙarƙashin masarautu na gargajiya irin su Ammoniyawa, Moabiyawa, da Edomiyawa.

    Waɗannan masarautu sun yi tasiri sosai a addini, siyasa da yaƙe-yaƙe na yankin Sham, kuma ana ambatonsu a littattafan tarihi da na addini. Daga bisani, wata ƙungiya mai ƙarfi ta taso, wato Nabatiyawa, waɗanda suka kafa birnin Petra, wanda ya zama babbar cibiyar kasuwanci da ke haɗa kasuwannin Larabawa, Masar, da Rumawa.

    A shekarar 63 kafin haihuwar Annabi Isa (AS), Daular Roma ta karɓi iko da yankin Jordan. A wannan lokaci, birane kamar Jerash (Gerasa) sun bunƙasa sosai, inda aka gina manyan tituna, wuraren taro, haikalai, da gine-ginen gwamnati. Bayan rushewar Daular Roma, Daular Byzantine ta gaji ikon yankin, inda Kiristanci ya samu gindin zama tare da gina majami’u da cibiyoyin addini.

    Shigowar Musulunci a ƙarni na 7 Miladiyya ya zama sabon babi a tarihin Jordan. Bayan nasarorin Sahabbai a yankin Sham, Jordan ta shiga ƙarƙashin Khalifancin Rashidun, daga bisani Umayyawa da Abbasiyawa. A wannan zamani, yankin ya kasance muhimmin sashe na duniyar Musulunci musamman saboda kusancinsa da Madina, Dimishƙu, da Urushalima.

    Umayyawa sun yi tasiri sosai, har ma suka gina manyan fadoji a hamadar Jordan, irin su Qasr Amra. Daga baya, yankin ya sha wahalhalun Yaƙin Salibi, kafin Ayyubiyawa da Mamlukai su sake karɓar iko. A shekara ta 1516, Daular Usmaniyya ta mamaye yankin Jordan, inda ta yi mulki tsawon kusan shekaru 400.

    A wannan lokaci, Jordan ba ta kasance ƙasa mai cin gashin kanta ba, sai dai ɓangare na lardunan Sham. Mulkin Usmaniyya ya kawo ɗan kwanciyar hankali, amma ba a samu gagarumin ci gaban tattalin arziki da siyasa ba. Yankin ya kasance karkara mai dogaro da noma, kiwo, da hanyoyin kasuwanci na hajji zuwa Makka.

    Rushewar Daular Usmaniyya bayan Yaƙin Duniya na Ɗaya (1914–1918) ya sauya tsarin siyasar Gabas ta Tsakiya gaba ɗaya. Birtaniya ta karɓi ikon yankin Jordan a ƙarƙashin Mandate na League of Nations, inda aka kira yankin da suna Transjordan.

    A shekarar 1921, Birtaniya ta naɗa Amir Abdullah bin Al-Hussein, ɗan Sharif Hussein na Makka, a matsayin jagoran yankin. Wannan mataki ne ya kafa tubalin ƙasar Jordan ta zamani. A ƙarƙashin Amir Abdullah, an fara gina tsarin gwamnati, soji, da dokoki, duk da cewa Birtaniya na da tasiri sosai.

    Bayan shekaru na gwagwarmaya da tattaunawa, a ranar 25 ga Mayu, 1946, Transjordan ta samu cikakken ‘yancin kai, inda aka ayyana ƙasar da suna Hashemite Kingdom of Jordan. Amir Abdullah ya zama Sarki Abdullah I, wanda ya fara mulki a matsayin sarki mai cikakken iko.

    Bayan ‘yancin kai, Jordan ta fuskanci ƙalubale da dama, musamman rikicin Gabas ta Tsakiya. A yaƙin Larabawa da Isra’ila na 1948, Jordan ta mallaki West Bank, wacce ta riƙe har zuwa 1967. Amma a Yaƙin Kwanaki Shida, Jordan ta rasa yankin ga Isra’ila, abin da ya shafi siyasa, tattalin arziki, da demografiyar ƙasar. Duk da haka, Jordan ta ci gaba da neman kwanciyar hankali ta hanyar diplomasiyya da gina ƙasa.

    Tsarin mulkin Jordan shi ne sarautar Hashemiyya, inda iyalin Hashemiyya ke da ikirarin kasancewa zuriyar Annabi Muhammad (SAW) ta hannun Sharif Hussein na Makka. Wannan asali ya ba sarautar Jordan wata muhimmiyar daraja ta addini da siyasa.

    Daga Sarki Abdullah I, zuwa Talal, Hussein, har zuwa Sarki Abdullah II na yanzu, Jordan ta kasance ƙasa mai daidaito da ƙoƙarin kiyaye zaman lafiya a yankin da ke fama da rikice-rikice. A taƙaice, kafuwar ƙasar Jordan ba lamari ne na kwatsam ba.

    Tarihinta ya haɗa tsoffin wayewaye, shigowar Musulunci, mulkin dauloli, da gwagwarmayar ‘yancin kai. Wannan dogon tarihi ya samar da Jordan ta yau – ƙasa mai tarihin dubban shekaru, al’adu masu haɗuwa, da rawar da take takawa wajen samar da kwanciyar hankali a Gabas ta Tsakiya.

    Manazarta

    Abu-Lughod, J. L. (1989). Before European Hegemony: The World System A.D. 1250–1350. Oxford University Press.

    Hitti, P. K. (2002). History of the Arabs. Palgrave Macmillan.

    Alon, Y. (2007). The Making of Jordan: Tribes, Colonialism and the Modern State. I.B. Tauris.
    Cleveland, W. L., & Bunton, M.

    (2016). A History of the Modern Middle East (6th ed.). Westview Press.

    Rogan, E. (2007). The Arabs: A History. Basic Books.

    Lapidus, I. M. (2014). A History of Islamic Societies (3rd ed.). Cambridge University Press.

    Hourani, A. (1991). A History of the Arab Peoples. Harvard University Press.

    Kamrava, M. (2013). The Modern Middle East: A Political History since the First World War. University of California Press.

    Salibi, K. S. (1998). The Modern History of Jordan. I.B. Tauris.

    Shlaim, A. (2007). Lion of Jordan: The Life of King Hussein in War and Peace. Knopf.

    Yazigi, M. (1999). Jordan in the Twentieth Century. Garnet Publishing.

    Cleveland, W. L., & Bunton, M. (2016). A History of the Modern Middle East.

    Rogan, E. (2016). The Fall of the Ottomans: The Great War in the Middle East. Basic Books.

    Danna nan don karanta Tarihin Sarkin Musulmi Muhammad Bello

    Edita@rumasau-kallamu