WikiHausa

Tag: Yara

  • Matakan da Iyaye Za Su Bi Don Kare Tarbiyyar ‘Ya’yansu A Intanet

    Matakan da Iyaye Za Su Bi Don Kare Tarbiyyar ‘Ya’yansu A Intanet

    Shin ka taɓa tsayawa ka lura ko ka tambayi kanka: “Me yasa yarona ba ya fita daga waya ko kwamfuta? Ko Kuma me yake yi da ita wanda ya kamata na sani?”

    A yau, duniya ta canza sosai. Wayoyin hannu, kwamfutoci da Intanet sun zama tamkar abinci da ruwa a rayuwarmu. Muna amfani da su wajen neman ilimi, kasuwanci, nishaɗi, da kuma sadarwa. Amma akwai wani ɓangare da yawancin iyaye ba sa kula da shi sosai :tasirin Intanet a rayuwar yara da tarbiyyarsu.

    Yaro na iya koyon alheri daga Intanet, amma kuma zai iya faɗawa cikin sharri idan ba a ja hankalinsa ko an sa ido ba. Akwai bidiyo marasa kyau, shafukan da ba su dace ba, sada zumunta da ba a san waye a can ba, da kuma labaran ƙarya da ke iya lalata tunaninsu.

    Abin da ya fi sa damuwa shi ne: yara suna da saurin koyo da kwaikwayo fiye da yadda iyaye ke zato. Wannan yasa wajibi iyaye su ɗauki matakai na kare tarbiyyar ‘ya’yansu online. Ga wasu matakai guda 5 masu sauƙi amma muhimmanci da kowanne uba ko uwa zai iya bi:

    1. Kasance Abokin Hira ga Yaronka – Ka Jawo hankalinsa da tausayi da shaƙuwa: Idan ba ka buɗe ƙofa ta tattaunawa da yaranka ba, to za su nemo bayanai daga waje. Kuma ka sani, Intanet tana da miliyoyin “malamai” waɗanda da dama daga cikinsu marasa gaskiya ne.

    Ka saba hira da yaranka game da abin da suke kallo, wasannin da suke yi, ko abokanen da suke chatting da su. Kada ka fara da tsawa ko zargi, sai su fara ɓoye maka gaskiya. Ka tambaye su cikin sauƙin hali:

    “Wani abu ne ya fi burgeka a wannan wasan?”

    “Wane aboki ne ka fi jin daɗin hira da shi?”

    Da haka za ka gina aminci, shaƙuwa da gaskiya da yaronka. Yaro idan ya yarda da kai, zai faɗa maka duk wani abu da ya gani a Intanet wanda ya dame shi.

    2. Sanya Dokoki da Iyakoki – Ka Nuna Kai ne Jagora. Yara suna buƙatar kulawa da Shata musu iyaka. Idan ka bar su da ‘yanci marar tsari, za su iya faɗawa cikin hatsari.

    • Kafa lokaci: Ka ƙayyade lokacin da yaro zai yi amfani da waya/Intanet. Misali: awa 1-2 a rana bayan makaranta.
    • Haramta wurare: Kar a yarda da waya ko kwamfuta a ɗakin bacci. Sai dai a ɗakin iyaye ko parlour inda ake gani.
    • Ƙa’ida: Idan an karya doka, sai a ɗauki matakin ladabtarwa mai ma’ana (kamar rage lokacin waya ko ɗauke ta na wasu kwanaki).

    Wannan yana koya musu yanda za su yi amfani da fasaha ta hanyar da ya dace.

    3. Yi Amfani da Parental Controls – Fasaha ta Kariya: Yawancin wayoyi, kwamfutoci da apps suna da Parental Control Settings. Wannan yana ba ka damar:

    Taƙaita shafukan da yaro zai iya ziyarta.

    Sa ido kan abinda yake yi online.

    Kariya daga shafukan batsa, tashin hankali da labaran ƙarya.

