Tag: Waƙar Hausa

  • Wuraren Sadawar Waƙar Baka

    Wuraren Sadawar Waƙar Baka

    Makaɗan Hausa sukan sadar da waƙoƙin da suka yi bisa maƙasudai ne daban-daban gwargwadon waɗanda aka yi domin su. Waɗannan wurare da ake yin sadawar sababbin waƙoƙin baka sun haɗa da:

    i) Gidajen al’umma na ɗaiɗaikun mutane kamar gidajen sarakuna da gidajen malamai da gidajen attajirai; da gidajen masu jarumta da sauran gidajen masu sana’a da kuma sauran gidaje na ɗaiɗaikun al’umma.

    ii) Wurare na bukukuwa; kamar bikin aure da bikin suna da bikin kalankuwa da bukukuwan sarauta na al’adar Hausawa da bukukuwan masu sana’o’i da bukukuwan nunin amfanin gona da bukukuwan murna da bukukuwan da akan shirya na musamman da sauransu;

    iii) Dandali na shirya wasannin yara; tun a musamman lokacin kiɗan kalangu na ‘yan mata da na asauwara da kuma kiɗan duma da makamantansu.

    iv) Wuraren farauta; a fagagen da ake farauta a cikin dazuzzuka akan yi wa mafarauta sababbin waƙoƙi; kuma ana sadar da su da waƙoƙin ne a lokacin farautar a cikin dajin farauta, musamman a yayin da alalmisali, farauta ta rincime; ana buga in buga.

    Waƙoƙin da Kassu Zurmi ya yi sababbi; na farauta ya rera su ne kuma ya sadar da su kai tsaye a fagen farauta.

    v) Wurin noma, haka abin yake wurin manoma, musamman a yayi na gayyar noma a wata gona; kamar a Gandun Sarki, ko a gonar wasu Sarakai, ko a gonakin taimakon sauran talakawa. Nan ake sadar da sababbin waƙoƙi ga manoma, musamman waɗanda suke da sarautun noma kamar; Sarkin Noma da Madakin Noma da Gojen Noma da Kayayen Noma da sauran jaruman noma da makamantansu;

    vi) Wurin wasanni; Wurin wasannin al’ada a ƙasar Hausa wuri ne da ake rera sababbin waƙoƙi, a kuma sadar da su ga waɗanda aka yi wa su da sauran jama’a masu sauraro.

    Wurin wasannin al’ada sun haɗa da:

    – Wasan Asauwara wadda ake yi a kowace ranar kasuwa ta gari. Ana yin wasan Asauwara a ranar cin kasuwa ta wani gari da yammaci ne, gab da kamar la’asar sakaliya wato kasuwa za ta watse. A wasan Asauwara ana yin waƙoƙi ne tsakanin matasa-‘yan maza da ‘yan mata ko zabiyi da kuma zabiya. Kuma ana yin wasan Baura da kiɗan Baura, a wannan lokaci ma ana rera waƙoƙi sababbi da zimmar sadar da su.

    – Wasan kokawa

    – Wasan dambe

    – Wasan Sharu: wanda ake yi a lokacin da Hausawa suka shaƙu da Fulani

    – Da sauran wasanni.

    Wurin wasannin al’adun Hausawa, wuri ne ma wanda ake sadar da waƙoƙin baka na Hausa.

    vii) Wuraren Tarukan Makarantu:

    A lokacin da Hausawa suka sadu da Turawa, musamman a zamanin mulkin mallaka; Turawa suka ƙagi makarantu ga Hausawa tun daga zamanin karatun manya har zuwa karatun yara; an kakkafa wa Hausawa makarantu na boko daban-daban.