    Idan kai ba ka da ilimi sosai a kan wannan, ka tambayi wanda ya ke da sani a kai. Ko ka kalli bidiyon koyarwa a YouTube. Ka tuna, kariya ba ta nufin hana ilimi, sai dai nufin tsare tarbiyya.

    4. Ka Ilimantar da yaronka kan yanda zai amfani da intanet ta hanyar da ya dace.

    Idan muka koya wa yara karatu da rubutu, me yasa ba za mu koya musu yadda ake amfani da Intanet lafiya ba musanman a wannan zamani da muke ciki?

    Ka koyar da su cewa:

    • Ba a amincewa da duk wani abu da ake gani a Intanet. Akwai labaran ƙarya da yawa.
    • Kada su taɓa bayar da sirrinsu (password, adireshi, lambar waya) ga wanda ba su sani ba.
    • Kada su taɓa amincewa su haɗu da mutum daga online ba tare da sanin iyaye ba.
    • Su riƙa tambayar ka kafin su sauke app ko shiga wani sabon shafi.

    Wannan shi ake kira Digital Literacy da Safety – kuma yana daga cikin manyan ilimin da yara har ma da manya ke buƙata a wannan zamani.

    5. Ka Taimaka Wajen Nemo Abubuwan Alheri da za su amfane su – Ka Nuna Musu Hanyoyin Ilimi. Maimakon kawai a hana yara shiga Intanet, ka nuna musu madadin haka mai alheri:

    • Ka sa su dinga duba darussa a YouTube na ilimi (misali: lissafi, kimiyya, addini).
    • Ka koya musu amfani da apps masu amfani na koyar ilimin addini da na zamani.
    • Ka nuna musu shafukan labarai masu inganci na Hausa/English.
    • Ka tallafa musu wajen amfani da Intanet don yin binciken makaranta.

    Da haka za ka canza Intanet daga hatsari ko gurbacewar yaro zuwa makaranta.

    A ƙarshe, Iyaye sai Kun Tashi Tsaye. Intanet ba za ta tsaya ba, kuma yara ba za su daina sha’awarta ba. Amma iyaye na da iko sosai wajen shiryawa da kare tarbiyyar ‘ya’yansu.

    Ka tuna da Hadisin Manzon Allah (SAW):

    “Dukanku makiyaya ne, kuma kowane makiyayi za a tambaye shi kan abin da ya kiyayye.”

    Iyaye, ku kasance makiyaya na gaskiya – ku kula da amana.

    Kada mu bari Intanet ta yi mana hijira daga tarbiyyar Musulunci da al’adun Hausa. Mu amfani da ita a matsayin makamin cigaba, ba makamin lalacewa ba. Tambaya ta iyaye ce:

    Me kuka lura da shi game da yaranku da Intanet? Kuna ganin matsalar da ta fi yawa ko kuwa tana da alkhair mai yawa, ko kuma lokaci kawai ake ɓatawa?

    Ku rubuta a comments domin mu tattauna tare.

    Danna nan don karanta Tarbiyyar Yara

    Edita@rumasau-kallamu

  • Fitowar Haƙora Ga Yara, Faɗuwarsu, Da Sake Fitowarsu

    Fitowar Haƙora Ga Yara, Faɗuwarsu, Da Sake Fitowarsu

    Yaran da ake goyonsu, suna fara fitar da haƙora ne da zarar sun cika watanni 6 da haihuwa, kuma shi ake kira “deciduous teething”. Haƙora za su cigaba da fitowa ɗaya-bayan-ɗaya har sai yaro ya kai shekaru shida da haihuwa.

    RABE-RABEN HAƘORA

    Haƙora sun rabu gida huɗu, kamar haka:

    1. Haƙoran yanka abinci (incisors): su ne haƙoran gaba waɗanda suke fitowa a sama da ƙasan dasashi. Amfaninsu shi ne yanka abinci, domin suna da kaifi kamar wuƙa. Idan mutum zai yanki abinci da su, incisors ɗin sama da na ƙasa suna haɗewa kamar almakashi domin yanka abincin.