    To a yanzu a waɗannan makarantu tun daga na boko da kuma na islamiyoyi da a masallatan addinin Musulunci; duka ana yin taruka mabambanta kamar:

    – Tarukan fitar ɗalibai.
    – Taruka na aikin makarantu, kamar tarukan gama makaranta wato Convocation a Jami’a.
    – Taruka na maulidi, kamar Maulidin Annabi (Sallallahu Alaihi Wa Sallam) da na Shaihunai da na Mujahidai da na sauransu.
    – Tarukan ga-Fili-ga-mai-doki.
    – Taruka na Musamman.
    – Da sauransu.

    viii) Wurare na Musamman

    Akwai kuma wasu wurare da ake shirya taruka na musamman domin kawai a rera waƙoƙi sababbi; a sadar da su ga mutanen da aka yi wa su da sauran jama’a na musamman. A ire-iren wurare da muhallai na musamman waɗanda ake nema domin a sadar da waƙoƙi sababbi sukan ƙunshi;

    – Wuri wanda aka zagaye shi, kuma aka yi masa shuke-skuke na ciyayi da wasu hakukuwa masu ƙayatarwa; musamman masu ƙara ganin ido ko warware kwarkwatar ido;

    – Wuri da aka tanada a matsayi na Gadina;

    – Wurin da aka tanada a matsayi na utel-utel ko ɗakin taro na musamman a manyan garuruwa da birane;

    – Wurin da aka keɓe domin shaƙatawa, ko na masaukan baƙi;

    – da sauransu da yawa.

    Domin karanta cikakken bayani akan Yin Waƙar Baka ko Sarrafa Waƙar Baka danna nan.

    Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Aiwatarwa Da Sadarwa A Waƙoƙin Baka Na Hausa wanda Prof. Sa’idu Muhammad Gusau ya wallafa shi; domin karanta cikakken Littafin danna nan.

  • Halin Da Muke Ciki

    Halin Da Muke Ciki

    Sun dai kai mu sun bari sun dawo
    Kuma ni sai nake ga mu muka jawo
    Wani sunansa Baba wani Babawo.

    Alƙawari sukai na za su yi aiki
    Har ma rantsuwar mutanen kirki
    Yau mun wayi kanmu ba imfaƙi.

    Babu tsaro ƙasarmu komin haske
    To in kai dare kwa sai dai waske
    Sai a siye ka tsaf kamar ɗanwake.

    Yau mun wayi kanmu ba jin daɗi
    Wai kuma gwamnati akai tajdidi
    Ko mu sai a lahira jin daɗi?

    Wancan shi ya fara kai mu kushewa
    Muka jure mukai ta daddagewa
    Har ya gama ya bai wa ɗan yarabawa.

    Al’umma tana cikin lahaula
    Babu abinci kana babu sulalla
    Ba nutsuwa gare mu bayin Allah.

    Magidanci babu ba mai ba shi
    Ba mai ba shi sadaka ko bashi
    Kai wallahi dole sai an tashi!

    Yau talakan ƙasarmu ba shi da hali
    Na siyan taliya catorn ko kwali
    Ko shinkafa-kaza ba shi da hali.

    Yau in ya siya ana daɗa kuɗɗi
    Gobe siyanta sai su Alhaji Mudi
    Jibi kwa sai irin gidan ɗanmoɗi.

    Mun ji kuna da bindigar hana bore
    Kuma ku ne da kurkuku mai ƙyaure
    Naman ‘ƴan maza fa shi ne gyare.

    Ku ba kwa sanin muna ƙunci ne?
    Ba ku ganin abin yana yin worse ne?
    Anya ku kwa ma mutane ku ne?

    Ku yi sata amma ku bar mu mu rayu
    Amma kun ci kun hana mu mu rayu
    Ko so duk kuke mu zamma marayu?

    Yanzu a ce abinci ya wuce kanmu
    Ba mu babu cin abin ƙaunarmu
    To wa za ya share duk kukanmu?

    Ba doka ƙasarmu sai kurari
    Sai cewa anai kamar mai bori
    Mu fa aradu sai mu ɗau gorori.