    2. Mataimakan haƙoran yankan abinci (canines): su ne haƙora masu tsini a gefen dama da hagun incisors, a sama da ƙasan dasashi. Amfaninsu shi ne taimakon incisors wajen yanka abinci.

    3. Hakoran tauna abinci (premolars): su ne haƙora masu faɗi waɗanda suke bi ma canines. Amfaninsu shi ne tauna abinci bayan incisors da canines sun yanka shi.

    4. Turamen hakora (molars): su ne haƙora masu faɗi sosai na ƙarshen dasashi. Amfaninsu ɗaya yake da premolars wajen niƙe abinci.

    YADDA HAƘORI YAKE FARA FITOWA (TEETHING PROCESS)

    Idan yaro ya kai watanni 6 da haihuwa, haƙora za su fara turowa a kan dasashinsa. Amma ana samun yaran da suke kai wa watanni 12 ma kafin su fara haƙora, kuma hakan ba matsala ba ne. Yawanci incisors guda biyu ne suke fara fitowa a kan dasashin ƙasa. Daga nan sai incisors su biyo bayansu, sai kuma molars. A lokacin da yaro ya cika shekaru 3 da haihuwa, matasakaicin yawan haƙoran bakinsa sukan zamo guda 20.

    FAƊUWAR HAƘORI (TEETH LOSS OR SHEDDING)

    Kamar yadda haƙoran yaro suke fitowa a matakan watanni da shekaru daban-daban, haka faɗuwarsu yake zuwa, tare da fitowar wasu haƙoran na din-din-din. Yadda abin yake faruwa, shi ne:

    1. Incisors na tsakiyar dasashin sama (central upper incisors), suna fitowa ne a tsakanin watanni 8 zuwa 12 da haihuwa, sa’annan suna faɗuwa a tsakanin shekaru 6 zuwa 7 da haihuwa.

    2. Incisors na gefen dasashin sama (lateral upper incisors), suna fara fitowa ne a tsakanin watanni 9 zuwa 13 da haihuwa, sa’annan suna faɗuwa a tsakanin shekaru 7 zuwa 8 da haihuwa.

    3. Canines na sama (upper canines cuspid), suna fitowa a tsakanin watanni 12 zuwa 22 da haihuwa, sa’annan suna faɗuwa a tsakanin shekaru 10 zuwa 12 da haihuwa.

    4. Molars na farko na sama (first upper molars), suna fara fitowa a tsakanin watanni 13 zuwa 19 da haihuwa, sa’annan suna faɗuwa a tsakanin shekaru 9 zuwa 11 da haihuwa.

    5. Molars na biyu na sama (second upper molars), suna fitowa a tsakanin watanni 25 zuwa 33 da haihuwa, sa’annan suna faɗuwa a tsakanin shekaru 10 zuwa 12 da haihuwa.

    6. Molars na farko na ƙasa (first lower molars), suna fitowa a tsakanin watanni 14 zuwa 18 da haihuwa, sa’annan suna faɗuwa a tsakanin shekaru 9 zuwa 11 da haihuwa.

    7. Molars na biyu na ƙasa (second lower molars), suna fitowa a tsakanin watanni 23 zuwa 31 da haihuwa, sa’annan suna faɗuwa a tsakanin shekaru 10 zuwa 12 da haihuwa.

    8. Canines na ƙasa (lower canines cuspid), suna fitowa a tsakanin watanni 17 zuwa 23 da haihuwa, sa’annan suna faɗuwa a tsakanin shekaru 9 zuwa 12 da haihuwa.

    9. Incisors na gefen dasashin ƙasa (lateral lower incisors), suna fitowa a tsakanin watanni 10 zuwa 16 da haihuwa, sa’annan suna faɗuwa a tsakanin shekaru 7 zuwa 8 da haihuwa.