    Abban Marke

    Edita; Rumasa’u Muhammad Kallamu

  • Sadarwa A Waƙar Baka

    Sadarwa A Waƙar Baka

    Bayan makaɗan baka sun gama tunanin waƙar da za su yi; sai kuma su zo, su sadar da ita ga al’umma.

    Ana sadar da waƙar baka ga Hausawa a ɗaiɗaikun gidajensu da wani wuri da suka shirya wanda ake kira dandali; wato wurin yin wasannin jama’a da a yayin farauta ko noma, musamman a lokacin gayyar noma a fadojin sarakuna, da lokacin bukukuwan al’umma da kuma taruka na makarantu da sauransu.

    A ma’ana ta lugga ko ta ƙamus, Ƙamusun Hausa (2006:380) ya bayyana kalmar sada tana nufin (i)gama (ii) isar da (iii)sulhunta. Shi kuma littafin Ƙamus na Keɓaɓɓun Kalmomi wato Hausa Metalanguage (Muhammad, 1990 UPL Ibadan:104) cewa ya yi, kalmar Sadarwa da Ingilishi tana nufin Communication.

    Shi ma Awde (1996:135) yana ganin kalmar Sadarwa tana nuni ne Communications da Ingilishi.

    Sadarwa a ilmin waƙar baka tana yin nuni ne game da wasu dabaru; waɗanda ake amfani da su wajen isar da waƙoƙin baka ga waɗanda ake yiwa su. Ana isar da waƙoƙin baka ta hanyar rera wa mutane a wasu wurare da lokuta da yanayi.

    Domin karanta cikakken bayani a kan Lokaci da Yanayin Sadarwa a Waƙar Baka danna nan.

    Domin karanta cikakken bayani a kan Yabo A Waƙoƙin Baka danna nan.

    Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Aiwatarwa Da Sadarwa A Waƙoƙin Baka Na Hausa wanda Prof. Sa’idu Muhammad Gusau ya wallafa shi domin karanta cikakken Littafin danna nan.

  • Dangantakar Harshe da Waƙa

    Dangantakar Harshe da Waƙa

    Harshe da Waƙa – Harshe wani muhimmin sinadari ne wanda al’umma take bayyana al’adunta da hali na zamantakewarta. Mutane a ɗaiɗaya ko a rukuni ko a ƙungiya na isar da muradansu a rayuwa ta hanyar harshe.

    Idan aka dubi kowace irin al’umma ko ƙabila za a ga tana da harshe nata; wanda take amfani da shi a matsayin harshen sadarwa.

    Harshen Hausa, harshe ne wanda yake sarrafa ƙwayoyin sauti cikin gaɓoɓi da kalmomi da jumloli; ya shirya magana wadda za ta ƙunshi wata ma’ana ko saƙo; wadda idan an sadar da ita, mai sauraro yake ji, ya fahimta.

    Ɗantumbushi (2012: 37); ya nuna harshen Hausa yana girma da ɗaukaka da faɗaɗuwa a cikin shuɗewar lokuta. Wannan harshe na Hausa yana kuma da karuruwa (Ɗantumbushi, 1998 & 2004; Amfani, 2011), musamman yana da karin gabas da karin yamma; waɗanda sukan sami bambanci ta hanyar sauti da kalmomi da siga ko tsari na gina jumloli da sauran wasu sassa na nahawu.

    Karuruwan Hausa

    Karin Gabaci Karin Yammaci

    Kananci – Sakkwatanci
    Dauranci – Garewanci
    Zazzaganci – Katsinanci
    Bausanci – Gobiranci
    Gudduranci Kurfayanci
    Zamfaranci
    Arewanci

    Makaɗin Hausa ya ɗauki harshen Hausa abokin hulɗa, ta haka harshen ya zama mai tagomashi a gare shi; wanda yake aiki da shi a kowane lokaci ba tare da wata tankiya ba. Makaɗi yakan iya fyauce hankali da tunanin mutum a yayin da ya sarrafa harshe bisa tsari da yanayi na waƙar baka. Harshe yakan haɗa hulɗa tsakanin makaɗa da jama’a ba dangi na iya ko na baba.

    Alan waƙa ya amince da harshen waƙa, harshe ne mai shigar kutse a cikin zukatan jama’a. Ga abin da ya ce:

    Jagora : Hikkima ba ruhi ko jiki ba hangena,
    : Ba aibn kallo ko ɗauki duba tuna,
    : Hikkima ba Rauhanai ka bai ba dangina,
    : Hikkima Ilhamiyya nake karatuna,
    : Jakadiyata waƙa mai tafi da saƙona,
    : Jakadiyata ba ƙwuya a aika saƙona.

    Makaɗan baka sukan yi amfani da harshe a bisa wasu mabambantan halaye. Harshe yakan zama zubi na mutum, makaɗi; tun ma ba idan aka yi la’akari da yadda tunani yake ginuwa a ɗayan-ɗayan mutane ba. Haka kuma nauyin ilimi da yin nutso a falsafa da fasaha; da wayewa kan sanya hanyoyin amfani da harshe a wajen makaɗa su bambanta (Alhassan, 2012: 128).

    A lokacin da makaɗi ko mawaƙi yake shiryawa da aiwatar da waƙa shi yake da mulki da harshe; baiwa da azanci da zalaƙa suna yi wa mai waƙa, makaɗi, jagora a zubi na waƙa (Yahaya, 2012: 233).

    Kila wannan harshe na waƙa mai kaifafa ma’ana ya sanya waƙa take saurin isar da saƙo; da fitar da ma’ana a cikin kalmomi ƙalilan.

    Domin karanta cikakken bayani akan Gudumawar Waƙoƙin Baka na Situdiyo Wajen Haɓaka Tattalin Arziki danna nan.

    Domin karanta cikakken bayani akan Yabon Gusau A Waƙoƙin Baka danna nan.

    Wannan bayanin anciro shine daga Littafin Waiwaye Kan Harshen Makaɗi A Zubin Waƙar Baka; wanda Sa’idu Muhammad Gusau ya wallafa shi; Domin karanta cikakken Littafin danna nan.

  • Mawaƙan Da Ake Yi Wa Kiɗan Fiyano

    Mawaƙan Da Ake Yi Wa Kiɗan Fiyano

    Mafi yawan mawaƙa da ake yi wa kiɗan fiyano matasa ne, imma dai mata ne ko kuma maza; domin a yanzu ire-iren kiɗan fiyano ne ya mamaye dukkanin waƙoƙin da ake rerawa.

    Sawa’un waɗannan waƙoƙi sun ƙunshi jigon soyayya ce, ko gargaɗi ko faɗakarwa ko wa’azi ko kuma hannunka mai sanda, ko kuma ma waƙoƙin da suka shafi yabo ne ga wani.

    Ga wasu daga cikin mawaƙa da ake yi wa kiɗan fiyano:

    1. Aminuddeen Ladan Abubakar (Alan Waƙa)

    2. Mudassir Ƙasim

    3. Adam A. Zango

    4. Haruna Aliyu Ningi

    5. Jibrin Muhammad Jalatu

    6. Sadi Sidi Sharifai

    7. Maryam Sangandale

    8. Yakubu Muhammad 2 Effects

    9. Sani Musa Danja 2 Effects

    10. Ali Jita

    11. Hajara Isa Aliyu Nguru

    12. Musbahu M. Ahmad

    13. Murja Baba

    14. Maryam Fantimoti

    15. Nura M. Inuwa

    Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Kiɗan Fiyano A Wajen Hausawa wanda Ibrahim Baba (Nayaya) ya wallafa shi.