    10. Incisors na tsakiyar dasashin ƙasa (central lower incisors), suna fitowa a tsakanin watanni 6 zuwa 10 da haihu, sa’annan suna faɗuwa a tsakanin shekaru 6 zuwa 7 da haihuwa.

    Idan jariri ya kai wata 6, garkuwar jikinsa takan fara canzawa domin a daidai wannan lokacin ne ake buƙatar a fara ba shi wasu nau’ukan abinci bayan nonon uwa. Sa’annan a lokacin ne yaro yakan riƙa sanya abubuwan duk da ya raruma a cikin bakinsa. Hakan zai sanya shi cikin hatsarin kamuwa da cututtuka.

    Alamomin rashin lafiya waɗanda yaro yakan nuna a daidai wannan lokacin su ne rashin bacci, yawan rigima, ƙurajen jiki, mura, dalalar miyau, cizon nono, da gudawa. Duk ana alaƙanta su da fitar haƙora. Sai dai waɗannan yanayin ba su daɗewa yaro zai warware.

    Wani lokaci idan haƙori zai fito, za a ga wurin fitowar a kan dasashi ya ɗan kumbura kuma ya yi launin shuɗi-mai ruwan ƙasa (blue-grey), wanda ake kira “eruption cyst”. Amma ba ya daɗewa yakan baje da zarar haƙorin ya fito.

    Sai dai ana buƙatar uwa ta taimakawa yaro domin samun sauƙin yanayin, ta hanyar mammatsa dasashin da hannunta mai tsabta, ba shi abin taunawa maras zaƙi, goge masa miyau mai dalala, ba shi maganin kashe raɗadi, da sauransu.

    Fitowar haƙora ga yaro suna da matuƙar muhimmanci domin su ne suke bai wa yaron damar iya cin abincin manya, da fitar sautin magana babu gura-gura, da sanya kyawun fuska, da samar da gurbin fitowar haƙora na din-din-din.

    Sa’annan yana da muhimmanci uwa ta kula da tsabtar haƙoran yaronta a lokacin da suke fitowa, ta hanyar wanke masa baki sau biyu a yini. Za ta iya yin amfani da brush maras ƙarfi tare da man goge baki. Idan aka lura da cewa haƙoransa sun sami matsala, to, a kai shi asibiti.

    ZUBEWAR HAƘORA (TEETH LOSS OR SHEDDING)

    Kamar yadda na faɗa a sama, haƙoran yarinta za su fara zubewa idan yaro ya kai shekara 6, domin haƙoran din-din-din su maye bayansu. Wannan shi ake kira ‘famfara” da Hausa. Wasu yaran ma sukan fara yin famfara tun suna da shekaru 4 da haihuwa.

    HAƘORAN DIN-DIN-DIN (PERMANENT OR SECONDARY TEETH)

    Haƙoran din-din-din su ne waɗanda mutum yake da su a lokacin da ya kai shekaru 21 da haihuwa kuma da su zai cigaba da rayuwa. Idan suka faɗi, ba za su sake fitowa ba, sai dai mutum ya rayu a matsayin wawulo. Ko kuma ya je asibiti a yi masa haƙoran roba.

    Yawanci haƙoran din-din-din guda 32 ne, 16 a kan dasashin sama kuma 16 a a kan dasashin ƙasa. Amma akan sami mutanen da turamen haƙoransu na 3 (third molar teeth) su ƙi fitowa, don haka sai su zamo masu haƙora 28 maimakon 32.

    Daga ƙarshe, ya kamata mu san cewa fitowar turmin haƙori na ƙarshen dasashi wanda Hausawa suke kira “haƙorin hankali”, ba shi ne yake nuna da zarar ya fito shikenan mutum zai zamo mai hankali ba. A a, abinda ake nufi shi ne idan shekarun mutum na haihuwa suka kai lokacin fitowarsa, to, ana kyautata zaton ya kai shekarun da ya kamata ya natsu.

    Danna nan don karanta Harara Garke

    Edita@rumasau-kallamu