    Domin karanta cikakken bayani a kan Misalan Waƙoƙin Hausa Na Fiyano danna nan

    Domin karanta bayani akan Wuraren Da Ake Kiɗan Fiyano (Situdiyo) danna nan

  • Samuwar Fiyano A Ƙasar Hausa

    Samuwar Fiyano A Ƙasar Hausa

    Gusau (2008:6) ya bayyana fiyano wani abin kiɗa ne baƙo ga Hausawa da suka samu ta hanyar hulɗa ta Turawa”.

    Samuwar waƙoƙin fiyano na Hausa ya kawo wani sabon al’amari ga manazarta waƙoƙin Hausa. Hakan kuwa ya faru ta yadda waƙoƙin suka zo da wata siga. Ga su kamar rubutattun waƙoƙi, amma sun yi kama da waƙoƙin baka.

    Binta (2011:77)

    Ta bayyana cewa, “Shigowar kiɗan fiyano zuwa ga Hausawa; yana da dangantaka da sha’awar kallo da sauraron kaɗe-kaɗen fina-finan Indiya da Hausawa suka tsinci kansu a ciki.

    Domin kuwa waɗannan fina-finai na Indiya su ne suka zamanto fitilu masu haske ga yawancin masu shirya fina-finan Hausa.

    Ƙoƙarin kwaikwayon kaɗe-kaɗen waɗannan finafinai ne yasa Hausawa suka dinga amfani da kiɗan fiyano suna rera waƙoƙin Hausa, suna sakawa a cikin fina-finai da ake kira na Hausa.

    Ado Ahmad Gidan Dabino ya fito da fim ɗinsa mai suna ‘In Da So Da Ƙauna’; wanda aka yi kiɗan fiyano na farko a fim”.

    Gusau (2011:8)

    Ya bayyana cewa, “Daga bisani, bayan Hausawa sun iya karatu da rubutu na Ajami da kuma na Boko, sai aka samu wasu mutane suna rubuta waƙoƙi, amma sai su ɗora musu rauji na karin murya, sa’an nan su rera su tare da amon kiɗa (sauti na kiɗa)…

    Har wayau, kayan kiɗan da ake amfani da su wajen rera waɗannan waƙoƙi sun ƙunshi kayan kiɗa na zamani ne kamar: Mandiri da fiyano da jita da gangunan Turawa da makamantan su”. 

    Har akan jinjina kafin a iya rarrabewa tsakanin waƙoƙin na baka ko rubutattu. Wanda ya zama wani ƙalubale ga manazarta waƙoƙin Hausa. Domin kowa da yadda yake kallon su. Wasu na yi musu kallon waƙoƙin baka, wasu na cewa rubutattun waƙoƙi ne. Wasu kuwa sun kira su da waƙoƙin zamani.

    Waƙoƙin fiyano na Hausa sun samu karɓuwa sosai da sosai wajen mutane, don kuwa waƙoƙin kullum sai ƙara bazuwa da karɓuwa suke yi. Kuma suna samun masu saurare, musamman matasa maza da mata. Haka kuma, kullum manazarta suna sauraren su, suna aiki a kansu.

    Yaɗuwar Waƙoƙin Fiyano

    Yaɗuwar waɗannan waƙoƙi na fiyano ta nuna cewa, sun samu karɓuwa, kuma sun yi tasiri. Saboda duk abin da ba ka da sha’awa a kansa, ba za ka mayar da hankali a kai ba. Don haka, yawan jin su a ko’ina, a wayoyin hannu da motoci da kantuna da gidajen rediyo na gida da na waje, ya nuna cewa sun samu karɓuwa.

    Daɗin daɗawa, waƙoƙin a kullum ƙara yawaita suke yi, mawaƙan na ta ƙara samun basirar rera waƙoƙin. Har ta kai sukan yi irin waɗannan waƙoƙi a ƙungiyance.

    Wannan bayanin an ciro shi ne daga Littafin Kiɗan Fiyano A Wajen Hausawa wanda Ibrahim Baba (Nayaya) ya wallafa shi.

    Domin karanta cikakken bayani a kan Wuraren Da Ake Kiɗan Fiyano (Situdiyo) danna nan